Кіріспе

Фин музыканты (1856–1933)

Роберт Каянус (2 желтоқсан 1856 – 6 шілде 1933) – фин дирижері, композиторы және педагогы. 1882 жылы ол Финляндияның алғашқы кәсіби оркестрі – Хельсинки оркестрлік қоғамын құрды. Дирижер ретінде ол Жан Сибелиус музыкасын насихаттаушы және оны түсіндірудегі маңызды тұлға болды.

Өмір

Каянус музыка теориясын Ричард Фальтинмен, скрипканы Гюстаф Ниманмен Хельсинкиде, Ханс Рихтермен, Карл Райнекемен және Саломон Джадасонмен Лейпцигте, ал Йохан Свендсенмен Парижде оқыды. Оның музыкасы фин халқының фольклорлық аңыздарынан шабыт алды. Бітіргеннен кейін бірден Дрезденде жұмыс істеді, 1882 жылы Хельсинкиге қайтып келді. Ол Финляндиядағы тұрақты алғашқы оркестрді – Хельсинки оркестрлік қоғамын (кейіннен Финляндияның ұлттық оркестрі – Хельсинки филармониясы) құрды. Сондай-ақ ол 1919 жылы Солтүстік музыка фестивалінің негізін қалады. Ол көптеген наградаларға ие болды, оның ішінде француздық Легион д'Онер ордені де бар.

Отбасы

Каянус­тың ата-анасы Георг Август Каянус (1812–1888) және Агнес Оттилия Флодин (1824–1902) болды. Роберт Каянус арфашы Лили Каянус Бленнердің (1885–1963) және Айно Каянус Мангстрёмнің (1888–1951) әкесі, сондай-ақ скрипкашы Каж Каянус­тың (1908–1994) әкесі; фин-норвег мүсіншісі Йоханна Каянус­тың атасы; және поп-музыкант және композитор Георг Каянус­тың шөбересі, ол 1970 жылдардың ортасында Ұлыбританияда хит-парадқа енген Sailor тобымен аты шықты.

Каян мен Сибелий

Каянус Жан Сибелиус мансабының дамуына шешуші ықпал етті. Ол Сибелиус музыкасын түсіндірудегі сарапшы саналды, және олар Сибелиуспен жақын дос болды; бірақ 1898 жылы Сибелиус Каянус өзі үміткер болған университет қызметіне тағайындалғанда бұл қарым-қатынасқа нұқсан келді. Каянус шағымданып, шешім өзгертілді. Бірақ олар 1900 жылы оркестрдің Еуропаға гастрольдік сапары үшін келісті, онда француз үкіметінің шақыруымен Универсальдық көрмеде өнер көрсетті. Сибелиусдің эпикалық шедеврi – «Кульерво» Каянус симфониялық поэмасы «Айнодан» кейін жазылды, бірақ Сибелиус бұл туындының өзінің шығармасына әсер еткенін жоққа шығарды. Сонымен қатар, дирижер ретінде Каянус Сибелиус музыкасының ең танымал және ұзақ сақталатын туындыларының бірі – «En Saga» туындысын тапсыруға жауапты болды. «Похьоланың қызы» Каянусқа арналған. Каянус Хельсинки оркестрін 1900 жылы Еуропаға сапарға алып шыққанда, ол және Сибелиус дирижерлік етті, соның ішінде Финляндиядан тыс Сибелиус музыкасының алғашқы орындалуы да болды. Бұл жас композитордың даңқын оның туған жерінен тысқары жерлерге таратуға мүмкіндік берді, ол Сибелиус – мұндай назарға ие болған алғашқы фин композиторы. Каянус Сибелиусдің бірінші, екінші, үшінші және бесінші симфонияларын, сондай-ақ «Тапиола» туындысын алғашқы болып жазды. Бұл жазбалар 1930 жылдардың басында Лондон симфониялық оркестрімен бірге жасалды. Каянус пен Сибелиус арасындағы қарым-қатынас соншалық, оның композитордың музыкасын түсіндіруі әдетте нақты деп есептеледі. 1930 жылы фин үкіметі мен британдық EMI Columbia лейблі композитордың туындыларына кең тыңдарман тобы болатынын сезіп, Сибелиусдің алғашқы екі симфониясын бірлесіп жаздыруға келісті, ал композитордың талабы бойынша Каянус оларды жазуға таңдалды. 1932 жылы Каянус 3-ші және 5-ші симфонияларды, сондай-ақ оркестрлік сюиталар мен поэмаларды жазды. Бұл – әлі тірі композитордың шығармаларын жаппай жаздыру жобасы болды, ал жазбалар көп жылдар бойы анықтамалық деп саналды және Сибелиусті зерттеуде міндетті түрде тыңдау қажет деп есептеледі. Каянус 1933 жылдың шілдесінде 76 жасында қайтыс болғандықтан, Сибелиус симфонияларының барлығын жазу мүмкін болмады.