Кіріспе

Жан Донно де Визе (1638 – 8 шілде 1710) – француз журналисі, король тарихшысы ("historiographe du roi"), драматург және публицист. Ол 1672 жылы құрылған әдебиет, өнер және қоғам туралы "Le Mercure galant" газетінің негізін қалаушы болды және "Ежелгілер мен қазіргі заманғылар" арасындағы тартысқа қатысқан "Қазіргілер" тобымен байланысты болды.

Өмір

Донно де Визе Парижде дүниеге келген. Ол Мольердің "Әйелдер мектебі" (1662, "l’École des femmes") пьесасы бойынша туған дау кезінде авторды ұятсыздық пен моральдық бұзылысқа айыптаған Мольердің қарсыластарының бірі болды. Бірақ Донно де Визе ақырында комедиялық драматургпен келісіп, өзінің пьесаларын Мольердің труппасына қосты, бастапқыда "Мама кокет" (1665) және (Мольер қайтыс болғаннан кейін) бірнеше "механикалық" пьесалар ("pièces à machines", яғни күрделі арнайы сахналық эффектілері бар пьесалар) Томас Корнельмен бірлесіп жазылған "Цирсе" (1675) және "La Devineresse" (1679) пьесалары. Донно де Визе "Nouvelles galantes et comiques" (1669) атты қысқа повестьтер жинағын жазды. 1672 жылы Донно де Визе өнер, театр және әдебиет туралы "Меркуре галант" газетін құрды, онда галанттық әндер, қоғамдық жаңалықтар мен әңгімелер де жарияланды. Осы кезеңдегі авторлар (мысалы, Жан де Ла Брюер) оны жиі сынағанмен, мерзімді басылым ақырында қаржылық сәттілікке жетті және (оның пьесалары мен корольдік тарихшы ретіндегі еңбегімен бірге) Донно де Визеге мол табыс әкелді. 1710 жылы қайтыс болған кезде Донно де Визенің "Меркурий галант" газеті әдеби талғамның даусыз арбитріне айналып, провинциядағы оқырмандар үшін сарай және сарайлық қоғам туралы жаңалықтарды жариялайтын ресми басылымға айналды.

Жұмыс

1664 жылы Донно де Визе «Les Diversités gallantes» (ағылшын тілінде: «Галантты әртүрліліктер») атты әртүрлі әдеби жинақ жариялады. Оны Клод Барбин басып шығарды, бастапқыда құрамында: Луи Жозефке арналған алғы сөз, Гиз герцогы, жаңадан титулын мұра еткен, және оның қасиеттерін талқылайтын 16 беттік диалог. «Асыл дәріханашы, галантты және шынайы оқиға» (L'apothicaire de qualité, nouvellee galante et veritable) повесі, 45 беттік. Мольердің театрлық туындыларына сын, 15 беттік. Париждегі қонақүйde өткен комик повесть, 52 беттік. Жеті сахналық, бір актілі «Маркиздің кек алуы» (La Vengéance des Marquis) пьесасы, 40 беттен тұрады. Бұл еңбек танымал болды және 1664 жылы екі рет қайта басылды. 1665 жылғы басылымға бұрын жарық көрген екі повесть қосылды: «Қонақүйdeгі оқиға, немесе Екі бәсекелес» (L'Aventure d'hostellerie, ou les Deux rivales) және «Белфегордың үйленуі, әзілді повесть» (Le Mariage de Belfegore, nouvelle facétieuse). Бұл еңбек 1670-жылдарға дейін Францияда да, шетелде де жаңа басылымдарды көрді. Эллисон Стетман «Асыл дәріханашы» повесінің сюжетін қысқаша баяндайды, онда асыл текті кейіпкерлер Тимант (еркек) және Араминт (әйел) бейнеленеді. Тимант досы Араминттің үйіне жиі барады, оны қызметшісі оның жатын бөлмесіне жетелеп апарады. Олар түрлі тақырыптарды талқылайды, Араминт төсекте жатып, келуші оның жанында отырады. Қызметшілер мен басқа да келушілердің болуы олардың жалғыз қалмайтынына кепілдік береді. Бір күні Тимант үйге кіргенде, үйдің бос тұрғанын көреді, бірақ бәрібір Араминттің жатын бөлмесіне беттейді. Ол Араминтті төсекте, артқы жағы ашық күйде табады. Ол біреудің клизма жасауын күтіп отыр, ал шприц дайын тұр. Тимант дәріханашы рөлін өзіне қабылдап, емді жүргізеді. Содан кейін ол көзге түспей шығып кетеді. Араминт және оның қызметкерлері бөлмеге кім кіргенін түсіндіре алмайды. Парижде «ару дәріханашы» туралы әңгіме таралады. Оның кім екені анықталғанда, Араминт ұялады және Тимантты үйіне кіргізбейді. Бірнеше хат арқылы Тимант оны ойыннан қайтаруға тырысады. Ол оған жасаған әрекетінің ерлік болғанын, қиын жағдайда көмектескенін ұтымды түрде дәлелдейді. Картезиандық стильдегі аргументтермен Тимант оны көндіріп, үйленуге келісімін алады. Олардың айналасындағы қоғам дұрыс жасалған клизманың некеге себеп болуын таңғажайып көреді. Стетман бұл туындының мән-жайларын 17 ғасырдағы баспа трендтерінің көрсеткіші деп санайды. Әртүрлі ұзындығы мен жанрлары бар повестьтер әдетте бірнеше жанрдан тұратын кітаптардың бөлігі ретінде жарияланды, оларға арбалы әңгімелер, ертегілер, аллегориялар, поэзия және т.б. кірді. Кез келген туынды романмен бірге жариялануы мүмкін. Бірақ бұл романдар мен повестьтер көбінесе бастапқы контекстінде зерттелмейді және жиі назардан тыс қалады. Ол «гибридті әдеби өнім» деп атаған нәрсе, бұрынғы дәуірдің ұзақ, оқиғаға толы романдарынан кейін пайда болды. Олар Луи XIV билігіндегі жаңа басым әдеби формадан – «Клев ханшайымы» (1678) романы сияқты қысқа, психологиялық реалистік повестьтерден де ерекшеленеді.