Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Аед мак Айнмуирх (туған шамамен 530 ж., қайтыс 598 ж.) – Солтүстік Уи Нейлдің Жоғары патшасы. Ол Cenél Conaill руынан шыққан және Ионалық Колумбаның алыс туысы болған. Ол Айнмуир мак Сетнидің (569 ж. қайтыс болған) ұлы, ол бұрынғы Жоғары патша болуы мүмкін. Анасы Бриг, Чобтайгтың қызы, Аиллдің ұлы, Нат Í-дің ұлы, Кримтанн мак Эннайдың ұлы, Éннае Ценнсалах Uí Ceinnselaig әулетінен. Тигернахтың жылнамасы бойынша 530 жылы дүниеге келген (596.2). Ол Тараның соңғы ескі, құмарлық стиліндегі Жоғары патшасы Диармайт мак Сербайлдың (565 ж. қайтыс болған) қайтысынан кейін бірнеше онжылдықтан соң билікке келді. 6-ғасырдың соңында Ирландияның Жоғары патшалығы Cenél nEógain және Cenél Conaill тармақтары арасында ауысып тұрды. Аедтің билігін оның екінші туысы Баетан мак Нинеданың (586 ж. қайтыс болған) билігінен ажырату қиын. Патшалар тізімінде Аедтің билік ету мерзімі әртүрлі көрсетілген, олардың барлығы оның билігінің басталуын Баетанның өлімінен бұрын көрсетеді. Екі патша да 7-ғасырдың соңындағы ең ерте ирланд патшалар тізімі – Baile Chuinn-нен алынып тасталған, бірақ бұл, әдетте, тараптардың тізімі болған. Баетанның шын мәнінде Жоғары патша болмауы мүмкін, бірақ синтетикалық тарихшылар оны Баетан мак Кайрилдің (581 ж. қайтыс болған) Даль Фиатахтың патшалық билігін түсіндіру үшін осы лауазымға тағайындаған болуы мүмкін. Патшалар тізімі оған бір жылдық билік мерзімін ғана тағайындайды. Баетан Тараның патшасы болған немесе болмаған, Солтүстік Уи Нейлдегі нақты билік Аед мак Айнмуирхқа тиесілі болды. Ол 575 жылы Дал Риатаның патшасы Аедан мак Габрайнмен, оның туысы Колумба ұйымдастырған одақ туралы келісу үшін Драмцеат синодында кездескені белгілі. Аид пен Аеданға Улайд патшасы Баетан мак Карилдың әрекеттері қауіп төндірді, және Даль Риатаның амбициялық Баетанға бағынбауы екеуінің де мүддесіне сай келді. Олар мұнда сәттілікке жетті. Аед осыдан кейін, шамамен 576 жылы Жоғары патша болған болуы мүмкін. Баетан мак Нинеда 586 жылы қайтыс болды, ал Ольстер жылнамасында Баетан мак Кайрилдің қайтыс болған екі күні тіркелген, біреуі 587 жылы. Солтүстік Уи Нейлде Аид билігіне қарсы Cenél nEógain руының Colcu mac Domnaill шабуыл жасады. Алайда олар 580 жылы Друим Мейк Эрце шайқасында (қазіргі Тирон графтығы) соқтығысып, Colcu қаза тапты. 586 жылы Баетан мак Нинеда Леимде өлтірілді, бұл оңтүстік Уи Нейлдің Юинех патшасы Колман Бектың (587 ж. қайтыс болған) бастамасымен болды, ол Жоғары патшалыққа үміткер болған. Колман 573 жылы бұрын да үміткер болған болуы мүмкін. 587 жылы Аид бұл қатерді Белах-Датхи шайқасында Колманның қаза болуымен жойды. Аедке тағы бір сын - Фиакнаэ мак Баетайн (626 ж. қайтыс болған) Дал нАраидиден келген болуы мүмкін. Дрюйм-Сетттегі корольдік конференцияда Озрайдж мәселелері талқыланды, бұл Аидтың Мюнстер істеріне ықпалы бар екенін көрсетеді. 597 жылы Фиакна Мюнстер аумағындағы Слиаб Куа шайқасында жеңіске жетті. Фиакна 594 жылы Бреганың Цианнахтасы үстінен шайқаста жеңіске жеткен. Фиакна 590 жылдары Тараның патшасы болған деген болжам бар. Аид Уи Ченнселайгтен Ленстердің королі Брандуб мак Эчахпен қақтығысқа түсті, ол Уи Нейлдің басып кіруіне қарсылық көрсетті. Сага дәстүрінде сақталған Борума Лайгинде (Лейнстердің мал сыйлығы) Брандуб патшалық сапар кезінде Аидтің ұлы Куммаскахты Брандубтың әйелімен ұйықтауға құқығы бар деп талап еткені үшін өлтіргені айтылады. Жылнамаларда Брандубтың 597 жылы Дун Бухатта Аидтің ұлы Куммаскахты өлтіргені жазылған. Алайда 598 жылы Дун Болг шайқасында (қазіргі Уиклоу графтығы) Аид Брандубтан жеңіліп, қаза тапты. Аид өзінің туысы - Әулие Колумбамен тығыз қарым-қатынаста болды. Ол әулие қайтыс болған кезде мақтау сөзін жаздырған және Дурроу монастырына жер берген болуы мүмкін. Аидтің соңынан Солтүстік Уи Нейлдің патшасы ретінде Ценель нЕогайнның Баетан мак Мюрчертайгтың ұлы Кольман Рихем келді. Аидтің ұлы Коналл Ку мак Аэдо (604 ж. қайтыс болды) оның өлімінен кейін Жоғары патшалыққа үміткер болды, бірақ оның ұлдары Маэль Кобо (615 ж. қайтыс болды) және Домнал (642 ж. қайтыс болды) кейінірек Солтүстік Уи Нейлдің Жоғары патшалары болды.
Áed mac Ainmuirech (born c.530 died 598) was High King of the Northern Uí Néill. He belonged to the Cenél Conaill and was a distant cousin of Columba of Iona. He was the son of Ainmuire mac Sétnai (died 569), a previous possible high king. His mother was Bríg, daughter of Chobtaig, son of Ailill, son of Nath Í, son of Crimthann mac Énnai son of Énnae Cennsalach of the Uí Ceinnselaig dynasty from Leinster. He was born in 530 according to the Annals of Tigernach (596.2). He came to power some decades after the death of the last old, pagan style high king of Tara, Diarmait mac Cerbaill (d. 565), after a period in which it is not clear that the Uí Néill had a high king, nor is it certain that his contemporaries would have acknowledged Áed as such. The high kingship of Ireland rotated between the Cenél nEógain and Cenél Conaill branches in the late 6th century. It is difficult to disentangle the reign of Áed from that of his older second cousin Báetán mac Ninneda (died 586). Various lengths are given to the reign of Áed in the kinglists all of which would put the start of his reign before the death of Báetán. Both kings are omitted from the Baile Chuinn, the earliest Irish king list of the late 7th century, but this was probably a partisan document. It is possible that Báetán was not actually high king but was given this position by the synthetic historians to explain away the rule of Báetán mac Cairill (died 581) of the Dal Fiatach of Ulster as high king. The kinglists only assign him a reign of one year. Whether Báetán was king of Tara or not, the real effective power among the northern Ui Neill was Áed mac Ainmuirech. He is known to have met with Áedán mac Gabráin, king of Dál Riata, in 575 at The Synod or Convention of Drumceat, to agree an alliance, presumably arranged by his cousin Columba. Áed and Áedán were both threatened by the activities of the Ulaid king, Báetán mac Cairill of the Dál Fiatach, and it served both interests that Dál Riata not be subjected to the ambitious Báetán. In this they succeeded. Áed may have become high king after this possibly in 576. The death of Báetán mac Ninneda had occurred in 586 and the Annals of Ulster record two death dates for Báetán mac Cairill, one being in 587. A challenge to the rule of Áed among the northern Ui Neill was launched by Colcu mac Domnaill of the Cenél nEógain branch. However they clashed at the Battle of Druim Meic Erce (Drumhirk, modern County Tyrone) in 580 and Colcu was slain. Then in 586, Báetán mac Ninneda was killed at Léim in Eich at the instigation of Colmán Bec (died 587), the southern Ui Neill king of Uisnech who was making a bid for the high kingship, and who may have made an earlier bid in 573. In 587 Áed ended this threat when Colman was slain at the battle of Belach Dathi. Another challenge to Áed may have come from the direction of Ulster in the person of Fiachnae mac Báetáin (died 626) of the Dál nAraidi. At the royal conference at Druim Cett the affairs of Osraige had been discussed implying an influence by Áed over the affairs of Munster. In 597 Fiachnae won the Battle of Sliab Cua in the territory of Munster. Fiachnae had earlier won a battle over the Ciannachta of Brega in 594. There is a possibility that Fiachnae was a king of Tara in the 590's. Áed came into conflict with Brandub mac Echach, King of Leinster from the Uí Cheinnselaig who was resisting Ui Neill encroachment. According to the saga tradition preserved in the Borúma Laigin (Cattle Tribute of Leinster), Brandub had killed Cummascach, the son of Áed for demanding the right to sleep with Brandub's wife during a royal tour. The annals record Brandub's killing of Áed's son Cummascach in 597 at Dún Buchat. However, at the battle of Dún Bolg (Dunboyke, modern County Wicklow) in 598, Áed was defeated and killed by Brandub. Áed had close relations with his cousin Saint Columba. He may have commissioned a eulogy upon the saint's death and most likely granted the land for the monastery of Durrow. Áed was followed as king of the Northern Uí Néill by Colmán Rímid, son of Báetán mac Muirchertaig, of the Cenél nEógain. Áed's son Conall Cú mac Áedo (died 604) failed in a bid for the high kingship after his death but his sons Máel Cobo (died 615) and Domnall (died 642) were later high kings of the Northern Uí Néill.