Кіріспе

Белград газеті «Press» – 2005-2012 жылдар аралығында Белградта жарық көрген күнделікті орта сегменттік таблоидтық газет. «Курир» газетінен кеткен журналистер тобы оны «Press Publishing Group» деп аталатын компания арқылы басылымға шығарды. Уақыт өте келе компания газеттің нарықтағы табысын «Biznis» сияқты тағы бір күнделікті басылымға (бизнесмендерге арналған), «Lola» өмір салты апталық журналына және «FAME» жылтыр айлық журналына айналдырды. Көп жылдар бойы, көптеген серб БАҚ сияқты, газеттің меншік құрылымына қатысты әртүрлі болжамдар мен айыптаулар айтылды. «Press» газетінің нақты иелері Сербиядағы саяси байланыстары бар ірі бизнесмендер екені туралы әңгімелер көп тарады, олардың ішінде Мирослав Мишкович пен Драган Джилас есімдері жиі айтылды. 2012 жылдың қараша айында газет үлкен дау-дамайлармен жабылды, себебі магнат Мирослав Мишкович газеттің меншік құрылымынан бас тартқанын жариялады, осылайша газетпен байланысы туралы бұрынғы болжамдарды растады. Меншік құқығы «Press» газетінің иелері «Press Publishing Group d.o.o.» атты ұйым арқылы газетті бақылады, ол 2006 жылдың қазан айының ортасында Сербияда жауапкершілігі шектеулі компания ретінде тіркелді. Бастапқыда оған үш тарап тең үлес қосты: Кипрдің «Amber Press Limited» компаниясы (50%), жеке тұлға Джордже Стефанович (40%) және Белградтың «Mediavox d.o.o.» компаниясы (10%). Алайда, «Mediavox» Стефановичқа да тиесілі болғандықтан, «Press Publishing Group» негізінен Стефанович пен кипрлік «Amber Press» компаниясының 50/50 бірлескен кәсіпорны болды. Компания серб медиа нарығында тез орнығып, мақтаулар алды және жақсы бизнес нәтижелерін көрсетті. Сербияның Экономикалық тіркелім агенттігіне ұсынған 2007 жылғы қаржылық есебіне сәйкес, компанияда 136 қызметкер жұмыс істеді және 2007 жылдың соңында 58 830 000 теңге (сол кезде шамамен 0,7 миллион еуро) жылдық пайда тапты. 2009 жылдың мамырында Стефановичтің 40% үлесі төрт адамға бөлінді: Биляна Краль (22%), Джоко Кесич (6%), Драган Й. Вучичевич (6%) және Светомир Марьянович (6%). Жылдар бойы «Press» газетінің меншік құрылымында көрсетілген компаниялардың артында кім тұрғаны туралы көптеген болжамдар айтылды. Сербиялық магнаттар мен бизнесмендер Мирослав Мишкович пен Драган Джилас осы орайда жиі есімдері аталды. 2012 жылдың 12 қарашасында бұл болжамдар расталды, саяси ықпалды серб магнаты Мирослав Мишкович газеттегі үлесін сату туралы шешімін жариялады, осылайша газеттегі ең ірі жеке үлескер екенін мойындады. Мишковичтің мәлімдемесіне жауап ретінде Сербияның вице-премьері Александр Вучич серб бизнесмені және Белград қаласының мэрі Драган Джилас та газетте үлкен үлес иесі екенін мәлімдеді және оны бұл туралы ашық мойындауға шақырды. Тарих 2005 жылдың желтоқсан айының ортасында «Press» газеті Сербияның баспа басылымдарының тізіміне енді, олар журналистер тобының бұрынғы жұмыс орнын тастап, жаңа газет шығаруымен пайда болды. «Време» апталығы 1990 жылы («Политикадан» кеткен), «Наша борба» 1994 жылы («Борбадан» кеткен) және «Глас javnosti» 1998 жылы («Бликтен» кеткен) осылай басталды. Бұл жағдайда «Press» газетінің көптеген қызметкерлері, соның ішінде бас редактор Джоко Кесич және оның орынбасары Драган Й. Вучичевич «Курир» газетінің иесі Радисав Родич пен редакторлар Кесич пен Вучичевич арасындағы жемқорлық және саяси арамзалық туралы жария айыптаулар тез тарады. 2005 жылдың желтоқсан айының ортасында Вучичевич пен жаңа тағайындалған «Курир» газетінің бас редакторы Антоние Ковачевич тіпті Оливера Ковачевич жүргізген BKTV телеарнасының «Клопка» ток-шоуында теледидардағы пікір алмасуға қатысты (Антоние Ковачевичпен ешқандай қатысы жоқ), бірақ көп айқай-шу мен театрлық риторикадан басқа нақты фактілер анықталған жоқ. Кесич пен Вучичевич басқаратын топ «Курир» газетінен кеткендерінен кейін өздерінің күнделікті «Дневни курир» таблоидын шығару жоспарларын жариялады, бірақ «Курир» газетінің иесі Родич авторлық құқықтарды бұзуға наразылық білдіріп, дереу Сауда сотына шағым түсірді. Сот оған келісіп, осы атаумен жариялауға тыйым салды. Олар «Курир» газетінің қалыптасуына өздерінің күш-жігері мен дағдыларының үлкен үлесі болғанын сезінгенмен, Кесич пен Вучичевич мәселені заңды жолмен шешуден бас тарды және жаңа таблоидын «Press» деп атаумен аяқтады. Оның тұңғыш саны 2005 жылдың 15 желтоқсанында жарық көрді.

Баспасөз Боян Криштоға қарсы

2008 жылдың қарашасының соңында «Баспасөз» газеті Белградтың «Никола Тесла» әуежайын басқаратын мемлекеттік компания «JP Aerodrom Beograd»-тың бас директоры Боян Кришто туралы бірнеше мақала жариялай бастады. Мәселе оның өзіне және компания басқармасының мүшелеріне жалақы қосымшаларын бекітудегі ысырапқорлық әрекеттерінде болды. Криштоның лауазымының мәні бойынша, ол биліктегі «Еуропалық Сербия үшін» (ZES) коалициясының құрамындағы G17 Plus партиясы тарапынан саяси түрде тағайындалғандықтан, жағдай тез арада саяси дауға ұласты. Оппозициялық депутаттар оның отставкасын талап етіп, сонымен қатар қылмыстық іс қозғауды сұрады, тіпті Сербия президенті Борис Тадич та жағдайды қабылдауға болмайтын жайт деп бағалады. Көптеген адамдардың наразылығы Криштоның партия басшысы Младжан Динкичке бағытталды, ол сонымен қатар Экономика және аймақтық даму министрі және вице-премьер болып табылған еді. Бір кезде бұл Сербияның биліктегі коалициясындағы жарылысқа бастайтын сияқты көрінді, ал кейбіреулер тіпті Ресей газы жөніндегі келісім сияқты үкімет мүшелері арасындағы басқа да келіспеушіліктермен бірге бұл әуежай мәселесі үкіметтің құлауына себеп болуы мүмкін деген болжамдар жасады. Алайда, мұндай оқиға болған жоқ, себебі Кришто 2008 жылдың 25 қарашасында халықтың қысымына көніп отставкаға кетті, ал Динкич 2008 жылдың 30 қарашасында B92 телеарнасының «Utisak nedelje» бағдарламасында партиялық әріптесін қорғады. Динкич оқиғаның барлығын «совға іздеу» деп бірнеше рет атады және тіпті «Баспасөздің» Криштоға қарсы шығуының себебі, әуежайда берілетін билеттердің артқы жағына «Баспасөз» логотипін басуға мүмкіндік берген демеушілік келісім бойынша төленбеген соманы төлеуге мәжбүрлеу болуы мүмкін екенін айтты. Бір күнінен кейін «Баспасөз» газеті Динкичке осы мәміле туралы барлық мәліметтерді ұсынатынын және «жалақ сөздері» үшін көпшілік алдында кешірім сұрауын талап ететінін мәлімдеді.

Жабылу

2012 жылдың 15 қарашасында Мирослав Мишковичтің газеттен кету туралы хабарламасынан кейін, газет сол күнгі санының қағаздағы соңғы нөмірі екенін жариялады. Осы ретте Серб Республикасы үшін шығарылым және веб-сайт та өз жұмысын жалғастыратыны мәлім болды. Расталмаған мәліметтерге сәйкес, газет жабылатын кезде 16 миллион еуродан астам қарыз жинаған. Мишковичтің газеттен кету туралы мәлімдеме жасағанда "Пресс" газетінде үлесі бар екенін аңтаулы түрде мойындауы және үш күннен кейін басылымның тоқтатылуы, серб медиа кеңістігінде және елдің жалпы қоғамдық пікірінде қызу пікірталас пен дау тудырды. Бұл Сербиядағы баспа және электрондық бұқаралық ақпарат құралдарының нақты иелері кімдер деген мәселені қайтадан көтерді.

Льянна Смайлович

Сербия журналистер қауымдастығының (СЖА) президенті Лжиляна Смайлович: "СЖА «Пресс» газетінің қызметкерлерінің талаптарын қолдайды – газетке қатысты барлық мәселені анықтауды, оның нақты иелері кім болғанын, газеттің таралымы қанша болғанын және неге оларға газетті өздері қалағанша шығаруға мүмкіндік берілмегенін анықтауды. СЖА сондай-ақ «Пресс» газетінің кредиторларынан газет қызметкерлерінің жағдайын түсініп, Мирослав Мишковичтің газеттің барлық қарызын төлейтіні туралы жария түрде берген уәдесін ескере отырып, сабырлы болуларын сұрайды. СЖА Сербияның қазіргі үкіметін (Дачич пен Вучич басшылығымен) қызметке келген кезде берген алғашқы уәделерінің бірін орындамағаны үшін сынап тұр. Егер үкімет Сербия медиа нарығының неліктен «батысқа» айналып кеткенін, меншік құрылымы мен таралым туралы мәліметтерде әркімнің әркімді алдағанын анықтамаса, онда жағдайға жауапкершілікті бұрынғы үкіметпен бөліседі. Газеттің тағы бір иесі – әлі де жасырын қалған тұлға – ақыры газеттің қаржылық жағдайына жауапкершілікті қабылдап, журналистерге газетті қайта құруға көмектессе, бұл жолы газеттің магнаттарға қарызы болмайтынын үміт етеміз".

Драган Ж. Вучицевич

2012 жылдың 15 қарашасында баспасөз конференциясында, басқа мәселені талқылаған бұрынғы бас редактор, жазушы және газеттің негізін қалаушылардың бірі Драган Дж. Вучичевич (сол кезде Informer газетінің бас редакторы) газеттің жабылуына қатысты бірнеше сұраққа жауап берді. Ол бұл оқиғаға қатысты былай деді: "2010 жылдың соңында 'Пресс' газеті Сербияны басқарған биліктің жоғары лауазымдарындағы адамдар тарапынан мен және басқа негіздеушілерден тартып алынды. Олар сол кезде газетте жұмыс істеген 250 қызметкерді жұмыстан шығару және несиелерімізді қайта құрылымдамау қаупімен бізді шантаж жасады. 2010 жылдың екінші жартысынан бастап, 2011 жылдың желтоқсанында менің бағанымды жазуға рұқсат бермегенге дейін, мен газеттің ісіне де, редакциялық саясатына да қатыспадым. 2010 және 2011 жылдары газет үшін тек апталық бағана жаздым. Иә, сол кезде мен 'Press Publishing Group' баспасының басқарушы кеңесінің төрағасы ретінде тіркелдім, бірақ бұл сол кезде шешім қабылдаған адамдардың шешімімен берілген ресми атау ғана еді. Шын мәнінде мен басқарушы кеңесімен ешқандай байланысым болған жоқ, тіпті ол кеңес те болған жоқ, және мен газеттің соңғы үш жылында болған оқиғалар туралы айтуға лайық адам емеспін. Иә, мен формалды түрде директорлар кеңесінің төрағасы ретінде тіркелдім. Оливер Дулич және оның экологиялық қорынан жасалған төлемдер туралы мен 'Пресс'-тен кеткеннен кейін ғана білдім. Менің онымен ешқандай қатысым болған жоқ. Егер сіздер мен онымен кездескенімді, төлемдеріне қол қойғанімды немесе тіпті телефон арқылы сөйлескенімді дәлелдесеңіз, мен қуана түрмеге барам. Мен Дуличтен немесе Тадич үкіметінен бір тиын да алмадым. Мен тек сол үкіметтің құрбаны болдым. Сербияда Тадич билік құрған кезде оның тирандық билігіне қарсы тұруға батылы жеткен журналистер санаулы болды және Тадич пен оның жақтастарына қарсы тұрғанымды журналистік мансабымның ең үлкен жетістігі деп санаймын. Әсіресе, басқа журналистер Дюлич, Коул, Крле және Шэйн сияқты адамдардан адалдықтарын сатып алып, үнсіз қалған кезде". Бұл Вучичевичтің екі жыл бұрын, 2010 жылдың желтоқсан айында осы тақырыпта айтқан сөздеріне қарама-қайшы болды. Ол кезде Сербияның газеттерінің меншік құрылымына сербиялық магнаттардың құпия қатысы туралы сұрағанда, 'Press Publishing Group' басқарушы кеңесінің төрағасы Вучичевич былай деп жауап берді: "Сербияда әртүрлі газеттерде әртүрлі магнаттардың үлесі бар деген әртүрлі теориялар бар. Бірақ бұл солай емес, мен неге екенін түсіндірейін. Сербиядағы газет бизнесі магнаттар үшін қызығушылық тудыратындай пайдалы емес. Олар басқа салаларда әлдеқайда көп пайда таба алады, сондықтан газеттерге неге инвестиция салады? Газетке инвестиция салғаннан кейін пайда табу үшін қанша уақыт керек екенін білесіз бе? 5-7 жыл. Неге біреу газетке 1 миллион евро салып, содан кейін 7 жыл күтіп, сол ақшаны қайтарып алуы керек?" Сол кезде 'Пресс'-тің иесі кім деп сұрағанда, Вучичевич: "Пресс-тің иесі - Джоко Кесич, Света Марьянович, Биляна Краль және мен". 'Пресс'-ке саяси қолдау кім көрсетіп отыр деген сұраққа Вучичевич: "Ешкім жоқ" деп қайталады.

Чедомир Йованович

Саяси ток-шоу Utisak nedelje бағдарламасында сөйлеген оппозициялық Либералды-демократиялық партияның (ЛДП) жетекшісі Чедомир Йованович Мишкович пен Джиластың Press басылымының иелері екендігі туралы жарияланғаны оған жаңалық емес екенін айтты, содан кейін: "Press – Мишковичтің Демократиялық партиясы басқаратын билікке төлеген құны еді. Бұл – үкіметтік алаялық."