Кіріспе

Жаянта Дханапала (30 желтоқсан 1938 – 27 мамыр 2023) – шри-ланкалық дипломат. Шри-Ланканың Сыртқы істер қызметінде мансапты дипломат болған ол 1998 жылдан 2003 жылға дейін қарусыздандыру департаментін қайта құру жөніндегі Бас хатшының орынбасары; 1984 жылдан 1987 жылға дейін Женевадағы БҰҰ-да Шри-Ланканың елшісі және тұрақты өкілі; 1994 жылдан 1997 жылға дейін АҚШ-та Шри-Ланканың елшісі қызметін атқарды. Дханапала "Атом ғалымдарының бюллетені" журналының демеушілер кеңесінің мүшесі және Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының басқару кеңесінің мүшесі болды. Дханапала сондай-ақ Шри-Ланка Конституциялық кеңесінің құрметті мүшесі болды және ол президент Майтрипала Сирисенаның сыртқы қатынастар жөніндегі аға арнайы кеңесшісі болды. 2006 жылдың 29 қыркүйегінде жарыстан бас тартқанға дейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы лауазымына Шри-Ланканың ресми үміткері болды. 2007 жылдан бастап ол Ғылым және әлемдік мәселелер жөніндегі Пугаш конференциясының президенті болды.

Шри-Ланкадағы алғашқы жылдары

Дханапала 1938 жылдың 30 желтоқсанында Шри-Ланкада дүниеге келген. Оның отбасы Матале қаласынан. Дханапала Кандидегі Тринити колледжінде білім алған. Ол мектеп оқушысы кезінде көп қабілетті, жан-жақты дамыған шәкір ретінде танылып, 1956 жылы Райд алтын медалімен марапатталды. 17 жасында Джаянта Дханапала "Біз қалаған әлем" тақырыбындағы эссесімен байқауда жеңіске жетті. Осы байқаудың жеңімпазы ретінде ол Нью-Йорк Herald Tribune Форумында өткен жастар жиынына қатысты, кейін ол Дүниежүзілік жастар форумы деп аталды. АҚШ-қа сапар барысында сенатор Джон Кеннеди және президент Дуайт Эйзенхауэрмен кездесті.

Дипломатиялық мансап

Ол Шри-Ланканың шетелдегі қызметіне қабылданып, Лондон, Бейжің, Вашингтон, Нью-Дели және Женевадағы Шри-Ланканың жоғарғы комиссариатында қызмет етті. Дханапала 1984–1987 жылдары Женевадағы елші болып тағайындалды, сондай-ақ БҰҰ жанында аккредитацияланды және 1995 жылдан 1997 жылға дейін Вашингтон қаласындағы Америка Құрама Штаттарында Шри-Ланканың елшісі болып тағайындалды. Дханапала 1995 жылғы Ядролық қаруды таратпау шарты бойынша тексеру және ұзарту конференциясына төрағалық еткені үшін кеңінен мойынға алды. Бұл қарусыздандыру тарихындағы маңызды оқиға болды, өйткені ол ядролық қаруды таратпау және ядролық қаруды жою мақсаттарының арасалмақтылығын, сондай-ақ ядролық қаруға ие және ие емес мемлекеттердің алаңдаушылықтарын қамтитын шешімдер жиынтығын жасады, бұл шешімдер дауыс берусіз қабылданды. "Нью-Йорк Таймс" газеті Жаянта Дханапаланы "осы конференцияға төрағалық етуге сайланғанға дейін қару-жарақтарды бақылау саласынан тыс жерде көбіне белгілі емес дипломат болған" деп жазды.

БҰҰ Бас хатшысының орынбасары

Дханапала БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның 1997 жылғы БҰҰ реформасынан кейін қарусыздандыру департаментін қайта құру үшін таңдаған Бас хатшының орынбасары болды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін қызмет еткен кезеңінде ол кіші және жеңіл қару-жарақ, жеке құрамға қарсы миналар, конвенциялық қару-жарақ және жаппай қырып-жою қару-жарағының таралуын тоқтатуда БҰҰ-ның рөлін күшейтті, сондай-ақ зымырандар сияқты басқа да салалардағы қолданыстағы нормаларды нығайтып, жаңа нормалар құруға атсалысты. Ол гендерлік теңдікті қамтамасыз ету және жұмыс-өмір мәселелері бойынша басқарушылық инициативаларды іске қосып, қарусыздандыру саласында Албания және басқа да елдерде даму бағдарламалары үшін қару-жарақ алмасуды ұйымдастырды. Сонымен қатар, қарусыздандыруды даму, қоршаған орта және бейбітшілік білімі салаларымен байланыстырып, жаңа салалық көзқарастарды енгізді.

Кейінгі өмірі

Дханапала 2004–2005 жылдары Шри-Ланкадағы бейбіт процесті үйлестіру жөніндегі хатшылықтың (SCOPP) бас хатшысы болып тағайындалды. Ол 2005–2007 жылдар аралығында президенттер Чандрика Бандаранайке Кумаратунга мен Махинда Раджапаксаның аға арнайы кеңесшісі, ал 2015 жылдың 12 қаңтарында президент Майтрипала Сирисенаның сыртқы қатынастар жөніндегі аға арнайы кеңесшісі болды.

БҰҰ Бас хатшысы лауазымына кандидат

Дханапала 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы лауазымына ресми ұсынылған жеті кандидаттың бірі болды. Қауіпсіздік Кеңесінде өткен алдын ала дауыс берулерде ол Қытай, Конго, Гана, Катар және Танзанияның қолдауын алды, ал Аргентина, Дания, Франция, Грекия, Словакия және Ұлыбритания Дханапалаға қарсы дауыс берді, ал Жапония, Перу, Ресей және АҚШ бейтарап қалды. Төрт алдын ала дауыс берудің үшеуіне қатысқан ол төртіншісінен бас тартты.

Өлім

Дханапала 2023 жылдың 27 мамырында Кандиде 84 жасында дүние салды.