Кіріспе

Плевралық кеңістікте ауаның қалыпсыз жиналуы

Біріншілік спонтандық пневмоторакс – нақты себебі анықталмаған және маңызды өкпе ауруының болмауында пайда болатын пневмоторакс. Темекі шегу біріншілік спонтандық пневмоторакс қаупін арттырады, ал екіншілік пневмотораксқа негізгі себептер – ЖЖББ, астма және туберкулез. Травматикалық пневмоторакс кеудеге түскен физикалық жарақаттан (жарылыс жарақаты да осыған жатады) немесе денсаулық сақтау шараларының салдарынан дамуы мүмкін. Пневмотораксты тек физикалық тексеру арқылы диагностикалау қиын болуы мүмкін (әсіресе кішкентай пневмоторакстарда). Оның болуын растау үшін көбінесе кеуде рентгені, компьютерлік томография (КТ) немесе ультрадыбыс қолданылады. Осыған ұқсас белгілерге гемоторакс (плевралық кеңістікте қан жиналуы), өкпе эмболиясы және жүрек шабуылы жатады. Ірі бульба кеуде рентгенінде ұқсас көрінуі мүмкін. Жаңа туған нәрестелерде тахипнея, цианоз және үрлеу ең көп кездесетін белгілер. Біріншілік спонтандық пневмоторакс (ПСП) қоршаған ортаның қаупіне бейжай қарайтын адамдар көбінесе қауіптің бар екенін білмейді және медициналық көмекке жүгіну үшін бірнеше күн күтеді. ПСП көбінесе атмосфералық қысымның өзгеруі кезінде пайда болады, бұл пневмоторакс эпизодтарының жиі кездесуін түсіндіреді. Бұл обструктивті шок деп аталатын қан айналымының шок түрін тудырады. Тензиялық пневмоторакс көбінесе желдету, жансақтау, жарақат немесе өкпе ауруы бар адамдарда клиникалық жағдайларда пайда болады. Біріншілік спонтандық пневмоторакс себебі белгісіз, бірақ еркек жынысы, темекі шегу және отбасыда пневмоторакс болған жағдайлар белгілі қауіп факторлары болып табылады. Пневмоторакспен ауырған адамдардың 11,5%-ының туыстары бұрын пневмоторакспен ауырған. Марфан синдромы, гомоцистинурия, Элерс-Данлос синдромы, альфа-1 антитрипсин тапшылығы (эмфиземаға әкеледі) және Бирт-Хогг-Дубе синдромы сияқты бірнеше тұқым қуалайтын жағдайлар отбасылық пневмоторакспен байланысты. Әдетте, бұл жағдайлар басқа да белгілер мен симптомдарды тудырады, ал пневмоторакс әдетте негізгі табылған емес.

Травматикалық

Травматикалық пневмоторакс көкірек қабырғасына күш түсіру немесе жарақаттан туындауы мүмкін. Жарылысқа ұшыраған адамдарда, тіпті көкірекке ешқандай сыртқы зақым келмеген жағдайда да травматикалық пневмоторакс байқалуы мүмкін. Пневмоторакс дұрыс орналаспаған тамақтандыру түтіктерінен туындаған қолайсыз құбылыс ретінде хабарланған. 2022 жылдың мамыр айында Avanos Medical компаниясының тамақтандыру түтігін орналастыру жүйесі CORTRAK* 2 EAS, FDA-ға пневмоторакс сияқты қолайсыз оқиғалар туралы хабарламалар түскендіктен, 60 жарақат және 23 науқастың қазасына әкеп соққандықтан қайтарылып алынды. Пневмотораксқа орталық веналық катетерді кеуде веналарының біріне енгізу сияқты медициналық процедуралар да себеп болуы мүмкін, сондай-ақ өкпе тінінен биопсия алу да. Оң қысымды желдету, механикалық немесе инвазивті емес желдету, пневмотораксқа алып келетін баротраумаға (қысыммен байланысты зақымдану) әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда қосымша проблема – декомпрессиялық ауру белгілері бар пациенттер әдетте гипербариялық терапиямен суасты камерасында емделеді, бұл кішкентай пневмоторакстың тез өсуіне және жаңалу белгілеріне әкелуі мүмкін. Көкірек қабырғасының зақымдануы көкірек қабырғасына келген жарақаттарда, мысалы, пышақ немесе оқ жараларында ("ашық пневмоторакс") көрінеді. Екіншілік спонтанды пневмоторакста өкпе тінінің осалдығы әртүрлі ауру процестерінен, әсіресе ауыр эмфизема кезінде буллалардың (ауа толтырылған үлкен қуыстардың) жарылуынан туындайды. Некроз (тін өлімі) аймақтары пневмоторакс эпизодтарын тудыруы мүмкін, бірақ нақты механизмі белгісіз. Темекі шегу кіші бронхтардың қабынуына және бітелуіне де алып келуі мүмкін, бұл темекі шегушілерде спонтанды пневмоторакс (PSP) қаупінің айтарлықтай жоғарылауына себеп болады. Тыныс шығару кезінде суреттерді жүйелі түрде түсірудің ешқандай пайдасы жоқ деп есептеледі. Дегенмен, клиникалық күдік жоғары болғанда, бірақ тыныс алу рентгенограммасы қалыпты көрінсе, пневмотораксты анықтау үшін олар пайдалы болуы мүмкін. Сондай-ақ, егер радиографиялық зерттеуде пневмоторакс байқалмаса, бірақ оның болуы күдікті болса, бүйірлік рентгендік суреттер (жақтан сәуле шығаратын) жасалуы мүмкін, бірақ бұл стандартты практика емес. Соңғы әдіс пневмоторакс мөлшерін, егер ол негізінен төбесінде орналасқан болса, шамадан тыс бағалауы мүмкін, бұл жиі кездеседі. Көкірекке күш түсіруден кейін пневмотораксты анықтауда ультрадыбыс рентгенге қарағанда сезімтал болуы мүмкін. Ультрадыбыс басқа да шұғыл жағдайларда жылдам диагноз қоюға және пневмоторакс мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді. Диагнозды растау немесе жоққа шығару үшін кеуде ультрадыбысының бірнеше ерекшеліктері қолданылуы мүмкін.

Емдеу

Пневмоторакстың емделуі бірнеше факторға байланысты және ерте бақылаумен бастап, дереу инемен декомпрессия жасауға немесе кеуде құтысын орнатуға дейін ауысуы мүмкін. Емдеу симптомдардың және жедел аурудың белгілерінің ауырлығы, негізгі өкпе ауруының болуы, рентгенде пневмоторакстың шамамен мөлшері және кейбір жағдайларда зардап шегушінің жеке қалауы бойынша анықталады. Кез келген ашық кеуде жарақаты ауа өткізбейтін жабынмен жабылуы керек, себебі ол шиеленісті пневмоторакстың пайда болу қаупін жоғарылатады. "Ашерман жабыны" деп аталатын жабынды қолдану ұсынылады, өйткені ол стандартты "үш жақты" жабыннан тиімдірек болып көрінеді. Ашерман жабыны – кеуде қабырғасына жабысатын, клапан тәрізді механизм арқылы ауаның шығуына, бірақ кеудеге кірмейтіндей етіп жасалған арнайы құрылғы. Шиеленісті пневмоторакс әдетте жедел инемен декомпрессия жасау арқылы емделеді. Бұл ауруханаға жеткізілгенге дейін қажет болуы мүмкін және оны жедел медициналық қызметкер немесе басқа да оқытылған маман жасай алады. Егер шиеленісті пневмоторакс жүрек тоқтауына әкелсе, жүрек қызметін қалпына келтіру мақсатында инемен декомпрессия немесе қарапайым торакостомия жандандыру шараларының бір бөлігі ретінде жасалады.

Консервативті

Кішігірім спонтанды пневмоторакс әрқашан емдеуді қажет етпейді, себебі олар тыныс жетіспеушілігіне немесе шиеленісті пневмотораксқа ауысуы екіталай, және көбінесе өздігінен жазылып кетеді. Егер пневмоторакс көлемі шамамен гемиторакс көлемінің 50%-дан кем болса, дем алуда қиындық болмаса және негізгі өкпе ауруы болмаса, бұл тәсіл ең тиімді. Екіншілік пневмоторакс тек өте кішкентай болғанда (1 см немесе одан аз ауа қуысы) және белгілері шектеулі болғанда ғана консервативті еммен емделеді. Әдетте, ауруханаға жатқызу ұсынылады. Жоғары жылдамдықпен берілген оттегі сіңуді төрт есеге дейін жеделдетуі мүмкін.

Арман

Үлкен ПСП (>50%) немесе тыныс алу қиындығымен байланысты ПСП болғанда, кейбір нұсқаулар пневмоторакс көлемін сору арқылы азайтудың, көкірек түтігін енгізумен бірдей тиімді екенін көрсетеді. Бұл жергілікті анестезия жасау және үш жолды кранға қосылған ине енгізуді қамтиды; ересектерде 2,5 литрге дейін ауа шығарылады. Келесі рентген суретінде пневмоторакс көлемі айтарлықтай азайса, емдеудің қалған бөлігі консервативті болуы мүмкін. Бұл тәсіл 50%-дан астам жағдайларда тиімді деп дәлелденген. Орташа көлемді (ауа жиегі 1–2 см) екіншілік пневмоторакс болғанда да аспирация қарастырылуы мүмкін, бірақ сәтті процедурадан кейін де ауруханада үздіксіз бақылау қажет. Травматикалық пневмоторакс кезінде үлкен түтіктер (28 F, 9,3 мм) қолданылады. Инемен соруға жауап бермеген ПСП, үлкен (>50%) ПСП және жаңа пайда болған пневмоторакс жағдайында көкірек түтігі қажет. Олар бір бағытты клапан жүйесіне қосылады, ол ауаның шығуына, бірақ қайта кірмейтініне мүмкіндік береді. Бұл сумен толтырылған бөтелке немесе Хаймлих клапаны сияқты су мөрлеуіш қызметін атқарады. Өкпенің тез кеңеюіне және өкпе ісінуіне ("өкпенің қайта кеңеюінен туындаған ісіну") әкелетін болғандықтан, олар әдетте теріс қысым тізбегіне қосылмайды. Түтік ауа шығуын тоқтағанша және рентген суреті өкпенің кеңейгенін растағанша орнында қалдырылады.

Плеуродез және хирургия

Плевродез – бұл өкпе қуысын жойып, өкпені көкірек қабырғасына бекітетін процедура. Оның салдарына қатысты 20 жыл немесе одан астам мерзімді зерттеулер жүргізілмеген. Қысқа мерзімді жақсы нәтижелерге торактомия (көкшеде хирургиялық ашылу) арқылы ауаның шығуының кез келген көзін анықтау және блебтерді тігіп қосу, содан кейін сыртқы плевралық қабаттың плеректомиясы (плевралық қабықтың сыртын алып тастау) және ішкі қабаттың плевралық абразиясы (плевраны сыпыру) арқылы қол жеткізіледі. Емдеу процесінде өкпе көкірек қабырғасына жабысып, өкпе қуысын жояды. Қайталану деңгейі шамамен 1% құрайды. Пневмоторакс толық жойылғаннан кейін, қайталану болмаса, жеті күнге дейін әуе сапарына тыйым салынады. Егер пневмоторакс екі жақта да ("екі жақты") болса, екі жақты қамтитын тізбектелген эпизодтар болса немесе эпизод жүктілікпен байланысты болса, хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. ААЖ бойынша, 100 000 адамға шаққанда ерлерде 7,4 және әйелдерде 1,2 жағдай тіркелген. Орташа бойдан асып түсу де PSP қаупін арттырады – кем дегенде 76 дюйм (1,93 метр) бойы бар адамдарда ААЖ шамамен 100 000 адамға 200 жағдайды құрайды. Жұқа дене бітімі де PSP қаупін арттырады. Темекі шегудің қарқындылығы жоғарырақ болған адамдарда қауіп артады, бұл "сызықтық емес" әсерге ие; күніне 10 темекі шегетін еркектерде темекі тартпайтын адамдарға қарағанда шамамен 20 есе жоғары қауіп бар, ал күніне 20 темекі шегетін адамдарда қауіп шамамен 100 есе артады. Қайталану қаупі жақын жатқан өкпе ауруының болуы мен ауырлығына байланысты. Екінші эпизод болғаннан кейін, одан әрі эпизодтардың пайда болу ықтималдығы жоғары. Пневмоторакстан өлім сирек кездеседі (созылмалы пневмоторакстан басқа). Британдық статистика бойынша, жылдық өлім-жітім көрсеткіші ерлерде миллион адамға шаққанда 1,26, ал әйелдерде 0,62 құрайды. Пневмотораксты 1803 жылы Рене Ланнектің шәкірті Жан Марк Гаспар Итар сипаттаған, ол 1819 жылы клиникалық картинаның толық сипаттамасын берген. Итард пен Ланнек кейбір жағдайлардың туберкулезбен байланысты емес екенін мойындағанмен (сол кездегі ең көп таралған себеп), туберкулез болмаған кездегі спонтанды пневмоторакс (біріншілік пневмоторакс) тұжырымын 1932 жылы даттық дәрігер Ханс Кьяргаард қайта енгізді. 1941 жылы хирургтар Тайсон мен Крандл пневмотораксты емдеу үшін плевралық абразияны енгізді. Туберкулезге қарсы препараттар пайда болғанға дейін, денсаулық сақтау қызметкерлері туберкулезбен ауырған науқастарда пневмотораксты қасақана тудырып, кавитациялық зақымданудың айналасындағы өкпені немесе бүкіл өкпені құлатуға тырысқан. Бұл "өкпені демалдыру" деп аталды. Оны 1888 жылы итальяндық хирург Карло Форланини енгізді және 20 ғасырдың басында американдық хирург Джон Бенджамин Мерфи жариялады (осы процедураны тәуелсіз түрде ашқаннан кейін). Мерфи жақында ашылған рентген технологиясын дұрыс өлшемдегі пневмотораксты жасау үшін пайдаланды.

Этимология

Пневмоторакс сөзі грек тіліндегі pneumo – ауа және thorax – кеуде деген сөздерден құралған. Оның көпше түрі – пневмоторакстар.

Басқа жануарлар

Адам емес жануарларда спонтанды және травматикалық пневмоторакс дамуы мүмкін. Спонтанды пневмоторакс адамдардағыдай, біріншілік немесе екіншілік деп жіктеледі, ал травматикалық пневмоторакс ашық және жабық түрлерге бөлінеді (көкше қабырғасының зақымдануымен немесе онсыз). Мал дәрігеріне диагноз анық болуы мүмкін, себебі жануардың тыныс алуы қиындауы немесе беткей тыныс алуы байқалады. Пневмоторакс өкпе зақымдануларынан (мысалы, көпіршіктерден) немесе көкірек қабырғасына түскен жарақаттардан туындауы мүмкін. Жылқыларда травматикалық пневмоторакс екі гемитораксқа да таралуы мүмкін, себебі медиастинум толық емес және көкіректің екі жартысы арасында тікелей байланыс бар. Жүрек функциясының күрт нашарлауы, өкпеде дыбыс болмауы және кеуде қуысының домалақтанып пішіндесуіне байланысты күдік туған жағдайларда, кернеулі пневмоторакс кеудеге тілік жасау арқылы қысымды төмендетумен және одан кейін кеуде дренажы орнату арқылы емделеді. Спонтанды пневмоторакс диагностикасы үшін компьютерлік томография (КТ) қолданылуы туралы иттер мен Кунекуне шошқаларында мәліметтер бар.