Кіріспе
Бос мұрын синдромы (БММ) – клиникалық синдром, оның ерекше белгісі – тыныс жолдары ашық болса да, тұншығу сезімі. Бұл синдром көбінесе екіншілік атрофиялық риниттің бір түрі ретінде қарастырылады. БММ – мұрын турбинасының хирургиялық араласынуы немесе жарақаттануының салдары болуы мүмкін. Пациенттерге көбінесе турбинектомия (мұрын ішіндегі турбина деп аталатын құрылымдарды алып тастау немесе көлемін кішірету) немесе мұрын турбинасына зиян келтіретін басқа да хирургиялық шаралар жасалған. БММ-ға шалдыққан пациенттерде түрлі симптомдар пайда болуы мүмкін. Көбінесе мұрынның бітілуі, құрғауы мен қабыршақтануы, сондай-ақ тыныс алуға кедеріс сезімі байқалады. БММ-ның жалпы таралу деңгейі белгісіз, себебі эпидемиологиялық зерттеулер жеткіліксіз және синдромның таралуын тіркеуге мүмкіндік беретін Халықаралық аурулар жіктемесінде (ICD 10) арнайы коды жоқ. 2019 жылы «Facial Plastic Surgery Clinics of North America» журналында жарияланған зерттеу жетекшісі Джейсон Талмедж, MD, «көптеген жағдайлар осы синдромның танылмауы немесе дұрыс диагноз қойылмауы салдарынан есепке алынбай қалуы мүмкін» деген пікір білдірді. Бұл жағдай мұрынға жасалған хирургиялық араласынулар кезінде мұрын турбинасына келтірілген зақымдану нәтижесінде туындайды. Бұл шағын процедураларды да, толық турбина резекциясын да қамтиды. Әдетте, хирургиялық араласынудан кейін мұрын жолдары ашық болған, бірақ жазылу кезеңінде тұншығу немесе тыныс алуда қиындық сезіміне шағылған пациенттерде байқалады. Алғашқы зерттеулер БММ-ды турбинаны толық алып тастаумен байланыстырған, бірақ кейінгі зерттеулер мұрын турбинасына қатысты түрлі процедуралардан өткен пациенттерде де синдромды көрсетті. Синдромның жеке медициналық жағдай ретінде мойндалуы күмәнді, бірақ құлақ, мұрын және тамақ (ҚМТ) мамандары мен пластикалық хирургтар арасында оны қабылдаушылар саны артып келеді. БММ толыққанды зерттелмеген, ал турбиналы хирургияда мұрын тынысының өзгеруі туралы мамандардың білімі әртүрлі. Пациенттердің бірінде БММ симптомдарының пайда болу себебін, ал екіншісінде болмауын түсіну және симптомдарды психологиялық факторларға, мысалы, алаңдаушылыққа қателікпен жатқызу БММ-ға шалдыққан пациенттерге көмек көрсетілмеуіне жиі себеп болады.
Белгілері мен симптомдары
ЭНС-тің негізгі белгілеріне тұншығу сезімі, мұрынның құрғауы, мұрынның күйіп кетуі, мұрын қабыршақтануы және мұрын қуысы арқылы ауа ағынының нашарлауы жатады, бұл жағдай мұрын қабылдағыштарына жасалған операция немесе жарақат алған пациенттерде кездеседі. ЭНС пациенттің өмір сүру сапасын күрт төмендетуі мүмкін, көптеген науқастар күнделікті іс-әрекеттерін орындауға қиналады. ЭНС физиологиялық себептерден туындаса да, көптеген пациенттер депрессия, алаңдаушылық және ұйқы бұзылыстарымен күреседі. ЭНС-ке шалдыққан адамдарда осы белгілердің барлығы немесе бір бөлігі кездесуі мүмкін. ЭНС-ке шалдыққан пациенттерді зерттеудің шектеулі нәтижесінде, зерттеу тобының 77,3%-ында гипервентиляция синдромы (HVS) анықталды. Зерттеу ЭНС пен HVS арасында эпидемиологиялық байланыс болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл нәтижелерді растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Авторлар ЭНС пен HVS арасындағы байланысты тыныс алу жүйесін басқаратын мұрын қабылдағыштарының зақымдануымен түсіндіруге болады деп болжайды. 2023 жылғы зерттеуде ЭНС-ке шалдыққан пациенттер Epworth ұйқышылдық шкаласы бойынша бақылау тобынан жоғары ұпай алғаны және ЭНС симптомдарының ауырлығы ұйқышылдықтың ауырлығымен байланысты екені анықталды. 2022 жылғы зерттеуде ұйқыдағы апноэ ЭНС симптомдарының ауырлығымен және жоғары дене салмағымен (BMI) байланысты екені анықталды.
Себеп
ҚНЖ-ның пайда болу себебі – хирургиялық араласындардан кейін мұрын жолдарындағы жаңа ауа ағынын дене қабылдамауы. Мұрын – дененің өте күрделі бөлігі, және хирургиялық процедуралардың аэродинамикаға тигізетін әсері жағынан зерттеулер өте аз жасалған. ENS-і бар көптеген пациенттерде ауа ағыны былғары қабық арқылы ламинарлы емес, турбулентті болып келеді. Ауа ағынының осы өзгерісі организмдегі /|O2 деңгейінің тепе-теңдігін бұзады, нәтижесінде пациенттерде гипервентиляцияға ұқсас белгілер пайда болады. Мұрынның шырышты қабығының азаюы да ауа ағынының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін, бұл көбінесе науқастың жұтқыншағына құрғақ, салқын ауаның тиюіне себеп болады. Мұрынның ішіндегі ауаның температурасы мен ылғалдылығының созылмалы түрде өзгеруінен туындаған мұрынның шырышты қабығы мен шырышты қабықтың нерв ұштарындағы өзгерістер де болуы мүмкін, бұл турбиналарды алып тастау немесе олардың көлемін азайту нәтижесінде пайда болады. Сонымен қатар, ENS-і бар пациенттерде ауа ағынының өзгеруіне байланысты, ауаның көп бөлігі ортаңғы өтпе жолы (middle meatus) арқылы өтеді, ал сау адамдарда ауаның көп бөлігі төменгі өтпе жолы (inferior meatus) арқылы ағады. Бұл мәселені төменгі өтпе жолын кеңейту (IMAP хирургиясы) арқылы түзетуге болады.
Диагностика
ENS диагнозын қою үшін жалпыға қабылданған критерийлер жоқ, және көптеген ЛОР дәрігерлері науқастың жаңа ауа ағынына бейімделуіне үміттеніп, диагноз қоюдан бұрын бір жыл күтеді; әдетте, ENS диагнозы басқа жағдайларды жоққа шығарғаннан кейін, белгілер мен симптомдар сақталған жағдайда қойылады. ENS6Q – SNOT 22 сауалнамасына қосымша қолданылатын, алғаш рет расталған, арнайы сауалнама. Ол ENS күдікті науқастарды анықтауда сенімдірек көмектеседі. ENS6Q ENS бойынша жүргізілетін зерттеулерде қолданылуы артып келеді.
Алдын алу
Хирургиялық араласуға дейін ұзақ мерзімге хирургиялық емес әдістерді қолдануға тырысыңыз. Қажетсіз мұрын операцияларынан, мұрын қабыршақтары мен кіндігіне жасалатын хирургиялық емдерден аулақ болыңыз, мұрынға операция жасату туралы бірнеше маманның кеңесін алыңыз, хирургиялық емдеуден бұрын мұрын жолдарының суретін түсіріңіз, ENS-ке хабардар хирургтардан пікір алыңыз. Көптеген хирургтар ENS тек қана мұрын қабыршақтарының тым көп қысқартылуы бар пациенттерде кездеседі дейді, бірақ зерттеулер мұрын қабыршақтарына қатысты кез келген хирургиялық араласу ENS-ке алып келуі мүмкін екенін көрсетті. Сондықтан, мұрынның функциясын немесе сыртқы түрін өзгертуді жоспарлаған әрбір адам дене жаңа ауа ағыны мен газ алмасуын қабылдамаса, ENS даму қаупі жоғары екенін білуі керек.
Емдеу
Көптеген ЛОР дәрігерлерінің ИНС-ті емдеуі өте шектеулі, диагноз қойылғаннан кейін нәтижелер өте төмен. Бастапқы емдеу атрофиялық ринитке ұқсас, яғни мұрын шырышты қабығын тұзды немесе майлы майлау құралдарымен ылғалды ұстап, ауырсыну мен инфекция пайда болғанда оларды емдеу. Майлау құралдарына ментол қосу ИНС-те пайдалы болуы мүмкін, сондай-ақ үйде салқын буды пайдаланатын ылғалдандырғыш қолдану да мүмкін, бірақ нәтижесі шектеулі. Көптеген ЛОР науқастары ИНС хирургиялық техникаларын жақсы білетін ЛОР дәрігерлерінен ем іздейді. "Бос мұрын синдромы" терминін алғаш рет 1994 жылы Майо клиникасының қызметкерлері Евгений Керн мен Моника Стенквист қолданған. Бұл синдромның бар-жоғы және хирургияның себеп болуы мүмкін бе деген мәселе төрт жылда бір рет өтетін Халықаралық ринологиялық қоғамның "Тұңғыш 2000" конференциясында қызу пікірталас тудырды және кейін ғылыми жиналыстарда және әдебиеттерде талқыланды. Мысал ретінде, 2002 жылы мұрынды қайта құру техникалары туралы оқулықта Утрехт университетінің екі хирургы турбинектомияны "мұрынға жасалған қылмыс" деп атады. ИНС-ті зерттейтін тағы бір дәрігер Субиной Дасқа сәйкес, ринологтар арасында бұл синдромға таныс болу деңгейі артып келеді.