Роберт Лей: Нацисттік саяхатшының өмірі мен трагедиясы

Кіріспе

Неміс нацистік саясаткері Роберт Лей (15 ақпан 1890 жыл – 25 қазан 1945 жыл) – нацистік дәуірдегі неміс саясаткері, 1933 жылдан 1945 жылға дейін Неміс еңбек фронтының басшысы болды. Ол Германия нацистік партиясында Гаулейтер, Райхслейтер және Рейхсорганизационлейтер сияқты көптеген басқа да жоғары лауазымдарды иеленді. 1945 жылы Нюрнбергте адамзатқа қарсы және соғыс қылмыстары үшін сотталу күтіп тұрғанда өзін-өзі өлтірді.

Ерте өмір

Лей Рейн провинциясындағы Нидербрейденбахта (қазіргі Нюмбрехттің бір бөлігі) фермер Фридрих Лей мен оның әйелі Эмили (қыздығы Уолд) отбасындағы 11 баланың жетіншісі болып дүниеге келді. Ол Йена, Бонн және Мюнстер университеттерінде химияны оқыды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол өз еркімен әскерге жазылды және екі жыл 10-шы жаяу артиллерия полкінде қызмет етті, сонымен қатар шығыс және батыс майдандарындағы ұрыстарға қатысты. 1916 жылы ол лейтенант шеніне көтеріліп, 202-ші артиллериялық ұшқыштар отрядында әуе артиллериясын бақылаушысы болып оқытылды. 1917 жылдың шілдесінде оның ұшағы Франция үстінде атып түсірілді және ол соғыс тұтқынына алынды. Апат кезінде оның миына ауыр жарақат алғаны болжанады; өмірінің соңына дейін ол сөйлегенде кекектеп, көп ішімдік ішуден туындаған ұқыпсыз мінез-құлыққа ұшырады. Ол 2-дәрежелі Темір крестімен және күміс медальмен марапатталды. Соғыстан кейін 1920 жылдың қаңтарында Лей тұтқыннан босатылып, университетке қайта оралды және сол жылы докторлық диссертациясын қорғады. Ол Рур аймағындағы Леверкузен қаласында орналасқан алып IG Farben компаниясының бір бөлімшесінде тағам химияшысы болып жұмыс істеді. 1924 жылы француздардың Рур аймағын басып алуына ашуланған Лей ультраұлтшыл болып, Мюнхендегі сыра залы төңкерісінен кейін Адольф Гитлердің сотта сөйлеген сөзін естігеннен кейін көп ұзамай нацистік партияға қосылды. Лей Гитлерге берілгендігін көрсетті, бұл Гитлердің оның мақтандығы, қабілетсіздігі және маскүнемдігі туралы шағымдарды назарға алмауына себеп болды. Лейдің кедейлікте өскені және Рейнланд аймағының партиялық басшысы ретіндегі тәжірибесі, ол партиядағы Страссерлік топтарға жақын екенін көрсетті, бірақ ол партия ішіндегі дауларда әрқашан Гитлердің жағын алды. Бұл оған партияның басқа лауазымды тұлғаларының, мысалы, партияның қазынашысы Франц Ксавер Шварцтың қарсылығын жеңуге көмектесті, ол оны қабілетсіз маскүнем деп есептеді.

Нацистік партияның өрлеуі

Лей 1925 жылғы наурыз айында қайта құрылған нацистік партияға қайта қосылды (мүшелік нөмірі 18,441). Сол айда ол Оңтүстік Рейнландтың (кейін Рейнланд) гаулейтерінің орынбасары болып тағайындалды және 17 шілдеде гаулейтер қызметіне көтерілді. 1925 жылғы қыркүйекте ол Грегор Штрассер ұйымдастырған және басқарған, қысқа ғұмыр сүрген солтүстік және батыс неміс гаулейтерлерінің тобы – Ұлттық социалистік жұмысшы қауымдастығының мүшесі болды. Бұл қауымдастық партияға жұмысшы табына бағытталған көзқарасты ұсынып, партия бағдарламасын өзгертуге тырысты. Алайда, 1926 жылғы 24 қаңтарда өткен жиналыста Лей Штрассер ұсынған жаңа бағдарламаға қарсылық білдірді және ол тоқтатылды. Көп ұзамай, Бамберг конференциясынан кейін жұмысшы қауымдастығы таратылды. 1928 жылғы наурыз айында Лей Кёльн қаласындағы қатал антисемиттік нацистік газет – «Westdeutscher Beobachter» (Батыс Германиялық бақылаушы) газетінің редакторы және баспашысы болды. 1928 жылғы 20 мамырда ол Пруссия Ландтагына сайланды және Рейн провинциялық заң шығарушы жиналысына тағайындалды. 1930 жылғы қыркүйекте ол 20-шы сайлау округінен (Кёльн-Аахен) Рейхстаг депутаты болып сайланды. 1931 жылғы 1 маусымға дейін Рейнланд гаулейтері болып қызмет етті, содан кейін гау екіге бөлініп, жаңа басшылар тағайындалды. 1931 жылғы 21 қазанда Лей Мюнхендегі партия штабына Штрассердің орынбасары ретінде келді, сол кезде Штрассер партия ұйымының басшысы болды. Лей «Рейхсорганизационный инспектор» атағын алды және әртүрлі гаулерге тексеру сапарларын жүргізді. 1932 жылғы 10 маусымда Штрассер жүргізген ұйымдық қайта құрудан кейін Лей екі рейхс-инспектордың бірі болып тағайындалды, олар шамамен жарты гауге бақылау жасады. Сонымен қатар, ол Баварияның алты гауі үшін тікелей жауапты «Ландесинспектор» болып тағайындалды. Бұл Штрассердің гаулерге бақылауды орталықтандыруға бағытталған, бірақ сәтсіз аяқталған әрекеті болды. Алайда, бұл гаулейтерлерге ұнамады және Штрассер биліктен құлағаннан кейін жойылды. Штрассер 1932 жылғы 8 желтоқсанда партияның болашақ бағыты туралы Гитлермен келіспеушілікке ұшырап, отставкаға кетті. Гитлер өзі «Рейхсорганизационлитер» болып тағайындалды және Лейді штаб бастығы (Stabschef) етіп тағайындады. Рейхсинспектор және Ландесинспектор лауазымдары жойылды. 1933 жылғы қаңтарда Гитлер рейхс-канцлер болған кезде Лей оны Берлинге ертіп барды. 1933 жылғы 2 маусымда Лей нацистік партиядағы екінші ең жоғары саяси дәрежеге көтерілді – «Рейхслетер». 1933 жылғы 14 қыркүйекте Пруссияның премьер-министрі Герман Геринг оны қайта құрылған Пруссия Мемлекеттік кеңесіне тағайындады. 1933 жылғы 3 қазанда Лей Ханс Франктың неміс құқығы академиясына тағайындалды, ал 1934 жылғы 10 қарашада Гитлер Лейді «Рейхсорганизационлитер» лауазымына ресми түрде көтерді. Лей нацистік режим құлағанға дейін осы лауазымдарда қалды.

Ley rejoined the re founded Nazi Party in March 1925, shortly after the ban on the Party was lifted (membership number 18,441). He was named Deputy Gauleiter of the Southern Rhineland (later, Rhineland) that month, and was promoted to Gauleiter on 17 July. In September 1925, he became a member of the National Socialist Working Association, a short lived group of northern and western German Gauleiters, organized and led by Gregor Strasser, which advocated a more working class focus for the Party and unsuccessfully sought to amend the Party program. At a meeting on 24 January 1926, however, Ley joined with others in raising objections to Strasser's proposed new draft program and it was shelved. Shortly thereafter, the Working Association was dissolved following the Bamberg Conference. In March 1928, Ley became the editor and publisher of a virulently anti Semitic Nazi newspaper, the Westdeutscher Beobachter (West German Observer) in Cologne. On 20 May 1928, he was elected to the Prussian Landtag, and also was appointed to the Rhenish provincial legislature. He was first elected to the Reichstag in September 1930 from electoral constituency 20, Cologne Aachen. He remained as the Gauleiter of Rhineland until 1 June 1931 when his Gau was divided into two and new leaders named. On 21 October 1931, Ley was brought to Munich party headquarters as the Deputy to Strasser, then the head of party organization. Ley was styled Reichsorganisationsinspekteur and conducted inspection visits to the various Gaue. On 10 June 1932, following a further organizational restructuring by Strasser, Ley was named one of two Reichsinspecteurs with oversight of approximately half the Gaue. Furthermore, he was made the Acting Landesinspekteur for Bavaria with direct responsibility for the six Bavarian Gaue. This was a short lived initiative by Strasser to centralize control over the Gaue. However, it was unpopular with the Gauleiters and was repealed on Strasser's fall from power. Strasser resigned on 8 December 1932 in a break with Hitler over the future direction of the Party. Hitler himself took over as Reichsorganisationsleiter and installed Ley as his Stabschef (Chief of Staff). The positions of Reichsinspecteur and Landesinspekteur were abolished. When Hitler became Reich Chancellor in January 1933, Ley accompanied him to Berlin. On 2 June 1933, Ley was among those raised to Reichsleiter, the second highest political rank in the Nazi Party. This was followed on 14 September 1933 by his appointment to the reconstituted Prussian State Council by Prussian Minister President Hermann Göring. On 3 October 1933, Ley was named to Hans Frank's Academy for German Law and, on 10 November 1934, Hitler finally formally promoted Ley to the position of Reichsorganisationsleiter. Ley would retain these positions until the fall of the Nazi regime.

Еңбек майданының басшысы

1933 жылдың сәуір айында Гитлер нацистік партияның кәсіподақ қозғалысын бақылауға алуға шешім қабылдады. 1933 жылдың 10 мамырында Гитлер Лейді жаңадан құрылған Немец еңбек фронтының (Deutsche Arbeitsfront, DAF) басшысы етіп тағайындады. DAF қазіргі нацистік кәсіподақ құрылымдарын, Ұлттық-социалистік Зауыт ұйымын (Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation, NSBO) және негізгі кәсіподақ федерациясын өзіне бағындырды. Бірақ Лейдің әкімшілік қабілетінің жетіспеуі салдарынан NSBO басшысы, нацистік партияның Страссерлік қанатының мүшесі Рейнхольд Мухов жақын арада DAF-тағы ең ықпалды тұлғаға айналып, Лейді көлеңкеге қалдырды. Мухов DAF әкімшілігін тазартуды бастады, бұрынғы социал-демократтар мен коммунистерді жойып, олардың орнына өзінің жақтастарын орналастырды. NSBO ұялары зауыттарда жалақы мен еңбек жағдайлары мәселесі бойынша агитация жасауды жалғастырды, бұл жұмыс берушілерді ашуландырды. Олар Гитлер мен басқа нацистік басшыларға DAF коммунистердей жаман екенін шағымданды. Гитлер NSBO-ның синдикалистік тенденцияларына қарсы болды, ал 1934 жылдың қаңтарында қабылданған Ұлттық еңбекті реттеу туралы заң жұмысшы сыныбының тәуелсіз зауыт ұйымдарын, тіпті нацистік ұйымдарды да басып тастады және жалақы мен еңбек жағдайлары мәселесін жұмыс берушілер басымдығымен Еңбек сенімділерінің (Treuhänder der Arbeit) қолына жүктеді. Сонымен қатар Мухов қызметтен алынып, Лейдің DAF-қа деген бақылауы қайта орнатылды. NSBO толығымен таратылып, DAF режиміне, әсіресе қару-жарақ өнеркәсібінің кеңейтілуіне қызмет ету үшін жұмыс күшін тиімді пайдалану және тәртіпке келтіру үшін мемлекеттік құралға айналды. Еңбек фронтының басшысы ретінде Лей 1937 жылы Эдуард Виндзор герцогы мен Валлис герцогинясын Германияға саяхатқа шақырды, бұл Эдуардтың британ тағынан бас тартқаннан кейін бірнеше ай өткен соң болды. Лей олардың қабылдаушысы және жеке серігі болды. Сапар барысында Лейдің алкоголизмге бейімділігі байқалды, бірде ол Виндзорлардың көлігін қақпаға соқтырып алды. Өзінің билігін орнатып алғаннан кейін Лей оны нацистік режимнің стандарттарына да сай емес түрде зәулім пайдалануды бастады. DAF басшысы, Reichsorganisationsleiter және Рейхстаг депутаты ретіндегі жомарт жалақысынан өзге, ол Westdeutscher Beobachter-дің үлкен табысын өзіне жұмсады және DAF қаражатын жеке пайдалану үшін босатылған қаражатқа қол жеткізді. 1938 жылға қарай ол Кельн маңында сәнді мүліктің иесі болды, басқа қалаларда виллалар тізбегі, автокөлік паркі, жеке теміржол вагоны және үлкен өнер жинағына ие болды. Ол көбірек уақытын "әйелдерге құмарлық таныту мен шектен тыс ішімдік ішуге" арнады, бұл көбінесе жұрт алдында ұятты жағдайларға әкелді. 1942 жылдың 29 желтоқсанында оның екінші әйелі Инге Урсула Шпилкер (1916-1942) мас күйінде болған төбелес кезінде өзін-өзі атып өлтірді. Лейдің қол астындағылары одан үлгі алып, DAF жемқорлықтың ошағына айналды, барлығы неміс жұмысшыларының міндетті жарналарымен төленді. Бір тарихшы былай деді: "DAF тез арада үшінші рейхтің барлық ірі мекемелерінің ішіндегі ең жемқор мекеме ретінде танылды. Бұған Лейдің өзі үлкен жауапкершілікті көтерді".

By April, 1933 Hitler decided to have the Nazi Party take over the trade union movement. On 10 May 1933, Hitler appointed Ley head of the newly founded German Labour Front (Deutsche Arbeitsfront, DAF). The DAF took over the existing Nazi trade union formation, the National Socialist Factory Cell Organisation (Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation, NSBO) as well as the main trade union federation. But Ley's lack of administrative ability meant that the NSBO leader, Reinhold Muchow, a member of the Strasserite wing of the Nazi Party, soon became the dominant figure in the DAF, overshadowing Ley. Muchow began a purge of the DAF administration, rooting out ex Social Democrats and ex Communists and placing his own militants in their place. The NSBO cells continued to agitate in the factories on issues of wages and conditions, annoying the employers, who soon complained to Hitler and other Nazi leaders that the DAF was as bad as the Communists had been. Hitler had no sympathy with the syndicalist tendencies of the NSBO, and in January 1934 a new Law for the Ordering of National Labour effectively suppressed independent working class factory organisations, even Nazi ones, and put questions of wages and conditions in the hands of the Trustees of Labour (Treuhänder der Arbeit), dominated by the employers. At the same time Muchow was purged and Ley's control over the DAF re established. The NSBO was completely suppressed and the DAF became little more than an arm of the state for the more efficient deployment and disciplining of labour to serve the needs of the regime, particularly its massive expansion of the arms industry. As head of the Labour Front, Ley invited Edward, Duke of Windsor, and Wallis, Duchess of Windsor, to conduct a tour of Germany in 1937, months after Edward had abdicated the British throne. Ley served as their host and their personal chaperone. During the visit, Ley's alcoholism was noticed, and at one point he crashed the Windsors' car into a gate. Once his power was established, Ley began to abuse it in a way that was conspicuous even by the standards of the Nazi regime. On top of his generous salaries as DAF head, Reichsorganisationsleiter, and Reichstag deputy, he pocketed the large profits of the Westdeutscher Beobachter, and freely embezzled DAF funds for his personal use. By 1938 he owned a luxurious estate near Cologne, a string of villas in other cities, a fleet of cars, a private railway carriage and a large art collection. He increasingly devoted his time to "womanising and heavy drinking, both of which often led to embarrassing scenes in public." On 29 December 1942 his second wife Inge Ursula née Spilcker (1916–1942) shot herself after a drunken brawl. Ley's subordinates took their lead from him, and the DAF became a notorious centre of corruption, all paid for with the compulsory dues paid by German workers. One historian says: "The DAF quickly began to gain a reputation as perhaps the most corrupt of all the major institutions of the Third Reich. For this, Ley himself had to shoulder a large part of the blame."

Қуанышпен күш алу

Гитлер мен Лей кәсіподақтарды басу және Еңбек сенімділері жүйесі арқылы жалақыны көтеруге кедересі келтіру, сонымен қатар Германияның қайта қарулануын жеделдету үшін өнімділікті арттыру туралы талаптарының бірлескен нәтижесінде жұмысшы табының наразылығына нақты қаупі туып отырғанын жақсы білді. 1933 жылдың қараша айында еңбекшілердің наразылығын болдырмау мақсатында DAF «Күш қуатта» (Kraft durch Freude, KdF) ұйымын құрды, ол неміс жұмысшылары мен олардың отбасыларына түрлі жеңілдіктер мен мүмкіндіктер ұсынуға бағытталған. Бұл Германиядағы курорттарда және, әсіресе Италия сияқты «қауіпсіз» шетелдерде демеушілікпен ұйымдастырылған демалыстарды қамтыды. Әлемдегі алғашқы екі мақсатты құрылған круиздік лайнерлер – «Вильгельм Густлофф» және «Роберт Лей» KdF мүшелерін Жерорта теңізінде круиздерге апару үшін салынды. KdF бағдарламаларына концерттер, опера және зауыттар мен басқа жұмыс орындарындағы басқа да ойын-сауық түрлері, тегін дене шынықтыру және гимнастика жаттығулары, сондай-ақ футбол, теннис және желкен спорты сияқты спорт түрлеріндегі жаттықтырулар кірді. Мұның бәрін DAF төледі, 1937 жылға қарай бір жылдық шығынға тең соманы жұмсады, ал ақырында жұмысшылар өз жарналары арқылы төледі, бірақ жұмыс берушілер де үлес қосты. KdF нацистік режимнің ең танымал бағдарламаларының бірі болды және кем дегенде 1939 жылға дейін жұмысшы табын режиммен келісуде маңызды рөл атқарды. DAF және KdF-тің ең амбициялы бағдарламасы – «халық машинасы», Volkswagen болды, бастапқыда Гитлердің тапсырысы бойынша автомобиль жасаушы Фердинанд Порше жасаған жоба. Неміс автомобиль өнеркәсібі Volkswagen-ті Гитлердің талабына сәйкес белгілі бір бағада немесе одан арзанға сатуға шамасы келмегендіктен, жоба DAF-ке берілді. Бұл Лейдің бұрынғы социалистік бейілімдерін қайтадан көзге түсірді. Оның айтуынша, партия жеке сектордың сәтсіздігінен кейін билікті өз қолына алды, себебі бизнес-кластың «көрнеуі аздығы, қаскөйлігі, пайдакүнішілдігі және ақымақтығы» осылайша болды. Енді DAF үшін жұмыс істейтін Порше Фаллерслебенде жаңа Volkswagen зауытын салды, бұл үлкен шығынға байланысты DAF-тің жинақталған активтерін тонау және DAF мүшелері төлеген жарналарды заңсыз иелену арқылы қаржыландырылды. Volkswagen неміс жұмысшыларына бөліп-бөліп сатылды, ал алғашқы үлгілер 1939 жылдың ақпан айында пайда болды. Алайда соғыс басталғаннан кейін, көлікке ақша төлеген 340 000 жұмысшының ешқайсысы көлік алмады.

Hitler and Ley were aware that the suppression of the trade unions and the prevention of wage increases by the Trustees of Labour system, when coupled with their relentless demands for increased productivity to hasten German rearmament, created a real risk of working class discontent. In November 1933, as a means of preventing labour disaffection, the DAF established Strength Through Joy (Kraft durch Freude, KdF), to provide a range of benefits and amenities to the German working class and their families. These included subsidised holidays both at resorts across Germany and in "safe" countries abroad (particularly Italy). Two of the world's first purpose built cruise liners, the Wilhelm Gustloff and the Robert Ley, were built to take KdF members on Mediterranean cruises. Other KdF programs included concerts, opera and other forms of entertainment in factories and other workplaces, free physical education and gymnastics training and coaching in sports such as football, tennis and sailing. All this was paid for by the DAF, at a cost of a year by 1937, and ultimately by the workers themselves through their dues, although the employers also contributed. KdF was one of the Nazi regime's most popular programs, and played a large part in reconciling the working class to the regime, at least before 1939. The DAF and KdF's most ambitious program was the "people's car," the Volkswagen, originally a project undertaken at Hitler's request by the car maker Ferdinand Porsche. When the German car industry was unable to meet Hitler's demand that the Volkswagen be sold at or less, the project was taken over by the DAF. This brought Ley's old socialist tendencies back into prominence. The party, he said, had taken over where private industry had failed, because of the "short sightedness, malevolence, profiteering and stupidity" of the business class. Now working for the DAF, Porsche built a new Volkswagen factory at Fallersleben, at a huge cost which was partly met by raiding the DAF's accumulated assets and misappropriating the dues paid by DAF members. The Volkswagen was sold to German workers on an installment plan, and the first models appeared in February 1939. The outbreak of war, however, meant that none of the 340,000 workers who paid for a car ever received one.

Соғыс уақытындағы рөлі

1939 жылы Лей былай деді: "Біз, ұлттық социалистер, соңғы жеті жылда барлық ресурстар мен барлық күш-жігерімізді монополияға ие еттік, осылайша ең жоғары күреске дайындалуға мүмкіндік алдық". 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Лейдің маңызы төмендеді. Жұмыс күшін әскерилендіру және ресурстарды соғысқа жұмсау DAF-тың рөлін айтарлықтай азайтты, ал KdF көбінесе тоқтатылды. Лейдің маскүнемдігі мен тұрақсыз мінез-құлқы соғыс уақытында көбірек сынға ілікті, оны қару-жарақ министрі Фриц Тодт және оның ізбасары Альберт Шпеер неміс жұмыс күшінің "патшасы" (Organisation Todt (OT) басшысы) ретінде алмастырды. Неміс жұмысшыларының қатары көбейгенде, оларды алмастыру үшін шетелдік жұмысшылар, бірінші Франциядан келген "қонақ жұмысшылар", кейін Польша, Украина және басқа да шығыс елдерінен құлдар әкелінді. Лей осы бағдарламада белгілі бір рөл атқарды, бірақ 1942 жылдың наурызынан бастап еңбек ресурстарын бөлу жөніндегі толық өкілетті Фриц Саукель (Generalbevollmächtigter für den Arbeitseinsatz) оның ықпалын басып озды. Дегенмен, Лей шетелдік құл жұмысшыларға қатысты қатыгездікке тікелей қатысты. 1942 жылдың қазан айында ол Эссенде Пауль Плигермен (ірі Герман Геринг зауытының басшысы) және неміс көмір өнеркәсібінің басшыларымен кездесуге қатысты. Кездесудің сөзбе-сөз жазбасын басшылардың бірі сақтады. Жақындағы бір тарихшы былай жазады:

Өзінің кемшіліктеріне қарамастан, Лей Гитлердің сенімін сақтады; соғыстың соңғы айларына дейін ол Мартин Борман және Йозеф Геббельспен бірге Гитлердің ішкі шеңберіне кірді. 1940 жылдың қарашасында оған жаңа міндет берілді – әлеуметтік тұрғын үй салу жөніндегі рейх комиссары (Reichskommissar für den sozialen Wohnungsbau), кейіннен рейх тұрғын үй комиссары (Reichswohnungskommissar) деп қысқартылды. Оның міндеті 1941 жылдан бастап күтілетін одақтастардың неміс қалаларына жасалатын әуе шабуылдарының неміс тұрғын үйлеріне тигізетін әсеріне дайындалу болды. Осы қызметте ол қару-жарақ министрі Альберт Шпеердің жақын серігіне айналды, ол неміс жұмысшыларының өнімділігін сақтау үшін лайықты тұрғын үймен қамтамасыз ету қажеттігін мойындады. Германияға қарсы әуе соғысы 1943 жылдан бастап күшейгенде, неміс жұмысшыларын "тұрғын үйден шығару" одақтастардың аумақтық бомбалау кампаниясының мақсатына айналды, ал Лейдің ұйымы нәтижесінде туындаған тұрғын үй дағдарысына төтеп бере алмады. Ол нацистік режимнің Еуропадағы еврейлерді жою жоспарынан хабардар болды. Лей өзінің жарияланымдары мен сөздеріндегі қатыгез антисемитизм арқылы оны қолдады. 1941 жылдың ақпанында ол Шпеер, Борман және фельдмаршал Вильгельм Кейтель қатысқан кездесуде болды, онда Гитлер "еврей мәселесі" бойынша өз пікірін толық баяндады, еврейлерді бір жолмен немесе екінші жолмен "жоюға" ниеттенгенін нақтылады. Американдық тарихшы Джеффри Херфтің сөзінше, Лей еврейлердің немістерді жоюға қастандық жасап жатқанын айыптайтын ең тікелей үгіт-насихатты таратты және керісінше әрекет етумен қорқытты. 1939 жылдың желтоқсанында ол британдықтар жеңіске жеткен жағдайда:

1945 жылдың сәуірінде Лей аты белгісіз өнертапқыштан хат алғаннан кейін "өлім сәулесін" жасау идеясына құмар болды: "Мен құжаттаманы зерттедім; күмән жоқ. Бұл шешуші қару болады!" Лей Шпеерге, соның ішінде белгілі бір үлгідегі автоматты қосқышты қамтитын материалдар тізімін берді, Шпеер бұл автоматты қосқыш 40 жылдан бері шығарылмағанын анықтады.

Соғыстан кейінгі: тұтқындалу және өзін-өзі өлтіру

1945 жылдың басында нацистік Германия құлаған кезде Лей Гитлерге фанатикалық адал болған үкімет қайраткерлерінің бірі болды. Ол Гитлермен соңғы рет 1945 жылдың 20 сәуірінде, Гитлердің туған күнінде, Берлиннің орталық бөлігіндегі Фюрербункерде кездесті. Ертесі күні ол Оңтүстік Баварияға аттанды, Гитлердің Альпілік аймақтағы «Ұлттық бекіністе» соңғы қарсылығын көрсетеді деп күтіп. Бірақ Гитлер Берлиннен кетуден бас тартқан соң, Лей мәнсіз қалды. 16 мамырда оны 101-ші әуедесант дивизиясының американдық десантшылары Шлечинг ауылындағы аяқкиімшінің үйінен ұстады. Лей өзін «Эрнст Дистельмайер» деп таныстырды, бірақ оны нацистік партияның қазынашысы және ұзақ жылдардан бергі жауы Франц Ксавер Шварц таныды. Қамаудан кейін ол: «Маған азаптап, ұрып-соғып, тіке қазыққа шаншарсыздар, бәрібір. Бірақ мен Гитлердің жасаған игіліктеріне ешқашан күмәнданбаймын» деді. Нюрнберг процесінде Лейге бірінші тармақ («Халықаралық заңдар мен келісімдерді бұза отырып, агрессивті соғыс жүргізуге жасалған ортақ жоспар немесе құлық»), үшінші тармақ («Соғыс қылмыстары, соның ішінде соғыс тұтқындары мен азаматтық халықпен нашар қарым-қатынас жасау») және төртінші тармақ («Адамзатқа қарсы қылмыстар – кісі өлтіру, жою, азаматтық халықты құлдыққа салу, нәсілдік, діни немесе саяси себептермен қуғын-сүргін») бойынша айып тағылды. Лей өзін соғыс қылмыскері деп есептегеніне наразылық білдіріп, түрмеде оны қарап, тексерген американдық психиатр Дуглас Келли мен психолог Густав Гилбертке: «Бізді қабырғаға тіреп, атып тастаңыз, жақсы, сіздер жеңімпаздарсыздар. Бірақ неге мені сот алдына тарту керек, тіпті бір сөз де айта алмаймын!» деді. 24 қазанда, айыптама алғаннан кейін үш күн өткен соң, Лей түрме жасығында өзін-өзі жойды. Ол сүлгіні тіліктерге бөліп, одан жасаған дарғасымен мойнына тігіп өлді.