Фриц Заукель: Нацисттік саяхатшы және Нюрнберг сот талқылауындағы айыпталушы

Кіріспе

Неміс нацистік саясаткер (1894–1946)

Эрнст Фридрих Кристоф "Фриц" Соукель (27 қазан 1894 – 16 қазан 1946) – неміс нацистік саясаткері, 1927 жылдан бастап Тюрингия Гау-ының гаулейтері және 1942 жылдың наурыз айынан Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін еңбекке жөнелту жөніндегі бас уәкілі (Arbeitseinsatz). Соукель Халықаралық әскери трибунал алдындағы ірі соғыс қылмыскерлерінің Нюрнберг процесінде айыпталған 24 адамның қатарында болды. Ол соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарда кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіліп, дарға асылды.

Алғашқы жылдар

Хасфуртта (Бавария Корольдігі) почтальон мен тігіншінің жалғыз баласы болып дүниеге келді. Соукел Швайнфурттағы жергілікті халық мектебінде және гимназияда оқыды, бірақ 1909 жылы анасы ауырып қалғандықтан, оқуын бітірмей қалдырды. 15 жасында Норвегия мен Швецияның сауда флотына қосылды, алдымен норвегиялық үш мачталы шхунада, кейін швед және неміс кемелерінде жұмыс істеді. Кабиналық малай ретінде бастап, әлемді аралап, Vollmatrose (толыққанды теңізші) шеніне дейін көтерілді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол Австралияға бағыт алған неміс кемесінде болды, сол кезде кеме француз теңіз күштерімен басып алынды. Ол 1914 жылдың тамызынан 1919 жылдың 20 қазанына дейін Францияда жау шетелдік ретінде интернировкада болды. Интернировкада жүріп математика, тілдер және экономиканы оқыды. Бостандыққа шыққаннан кейін Германияға оралып, келесі бірнеше жыл Швайнфуртта FAG Kugelfischer шарлы подшипник зауытында шәкірт құлыпшы және құрал жасаушы болып жұмыс істеді. 1919 жылы Ваймар Германиясындағы ең ірі және ықпалды антисемиттік ұйым – Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund қатарына қосылды. Ол 1921 жылға дейін Төменгі Франкониядағы жергілікті басқарушы болып қызмет етті. Тюрингияға көшіп, 1922-1923 жылдары Ильменаудағы техникалық мектепте инженерлік мамандықты оқыды, бірақ саяси белсенділігі үшін мектептен шығарылды.

Нацистік мансап

Саукель 1923 жылдың қаңтарында нацистік партияға (НСДАП) қосылды (1395-ші мүше) және Ильменауда Ортсгруппе (жергілікті топ) құруға қатысып, оның Ортсгруппфюрері болды. Ол сондай-ақ партияның жарымәскери ұйымы SA-ға тіркелді. 1923 жылдың 9 қарашасында Мюнхенде Адольф Гитлердің сыра залы төңкерісімен бірге шамамен 80 ізбасарымен «Берлинге наурыз» атты наурызды жоспарлады. Алайда, ол және 22 ізбасары ұсталып, Кобургте қысқа мерзімге қамауға алынды, наурыз басталмас бұрын. Партияның сәтсіз төңкерістен кейін күштеп таратылуына қарамастан, Саукель саяси қызметін жалғастырып, «Бунд Тея» деп аталатын оңшыл ұйым құрды, сөз сөйледі, Тюрингияда SA-ның «Deutscher Wanderverein» атты фронттық ұйымын құрды және Тюрингия орманының Bezirksleiter (аудандық басшысы) қызметін атқарды. 1924 жылы Ильменаудағы шағын газеттің баспашысы болды, ол 1925 жылы тағы бір газетпен бірігіп, Тюрингиядағы партияның ресми органы – «Der Nationalsozialist» газетіне айналды. 1927 жылдан 1945 жылға дейін Ваймарда басылып шықты, оның редакторы болды. Осылайша Саукель өзінің «Альтер Кемпфер» (ескі жауынгер) ретінде беделін қалыптастырды, Гитлер онымен әрқашан берік адалдық байланыстарын сақтады. 1924 жылы Элизабет Ветцельге үйленді, олардың он баласы болды. Партияға қойылған тыйым алынғаннан кейін, Саукель 1925 жылдың наурыз айында Гау-Тюрингияның бизнес-менеджері болып тағайындалды, Гаулейтер Артур Динтер басшылығымен, ал 6 сәуірде партияға қайта қосылды. 1927 жылдың 6 ақпанында ол сондай-ақ Гау Organisationsleiter және Гаулейтердің орынбасары болып тағайындалды. Саукель 1927 жылдың 30 қыркүйегінде Динтердің орнын басып, Тюрингияның гаулейтері болды және нацистік режим аяқталғанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. 1929 жылдың 8 желтоқсанында Саукель Тюрингия Ландтагының депутаты болып сайланды, солтүстік-шығыс (24) және оңтүстік-оңтүстік (23) партиялары арасындағы билік тепе-теңдігін ұстап тұрған алты нацистік депутаттың бірі болды. 1930 жылдың 23 қаңтарында Тюрингияда коалициялық үкімет құрылды, оған Германияда алғаш рет нацистік министрлер Вильгельм Фрик пен Вилли Маршлер кірді. Саукель мемлекеттік кабинет министрлерінің құрамына енбегенімен, Ландтагтағы нацистік фракцияның басшысы болды. 1932 жылдың 31 шілдедегі сайлаудан кейін нацистер 42,5% дауыс пен 26 орынға ие болды, ал Саукель жаңа Бас мемлекеттік министр (министр-президентке тең) және ішкі істер министрі болды, ол барлық мемлекеттік полиция мен қауіпсіздік органдарын бақылады. Гитлер 1933 жылдың 30 қаңтарында Германия канцлері болып тағайындалғаннан кейін, 5 мамырда Саукель Тюрингияның рейхстаттальтер (рейх губернаторы) лауазымына тағайындалды, ол 1945 жылдың мамырына дейін осы лауазымда қызмет етті. Бұл жаңа лауазым мемлекеттік басқаруды орталықтандыру мақсатында құрылды. 8 мамырда ол Тюрингия кабинетінен кетіп, оның орнын Вилли Маршлер басты. 1933 жылдың 9 қарашасында Саукель SA Gruppenführer шеніне көтерілді және 12 қарашада 12-ші сайлау округінен (Тюрингия) Рейхстаг депутаты болып сайланды. 1934 жылдың 9 қыркүйегінде Саукель Генрих Гиммлердің шақыруымен СС-ке қосылып, SS Gruppenführer шені алды және 1936 жылдың 1 сәуіріне дейін Веймарда орналасқан SS Oberabschnitte Mitte (Орталық аға бөлімі) құрамында қызмет етті. Вильгельм Фридрих Лёпер қайтыс болғаннан кейін Саукель 1935 жылдың 30 қарашасынан 1937 жылдың 20 сәуіріне дейін Анхальт және Брансвик рейхстаттальтері болып тағайындалды. 1937 жылдың 23 қаңтарында Саукель Тюрингиядағы Төрт жылдық жоспардың бас кеңсесінің басшысы болды. 1937 жылдың 9 қарашасында оған SA Obergruppenführer құрметті атағы берілді.

Sauckel joined the Nazi Party (NSDAP) in January 1923 (member 1,395) and cofounded an Ortsgruppe (Local Group) in Ilmenau, serving as its Ortsgruppenführer. He also enrolled in the SA, the party’s paramilitary organization. He planned a “March on Berlin” with about 80 followers in conjunction with Adolf Hitler’s Beer Hall Putsch in Munich on 9 November 1923. However, he and 22 followers were arrested and briefly detained in Coburg before the march could get under way. Despite the forced dissolution of the party in the wake of the failed putsch, Sauckel remained active in political activities, establishing a right wing organization called Bund Teja, giving speeches, founding an SA front organization in Thuringia named Deutscher Wanderverein and serving as the Bezirksleiter (District Leader) for Thuringian Forest. He also became in 1924 the publisher of a small newspaper in Ilmenau, which in 1925 would merge with another paper and develop into the official organ of the Party in Thuringia, Der Nationalsozialist. Published in Weimar, he would serve as its editor from 1927 until 1945. Sauckel thus established his credentials as an Alter Kämpfer (old fighter) with whom Hitler always retained strong bonds of loyalty. In 1924 he married Elisabeth Wetzel, with whom he had ten children. After the ban on the party was lifted, Sauckel became the business manager for Gau Thuringia under Gauleiter Artur Dinter in March 1925 and formally rejoined the party on 6 April. On 6 February 1927, he was also named Deputy Gauleiter and Gau Organisationsleiter, in charge of personnel issues. Sauckel succeeded Dinter as Gauleiter of Thuringia on 30 September 1927 and would retain this position until the end of the Nazi regime. On 8 December 1929, Sauckel was elected to the Landtag of Thuringia as one of six Nazi deputies that would hold the balance of power there between the leftist (24) and center right (23) parties. On 23 January 1930, a coalition government took office in Thuringia which for the first time in Germany included Nazi ministers, Wilhelm Frick and Willy Marschler. Sauckel, though not included as a State cabinet minister, became the leader of the Nazi faction in the Landtag. Following the 31 July 1932 election, the Nazis captured 42.5% of the votes and 26 seats, and Sauckel became the new Leading Minister of State (equivalent to Minister President) as well as the interior minister from which portfolio he controlled all the State police and security apparatus. Following Hitler's appointment as Chancellor of Germany on 30 January 1933, Sauckel was appointed to the new position of Reichsstatthalter (Reich Governor) of Thuringia on 5 May 1933, a post he would retain until May 1945. The new post was created to provide more centralized control over the State governments. On 8 May he left the Thuringian cabinet and was succeeded by Willy Marschler. On 9 November 1933 Sauckel was promoted to SA Gruppenführer and on 12 November he was elected to the Reichstag from electoral constituency 12 (Thuringia). On 9 September 1934, Sauckel joined the SS as an SS Gruppenführer at the invitation of Heinrich Himmler and was assigned to SS Oberabschnitte Mitte (Senior Section Central) based in Weimar until 1 April 1936 when he was transferred to the staff of the Reichsführer SS. Upon the death of Wilhelm Friedrich Loeper Sauckel was appointed to succeed him as the acting Reichsstatthalter of both Anhalt and Brunswick from 30 November 1935 to 20 April 1937. On 23 January 1937 Sauckel was made the head of the Main Office for the Four Year Plan in Thuringia. He was also given an honorary rank of SA Obergruppenführer on 9 November 1937.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы 1 қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Саукель Кассель қаласындағы IX әскери округ (Wehrkreis) үшін Рейхс қорғаныс комиссары (Reichsverteidigungskommissar) болып тағайындалды. Бұл округке Тюрингия Гау, Электоралдық Гессен Гау, Гессен-Нассау Гау-ының шығыс жартысы және көршілес төрт Гаудың шағын бөліктері кірді. Осы лауазымда оған кең аумақта азаматтық қорғаныс шараларын бақылау, оның ішінде әуе шабуылынан қорғану және эвакуациялау, сондай-ақ соғыс экономикасын бақылау, рационирование және қара нарықтың жолын кесу жұмыстары тапсырылды. 1942 жылы 16 қарашада Рейхс қорғаныс комиссарларының құзыреті әскери округтен (Wehrkreis) Гау деңгейіне ауыстырылды, және ол тек Тюрингия Гау-ының комиссары болып қалды. 1934 жылдан бері СС қатарында болған ол 1942 жылдың 30 қаңтарында құрметті SS Obergruppenführer шеніне көтерілді. Ол «Алтын партия белгісімен» марапатталған.

Еңбекпен қамту жөніндегі бас өкілді

1942 жылдың 21 наурызында Саукел Мартин Борманның ұсынысы бойынша еңбекке жөнелту жөніндегі бас өкіл (Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz) лауазымына тағайындалды. Саукел тікелей рейхсмаршал Герман Герингтің Төрт жылдық жоспар кеңсесінде жұмыс істеді, неміс өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы үшін еңбек күшін жинап, бөлумен айналысты. 1942 жылдың 27 наурызында Геринг Төрт жылдық жоспар аясында Саукелді Еңбек бөлу департаментінің басшысы етіп тағайындау туралы жарлық шығарды. Неміс соғыс өнеркәсібінен еңбек күшіне деген сұраныстың артуына жауап ретінде Гитлер 1942 жылдың 30 қыркүйегінде Саукелге оккупацияланған аумақтардағы әскери және азаматтық билік органдарына қатысты ерекше өкілеттіктер берілген жарлық шығарды. Оның өкілдеріне «компетентті әскери және азаматтық билік органдарына нұсқаулар беруге» және еңбекшілердің жеткілікті көлемін қамтамасыз етуге рұқсат берілді. Осылайша Саукел оккупацияланған аумақтардан еңбек күшінің үнемі артып келе жатқан қажеттілігін қамтамасыз етті. Еріктілердің саны жеткіліксіз болды, сондықтан бірнеше ай ішінде мәжбүрлі еңбек енгізілді. 1944 жылдың наурыз айында Нюрнбергте Саукелдің куә ретінде ұсынған мәлімдемесіне сәйкес, Германияға әкелінген шамамен бес миллион шетелдік жұмысшының бар болғаны 200 000-ға жуығы ерікті болып келді. Жұмысшылардың көп бөлігі Шығыс аймақтардан, әсіресе Польша мен Кеңес Одағынан келді, онда жұмысшыларды тарту әдістері өте қатал болды. Армия жергілікті халықты күштеп жұмысқа алуға пайдаланды және көпшілігі Рейхке күшпен әкелінді. Мәжбүрлі еңбекпен қатар, Саукел соғыс тұтқындарын пайдалануға рұқсат берді. Жұмыс жағдайлары өте нашар болды, әсіресе концлагерьдегі тұтқындар үшін тәртіп қатаң болды. Барлық тұтқындар жалақысыз жұмыс істеді және азық-түлік рационымен қамтамасыз етілді, олардың тірі қалуына тіпті жеткіліксіз болды. Мұндай құл еңбегі көмір өндіру, болат қорыту және қару-жарақ жасау сияқты көптеген неміс өнеркәсіптерінде кеңінен қолданылды. Соғыс барысында мәжбүрлі және құл еңбегінің пайдалануы үнемі өсті, әсіресе 1942 жылдың сәуірінде қару-жарақ және соғыс өндірісінің рейхсминистрі Альберт Шпеер Орталық жоспарлау кеңесін құрғаннан кейін, ол өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының және Германияның соғыс экономикасының барлық салаларының еңбек талаптарын анықтады және Саукелдің кеңсесі арқылы осы еңбек күшін талап етті. Шамамен 12 миллионнан астам адам Германияға жұмыс істеуге күштеп әкелінді деген есептер бар, көбінесе олар қатал қысымға ұшырады.

On 21 March 1942, Sauckel was appointed to the position for which he would be forever linked in history, General Plenipotentiary for Labour Deployment (Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz) on the recommendation of Martin Bormann. Sauckel worked directly under Reichsmarschall Hermann Göring within the Four Year Plan Office, obtaining and allocating labour for German industry and agriculture. On 27 March 1942, Göring issued a decree naming Sauckel the Leader of the Department of Labor Allocation within the Four Year Plan. In response to increased demands for labour from German war industries, Hitler issued a decree on 30 September 1942 granting Sauckel extraordinary powers over both civil and military authorities in the occupied territories. His agents were authorized “to issue directives to the competent military and civilian authorities” to ensure an adequate supply of labourers. Sauckel therefore met the ever increasing requirement for manpower with people from the occupied territories. Voluntary numbers were insufficient and forced civilian labour was introduced within a few months. Of an estimated five million foreign workers brought to Germany, only around 200,000 came voluntarily, according to a March 1944 statement by Sauckel introduced as evidence at Nuremberg. The majority of the acquired workers originated from the Eastern territories, especially in Poland and the Soviet Union where the methods used to gain workers were very harsh. The Army was used to pressgang local people and most were taken by force to the Reich. In addition to forced civilian labourers, Sauckel authorized the use of prisoners of war. Conditions of work were extremely poor and discipline severe, especially for concentration camp prisoners. All the latter were unpaid and provided with starvation rations, barely keeping those workers alive. Such slave labour was widely used in many German industries, including coal mining, steel making, and armaments manufacture. The use of forced and slave labour continually increased throughout the war, especially after Albert Speer, the Reichsminister of Armaments and War Production, in April 1942 brought about the formation of the Central Planning Board, which determined the labor requirements of industry, agriculture and all other components of the German war economy, and requisitioned that labor through Sauckel’s office. It has been estimated that over 12 million such laborers eventually were brought forcibly to Germany to work, often by brutal coercion.

Соғыстың соңғы айлары

1944 жылдың 1 шілдесінде Пруссияның Саксония провинциясы бөлінгеннен кейін Саукель Тюрингияның бір бөлігі болған Эрфурт әкімшілік округінің (Regierungsbezirk) облыс әкімі (Oberpräsident) болып тағайындалды. 1944 жылдың 25 қыркүйегінде Саукель өзінің Гау округіндегі Халық милициясы (Volkssturm) күштерінің басшысы болып тағайындалды. 1944 жылдың 27 қазанында оған 50 жылдығы мен Рейхке қосқан үлесі үшін 250 000 рейхсмаркасынан ақшалай сыйлық берілді. 1945 жылдың 10 сәуірінде Веймар қаласын бекініс қаласы деп жариялағаннан және Халық милициясы (Volkssturm) күштерін жақындап келе жатқан американ армиясына қарсы тұруға шақырғаннан кейін, бір күн өткен соң Саукель қаладан көлікпен қашып кетті. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылдың 12 мамырында ол АҚШ армиясының қарсы барлау корпусының өкілдерімен Сальцбургте тұтқындалды. Ол Аугсбургтегі 7-ші армияның тергеу орталығында, Оберурсельдегі Кинг лагерінде және соңында Нюрнбергте ұсталды.

Сот және өлім жазасы

1945 жылғы 20 қарашада Соукель Халықаралық әскери трибунал алдында ірі соғыс қылмыскері ретінде сотталды. Оған төрт айыптама бойынша айып тағылды: бейбітшілікке қарсы қылмыстар жасауға құлықтасу; агрессиялық соғыстарды жоспарлау, бастау және жүргізу; соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар. Ол Arbeitseinsatz-ды «експлуатациямен ешқандай қатысы жоқ, еңбек күшін қамтамасыз етудің экономикалық процесі» деп қорғады. Ол бұл құл еңбегі емес, адамдарды жұмыспен жою (еңбек арқылы жою) немесе оларды қанау кең таралған екенін мойындаған жоқ. Бірақ, сотқа ұсынылған құжаттар оның жұмысшыларды қанауға қатысқандығын көрсетті: Роберт Серватиус, Соукельдің адвокаты, Соукельді Германия жұмысшы табының өкілі ретінде бейнеледі; жұмысшы табының ұжымдық мүддесін ынтамен ілгерілетуге берілген, адал және қарапайым партия мүшесі. Бұл бейнелеу Шпеердің бейнесіне қайшы келді, Серватиус Соукельге қарсы оны техникалық гений және кәсіпкерлік әкімші ретінде көрсетті. Соукель Шпеердің жауапкершілігі протоколға сәйкес оның талаптарын орындау арқылы артық екенін болжады. Алайда, бұл стратегия оған көмектеспеді, себебі соңғы үкімде Шпеердің міндеттері көп болса, мәжбүрлі еңбек бағдарламасы оның министрлік жауапкершілігінің бір бөлігі ғана екендігі, ал Соукель Бас өкілетті ретіндегі лауазымы үшін толық жауапкершілікті мойындады. Соукель соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп танылды және 1946 жылғы 16 қазанда Нюрнберг түрмесінде асылды, 52 жасқа толуына 11 күн қалғанда, қасиетті тамақтан кейін. Оның соңғы сөздері: «Мен кінәсіз өлдім, менің үкімім әділетсіз. Құдай Германияны қорғасын. Ол тіріліп, бір күні қайтадан ұлығу үшін өркендесін. Құдай отбасымды қорғасын!» Альберт Шпеер өлім жазасынан құтылып, 20 жыл Шпандау түрмесінде отырды, бұл Нюрнберг процесінің ең даулы үкімдерінің бірі болды. Төмен тұрған адамның өлімге кесілуімен, жоғары тұрған адамның түрме жазасына кесілуі арасындағы қарама-қайшылық тарихи талдауда, соның ішінде құл еңбегі үшін оның жауапкершілігі туралы Шпеермен сұхбаттасқан Гитта Серени сынға алынып, көп назар аударды. Соукельдің денесі, тағы тоғыз атқарылған адамдардың денелерімен және Герман Герингтің денесімен бірге, Остфридхофта (Мюнхен) өртеліп, күлі Изар өзеніне шашылды.

On 20 November 1945, Sauckel was put on trial before the International Military Tribunal as a major war criminal. He was indicted on all four charges of conspiracy to commit crimes against peace; planning, initiating and waging wars of aggression; war crimes and crimes against humanity. He defended the Arbeitseinsatz as "nothing to do with exploitation. It is an economic process for supplying labour". He denied that it was slave labour or that it was common to deliberately work people to death (extermination by labour) or to mistreat them. Yet, documents put into evidence showed that he was complicit in exploiting the labourers:

Robert Servatius, Sauckel's counsel, portrayed Sauckel as a representative of the labour classes of Germany; an earnest and unpretentious party man assiduously committed to promoting the collective utility of the working class. This portrait was contrary to that of Speer, whom Servatius juxtaposed against Sauckel as a technical genius and entrepreneurial administrator. Sauckel surmised that Speer bore greater legal and moral responsibility by virtue of the fact that the former merely met the demands of the latter, in accordance with protocol. This strategy did not yield to his favour, however, as the ratio in the final judgement against the respective defendants outlined that Speer's tasks were numerous, with the forced labour program comprising only one facet of his ministerial responsibilities, while Sauckel was singularly responsible for his office as General Plenipotentiary. Sauckel was found guilty of war crimes and crimes against humanity, and was hanged at Nuremberg Prison on 16 October 1946, 11 days before his 52nd birthday after receiving Communion. His last words were recorded as "Ich sterbe unschuldig, mein Urteil ist ungerecht. Gott beschütze Deutschland. Möge es leben und eines Tages wieder groß werden. Gott beschütze meine Familie." ("I die an innocent man, my sentence is unjust. God protect Germany. May it live and one day become great again. God protect my family.") Albert Speer escaped the death sentence and served 20 years at Spandau prison, one of the most controversial verdicts of the Nuremberg trials. The discrepancy of an effective subordinate facing death with the superior facing a prison sentence has faced much attention and criticism in historical analysis, including by Gitta Sereny, who later interviewed Speer concerning his responsibility for slave labour. Sauckel's body, as were those of the other nine executed men and the corpse of Hermann Göring, was cremated at Ostfriedhof (Munich) and the ashes were scattered in the river Isar.