Кіріспе

Уақытша хирургиялық кесу арқылы трахеяға тыныс жолы жасау – ұқсас процедура. Трахеотомия (,/t//r//eɪ//k//i/'/ɒ//t//ə//m//i/, ,/t//r//æ//k//i// /), немесе трахеостомия – хирургиялық түрде тыныс жолдарын басқару процедурасы. Ол мойынның алдыңғы бөлігінде (алдыңғы жағында) кесік жасаудан және трахеяда (желқазан) кесу арқылы тікелей тыныс жолын ашудан тұрады. Нәтижесінде пайда болатын стома (тесік) жеке тыныс алу жолы ретінде немесе трахеялық түтік немесе трахеостомиялық түтік енгізілетін орын ретінде қолданылуы мүмкін; бұл түтік адамға мұрын мен ауызды пайдаланбастан тыныс алуға мүмкіндік береді.

Этимологиясы мен терминологиясы

Трахеотомия сөзінің этимологиясы екі грек сөзінен шыққан: "кесу" деген мағынаны білдіретін tom (грекше τομή tomḗ) түбірінен және трахея (грекше τραχεία tracheía) сөзінен. Трахеостомия сөзі, ішінде stom (грекше στόμα stóma) түбірі "ауыз" дегенді білдіреді, және жартылай тұрақты немесе тұрақты ашылу жасауға, сондай-ақ жасалған ашылудың өзіне қатысты. Кейбір дереккөздер аталған терминдерге қатысты әртүрлі анықтамалар ұсынады. Бұл түсініксіздіктің бір бөлігі стоманың (тесік) жасалған кезде қаншалықты тұрақты болатынына байланысты белгісіздіктен туындайды.

Баламалар

Бифазалық кирасс желдеткіші – инвазивті емес механикалық желдеткіштің бір түрі. Кейбір жағдайларда ол адамдарға трахеостомия жасату қажеттілігінен құтылуға көмектеседі.

Құралымдары

Трахеостомиялық түтік бір немесе екі люменді, сондай-ақ манжеткалы немесе манжеткасыз болуы мүмкін. Екі люменді трахеостомиялық түтік сыртқы канюладан немесе негізгі біліктен, ішкі канюладан және обтуратордан тұрады. Обтуратор сыртқы канюланы орналастыруға бағыттап, трахеостомиялық түтікті енгізген кезде қолданылады және сыртқы канюла орнына келгеннен кейін алынып тасталады. Сыртқы канюла орнында қалады, бірақ секреттердің жиналуына байланысты, ішкі канюла пайда болады, оны қолданғаннан кейін тазалау үшін алып тастауға немесе ауыстыруға болады. Бір люменді трахеостомиялық түтіктерде алынып тасталатын ішкі канюла болмайды, олар тар тыныс жолдарына арналған. Манжеткалы трахеостомиялық түтіктердің соңында оларды орнықтыру үшін үрлейтін шарлар болады. Трахеостомиялық түтікке ауаны көмекейден өте жіберіп, сөйлеуге мүмкіндік беретін бір немесе бірнеше тесіктер жасалуы мүмкін. Адамдарға сөйлеуде көмектесу үшін арнайы трахеостомиялық түтікше клапандары (мысалы, Пасси Мьюр клапаны) құрастырылған. Пациент бір бағытты түтік арқылы тыныс алады. Тыныс шығарған кезде, қысым клапанды жауып, ауа түтікше айналып, дауыс шығару үшін дауыс жолдарынан өтеді.

Ашық хирургиялық трахеотомия (OST)

Көбінесе ашық хирургиялық трахеотомия (АХТ) жасалады, ол әдетте стерильді операциялық бөлмеде орындалады. Пациенттің ең қолайлы жағдайы – мойынды кернеу үшін иық астына төсеніш салу. Көбінесе жоғарыдан екі саусақ енімен, көлденең (горизонтальды) тілік жасалады. Балама ретінде, мойынның орта сызығынан қалқанша безінің шегінен жоғарыға дейін тік тілік жасалуы мүмкін. Тері, тері асты тіндері және мойын бұлшықтарының белдік тобы (мойын бұлшықтарының нақты тобы) қалқанша безінің тартылысын ашу үшін жаққа тартылады, оны кесіп тастауға немесе жоғары көтеруге болады. Сырғамал шегі дұрыс анықталғаннан және трахеяны тұрақтандыру және алға жылжыту үшін трахеялық ілмек орнатылғаннан кейін, трахея шегінің арасында немесе бірнеше шегі арқылы тік сызықпен (төртбұрышты тілік) кесіледі. Кейде түтікше енгізуді жеңілдету үшін трахея шегінің бір бөлігі алынып тасталуы мүмкін. Тілік жасалғаннан кейін, дұрыс өлшемдегі түтікше енгізіледі. Түтікше желдеткішке қосылады және жеткілікті желдету және оттегімен қамтамасыз етілуі тексеріледі. Трахеотомиялық құрал мойынға трахеотомиялық байлаулармен, тері тігістерімен немесе екеуімен де бекітіледі.

Перкутанды дилатациялық трахеотомия (PDT)

Ең алғашқы кеңінен қабылданған тері арқылы трахеотомия әдісін 1985 жылы Нью-Йорк хирургі Пэт Сиаглиа сипаттады. Келесі кеңінен қолданылатын әдіс 1989 жылы австралиялық интенсивті терапия маманы Билл Григгс жасады. 1995 жылы Фантони тері арқылы трахеостомияның тіл арқылы жасалатын әдісін әзірледі. Қазіргі уақытта ең көп қолданылатын Griggs және Ciaglia Blue Rhino әдістері – екі негізгі техника. Бұл екі техниканы салыстырып зерттеулер жүргізілді, бірақ ешқандай нақты айырмашылықтар анықталған жоқ. Тері арқылы жасалатын трахеотомия (ПДТ) ашық хирургиялық трахеотомияға (ОСТ) қарағанда операциялық бөлмедегі (ОБ) процедураға жұмсалатын шығындарды, уақытты және персоналды азайтуға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайларда мойнының пішіні дұрыс емеу, семіздік және үлкен зең болған науқастарда қиындықтар туындауы мүмкін. Көптеген ықтимал асқынулардың қатарында қан кету, тыныс жолының жоғалуы, тері астындағы эмфизема, жара инфекциясы, трахея сақиналарының сынуы, трахеостомия түтігінің дұрыс орналаспауы және бронхоспазм сияқты жағдайлар бар. 2017 жылы жүргізілген ұқсас жүйелі шолу (1990-2015 жылдардағы деректер) ашық хирургиялық трахеотомия (ОСТ) және ПДТ-де өлім-жітім көрсеткіштері мен өлімнің себептері шамалы екендігін көрсетті. 2013 жылғы жүйелі шолуда тері арқылы жасалатын техникада бронхоскопиялық бақылаудың болмауы ықтимал қауіп фактор ретінде анықталды. Бронхоскопты – пациенттің аузы арқылы тыныс жолдарына енгізіліп, ішкі көруге мүмкіндік беретін құралды пайдалану, құралдарды дұрыс орналастыруға және анатомиялық құрылымдарды жақсы көруге көмектеседі. Дегенмен, бұл хирургтың тәжірибесіне және пациенттің анатомиясын білу деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағдайдың салдары ауыр болғандықтан, трахеотомия түтігі бар адамдар жедел интубация және трахеотомия түтігін қайта орналастыру (қайта енгізу) жоспарын жазбаша түрінде дайындау үшін денсаулық сақтау қызметкерлерімен кеңесуі керек. Трахеялық стеноз, яғни тыныс жолының тарылуы, ұзақ мерзімді асқынулардың бірі болуы мүмкін. Стеноздың ең көп кездесетін белгісі – тыныс алудың күрт нашарлауы (диспнея). Бірақ, оның таралу жиілігі төмен, 0,6-ден 2,8%-ға дейін, қан кету немесе жара инфекциясы болған жағдайларда жоғарылайды. 2016 жылғы жүйелі шолу ПДТ-мен салыстырғанда хирургиялық трахеостомиядан өткен адамдарда трахеялық стеноз деңгейі жоғары екенін көрсетті, бірақ бұл айырмашылық статистикалық тұрғыдан маңызды емес. 2000 жылы Испанияда жүргізілген төсек басындағы тері арқылы трахеостомияға қатысты зерттеуде жалпы асқыну көрсеткіші 10-15%, процедуралық өлім-жітім 0% болды, бұл Нидерланды мен АҚШ-тағы басқа зерттеулермен салыстырылады. 2013 жылғы жүйелі шолу процедуралық өлім-жітімді 0,17% немесе 600 жағдайдың бірі деп есептеді. 2017 жылғы жүйелі шолу барлық трахеотомиялардың ішінде өлімнің ең көп кездесетін себептерін және олардың жиілігін анықтады: қан кету (ОСТ: 0,26%, ПДТ: 0,19%), тыныс жолының жоғалуы (ОСТ: 0,21%, ПДТ: 0,20%) және түтіктің дұрыс орналаспауы (ОСТ: 0,11%, ПДТ: 0,20%). Аталған салыстырмалы зерттеуде 30 тірі науқастың 9-ында трахея сақиналарының сынуы анықталды. Трахея сақиналарының сынуының ұзақ мерзімді салдары әлі белгісіз.

Ежелгі тарих

Трахеотомия алғаш рет б.з.д. 3600 жылы египеттік артефакттарда бейнеленген. Гиппократ трахеотомия жасауды қауіпті деп санады, себебі ол сауық артериясына зиян келтіру қаупін тудырады. Ол трахеотомия кезінде каротид артериясының кездейсоқ жаралануынан болатын өлім қаупін ескертіп, трахеялық интубация жасауды ұсынды. Гиппократтың алаңдауларына қарамастан, б.з.б. шамамен 100 жылы Римде өмір сүрген Битиниялық Асклепиадтың трахеотомия жасағаны есептеледі. Римде 2-ші ғасырда өмір сүрген Гален мен Аретей Асклепиадты алғашқы шұғыл емес трахеотомия жасаған дәрігер деп санайды. Рим дәуіріндегі грек дәрігері Антилл, 2-ші ғасырда өмір сүрген, ауыз ауруларын емдеуде трахеотомияны қолдады. Ол қазіргі заманғы техникаға ұқсату үшін әдісті жетілдіріп, өмірге қауіпті тыныс жолдарының бітелуін емдеу үшін трахеяның үшінші және төртінші сақиналары арасында көлденең тілік жасауды ұсынды. 1000 жылы араб Испаниясында тұрған Әбу әл-Қасым әл-Захрави (936–1013) 30 томдық «Китаб әл-Тасриф» атты хирургия бойынша иллюстрацияланған алғашқы еңбегін жариялады. Ол трахеотомия жасаған жоқ, бірақ өз-өзіне зиян келтіруге тырысқан бір құл қызды емдеді. Әл-Захрави (еуропалықтарда Альбукасис деп белгілі) жараны тігіп, қыз жазылып шықты, соның арқасында көмекейдегі тілік емделуге болатынын дәлелдеді. 1020 жыл шамасында Авиценна (980–1037) «Медицина каноны» еңбегінде тыныс алуды жеңілдету үшін трахеялық интубацияны сипаттады. Асфиксияны емдеу үшін трахеотомия операциясын алғаш рет 12-ші ғасырда Ибн Зухр (1091–1161) сипаттаған. Мұстафа Шехатаның сөзіне сәйкес, Ибн Зухр (сондай-ақ Авензоар деп танылған) ешкіге трахеотомия жасауға сәтті қол жеткізді, бұл Галеннің операцияны мақұлдауына негіз болды.

16-18 ғасырлар

Еуропалық Ренессанс барлық ғылыми салаларда, әсіресе хирургияда маңызды жетістіктерге әкелді. Анатомия туралы білімнің артуы осы дамудың маңызды факторы болды. Хирургтар трахеяда тәжірибелік хирургия жасауға көбірек дайындық танытты. Осы кезеңде көптеген хирургтар түрлі себептермен және әртүрлі әдістермен трахеотомия жасауға тырысты. Көптеген ұсыныстар жасалды, бірақ процедураны табысты етуде айтарлықтай прогресс болмады. Трахеотомия өте қауіпті операция болып, сәтті жасалу көрсеткіші төмен болды, сондықтан көптеген хирургтар оны пайдасыз және қауіпті деп санады. Операциядан кейін өлім-жітімнің жоғары деңгейі олардың пікірін растады. 1500 жылдан 1832 жылға дейін трахеотомия жасалған жағдайлардың тек 28-і белгілі. 1543 жылы Андреас Везалий (1514–1564) трахеялық интубация және одан кейінгі жасанды тыныс алу өмірді сақтап қалуға көмектесетінін жазды. Ферраралық Антонио Муса Брассавола (1490–1554) шаштараз хирургтары қабылдамаған науқастың перитонзиллярлық абсцесін трахеотомия арқылы емдеді. Науқас толыққандай жазылып кеткен, ал Брассавола 1546 жылы осы жағдай туралы хабарлады. Бұл операция, трахеяға және оның ашылуына қатысты көптеген ежелгі сілтемелерге қарамастан, алғашқы сәтті трахеостомия ретінде танылды. 1620 жылы француз хирургы Николас Хабико (1550–1624), Немур герцогының хирургы және анатомы, өзі жасаған төрт сәтті "бронхотомия" туралы есеп жариялады. Олардың бірі – пышақталған адамның көмекейіндегі қан ұйыған кезде оны алып тастау үшін жасалған трахеотомияның алғашқы тіркелген жағдайы. Сондай-ақ ол балаға жасалған алғашқы трахеотомия туралы хабарлады. 14 жастағы бала қарақшыдан қорғану үшін 9 алтын монетасы бар сөмкені жұтып қойды. Бұл зат оның өңешінде тұрып алып, трахеясын бітеп тастады. Хабико бұл операцияның көмекейдің қабынуы бар науқастарға да тиімді болуы мүмкін екенін айтты. Ол осы хирургиялық процедураға арналған құралдарды жасады, олардың дизайны қазіргі заманғы үлгілерге ұқсас (бірақ бір түтікшелі канюла қолданғандықтан ерекшеленді). Санкториус (1561–1636) операция кезінде алғаш трокар қолданған деп есептеледі және ол операциядан кейін бірнеше күнге канюланы орнында қалдыруды ұсынды. Трахеотомияның алғашқы құралдары Хабиконың "Question Chirurgicale" еңбегінде суреттелген. Лувен университетінің медицина профессоры Томас Файнус (1567–1631) 1649 жылы алғаш рет "трахеотомия" терминін қолданды, бірақ бұл термин бір ғасырдан кейін ғана кеңінен қолданыла бастады. Георг Детардинг (1671–1747), Росток университетінің анатомия профессоры, 1714 жылы суға батып кеткен адамды трахеостомия арқылы емдеді.

19 ғасыр

1820 жылдары трахеотомия ауыр тыныс жолдарының кедергісін емдеудің қабылданатын тәсілі ретінде мойындала бастады. 1832 жылы француз дәрігері Пьер Бретонно дифтерия жағдайында соңғы шара ретінде оны қолданды. 1852 жылы Бретонноның шәкірті Арман Труссо 169 трахеотомиядан тұратын серияны хабарлады (оның 158-і крупқа, ал 11-і – «жұлынның созылмалы ауруларына») арналған. 1858 жылы Джон Сноу трахеотомия мен трахеяның канюляциясын алғаш рет жануарлар моделінде хлороформ анестезиясын енгізу үшін сипаттады. 1871 жылы неміс хирургі Фридрих Тренделенбург (1844–1924) жалпы анестезия жасау мақсатымен алғашқы сәтті адам трахеотомиясын сипаттаған мақала жариялады. 1880 жылы шотланд хирургі Уильям Мейсвен (1848–1924) трахеотомияға балама ретінде оротрахеальды интубацияны қолдану туралы хабарлады, бұл глоттық ісікпен ауыратын науқастың тыныс алуына мүмкіндік берді, сондай-ақ хлороформ анестезиясы кезінде де қолданылды. Соңында, 1880 жылы Морелл Маккензидің кітабы трахеотомияны қажет ететін белгілерді және операцияның қашан міндетті түрде қажет екенін талқылады. Рой Хорн, Уильям Ренквист, Габби Гиффордс, Джордж Майкл, Вал Килмер және тағы да көптеген адамдар. Фильмдер мен телешоуларда, тыныс алу жолын қайта қалпына келтіру үшін адамның мойнына жедел операция жасалатын көптеген жағдайлар бар. Мысалы, 2008 жылғы «Saw V» атты қорқыныш фильмінде мойнынан жоғары суға батып жатқан кейіпкер қолмен трахеотомия жасайды, тыныс алу үшін мойнын қаламмен тесіп, тыныс алу жолын ашады. Ең көп таралған процедура – крикотиротомия (немесе «крик»), ол тері мен крикотиреоид мембранасы арқылы жасалатын кесік. Бұл көбінесе трахеотомиямен (немесе «трах») шатастырылады немесе дұрыс емес аталады, және керісінше. Дегенмен, олардың ашылу орны мен ауыспалы тыныс алу жолының қажетті уақытына байланысты айқын айырмашылықтары бар.