Кіріспе

Неміс биохимигі (1826–1894)

Мориц Траубе (12 ақпан 1826 – 28 маусым 1894) – неміс химигі және жеке ғалым. Траубе химиялық, биохимиялық, медициналық, физиологиялық және патофизиологиялық мәселелермен айналысты. Ол гигиена, физикалық химия және негізгі химиялық зерттеулермен шұғылданды. Университетте қызметкер болмаған және шарап сату арқылы күнкөріс қамдағанмен, ол Юст фон Либиг, Луи Пастер, Феликс Хоппе-Сейлер және Юлиус Сакс сияқты өзінің замандастарының теорияларын жоққа шығарып, мықты тәжірибелік негіздерге сүйенген маңызды теорияларын дамыта алды. Оның зерттеулерінің басты нысаны оттектің химиясы және организмдегі оның маңызы болды, бұл оның ғылыми қызметінің барлық бағыттарын біріктіретін ортақ байланысқа айналды. Мориц Траубе – неміс эксперименталды патологиясының негізін қалаушы, танымал берлин дәрігері Людвиг Траубенің (дәрігер) кіші інісі. Оның ұлы Вильгельм Траубе пурин синтезінің процесін жасады. Тағы бір ұлы, Герман Траубе – минералог болды.

Білім беру кезеңі

Траубе 1826 жылғы 12 ақпанда Силезия, Пруссияның Ратибор қаласында (қазіргі Польшаның Расиборц қаласы) дүниеге келді. Траубедің әкесі – еврей шарап сатушысы, Краковтан шыққан раввиннің немересі. Траубе 16 жасында Ратибор провинциялық қаласындағы гимназияны бітірді. Оның үлкен ағасы Людвиг 1842–1844 жылдары Берлин университетінде ғылыми зерттеулерді бастауға кеңес берді. Ол Эльхард Мицчерлихтен эксперименталды химияны, Генрих Роузбен химия мен стехиометрияны, Кристиан Самуэль Вайспен минералогияны, Генрих Вильгельм Доувпен физиканы оқыды; сондай-ақ Карл Фридрих Август Раммельсбергтің зертханасында эксперименталды химиямен айналысты. 1844/45 жылдары Либигтің практикалық-талдау курсына қатысу үшін Гиссен қаласына көшті. Ботаника (Херман Хоффман) және логика (Мориц Карьер) пәндерінен дәрістер тыңдады. 1845 жылы Берлинге қайтып оралды (Генрих Жирардпен геологияны зерттеді). 1847 жылы «De nonnullis chromii connubiis» тақырыбында диссертация қорғап, доктор ғылымын алды. Кейіннен танымал ботаник Натанаэль Прингсхайм оған қолдау көрсетті. Біраз уақыт Траубе Берлиндегі бояу фабрикасында жұмыс істеді (1848/49), содан кейін оқуын жалғастырды: Фридрих Шлеммен анатомия, Иоганнес Мюллермен физиология және салыстырмалы анатомия, Рудольф Вирховпен патология және Эйлхард Мицчерлихпен фармакологияны оқыды. Бірнеше апта бойы хирургия (Бернхард фон Лангенбекпен) және аускультация мен перкуссия (Людвиг Траубе) сияқты клиникалық пәндер бойынша дәрістерге қатысты. Оның өте кең спектрлі білімі оның жан-жақты зерттеулерінің негізі болды.

Ратибордағы кезең (1849-1866)

Әкесінің шарап бизнесін жалғастыруға тиіс тағы бір ағасы кенеттен қант диабетінен қайтыс болған соң, Траубтың әкесі оны Ратиборға бизнесті басқаруға көмектесу үшін шақырды. Бірнеше апта ойланып, Трауб оған бағынды. Бірақ ол ғылымнан қол үзбеді. Үйінің нашар жылытылған шатырында, уақыты мен қаржысы жетіспей, ғылыми байланыстардан үзіліп, ол кең көлемді химиялық-физиологиялық жобаларын дамытты. Ол көптеген жақсы жоспарланған, қатесіз орындалған тәжірибелер жасады, олардың дұрыстығын оның замандастары мойындауға мәжбүр болды. Трауб шарап сатушы ретінде де сәтті болды. Ағасы Людвигпен бірге 500 талерді Ратибор гимназиясына студенттерге жүлде беру үшін сыйлады. 1855 жылы Лиссадан Берта Моллға үйленді. Осы некеден 3 қызы мен 2 ұлы дүниеге келді.

Бреслаудағы кезең (1866-1891)

Зерттеу жұмыстарын жеңілдету үшін Траубе Бреслав қаласына көшіп барды. Ол біраз уақыт досы Теодор Полектің зертханасында және Рудольф Хайденхайнның физиологиялық институтында жұмыс істеді. Кейін ол өзінің жақсы жабдықталған зертханасын салып, көмекшілерді жұмысқа алды. Жыл сайын ол Венгрияға барып, шарапты өзі таңдап, сатып алатын. Оның клиенттерінің бірі Отто фон Бисмарк еді. 1886 жылы Траубе бизнестен бас тартты. 1866 жылдан 1890 жылға дейін ол "Schlesische Gesellschaft für vaterländische Kultur" қоғамының мүшесі болды. 1884 жылы ол осы қоғамның басқармасына сайланды.

Берлиндегі кезең (1891-1894)

Траубе Берлинге келген кезде ол бұрыннан ауру еді, мүмкін қант диабеті мен коронарлық ишемиядан. Мұнда оның екі ұлы университетте жұмыс істеді. Ол өмірінің соңғы жылына дейін талмай жұмыс істеді. Оның қазасы көп назар аударды. Ол Берлиннің Лихтенберг ауданындағы Гудрунштрассе зиратында жерленді. Қабірінде бұрын сақталған, мүсінші Фриц Шапердің қоладан жасалған бюсті тұрды. Гипстен жасалған модель Берлиндегі Alte Nationalgalerie-де сақталып қалды. Траубе 1894 жылдың 28 маусымында Берлинде 68 жасында қайтыс болды.

Медицина және клиникалық химия

Траубе қант диабетімен ауыратын науқастың зәріндегі қанттың шығарылуы крахмал қабылдағаннан кейін артатынын, ал ақуыз қабылдағаннан кейін төмендейтінін көрсетті. Одан әрі ол диабетпен ауыратын науқастардағы майдың ішекте толық сіңірілуін анықтады. Осылайша ол диабеттік диетаның ғылыми негізін қалады. Ол диагностика үшін қант деңгейін белгілі бір, үнемі интервалдармен өлшеуді ұсынды: таңертеңгі астан бұрын және астан кейін. Осылайша ол қаңдағы қантты өлшеудің қазіргі заманғы қағидаларын болжады. Басқа зерттеулерде ол лактозаның іш жүгірткіш әсерін зерттеді.

Ферментация теориясы

Траубтың негізгі еңбегі "Theorie der Fermentwirkungen" (1858) – тәжірибелерге негізделген және химиялық тұрғыдан толыққанды қарастырылған ашытудың алғашқы толық теориясы. 1837 жылы ашытқының тірі организм екенінің анықталуы ашыту процесінің өзі тірі процеске байланысты екенін ұсынды. Тек бірнеше ғалым, оның ішінде Траубе, бұл виталистік протоплазма теориясын қабылдамады. Ол ферменттерді белгілі бір белок тәрізді қосылыстар ретінде алғаш рет анықтады және ашыту үшін фермент пен субстрат арасында тікелей молекулалық контактінің қажеттігін тұжырымдады. Ол ферменттерді реакция түріне қарай жіктеді, бұл әдіс бүгінгі күнге дейін қолданылуда. Эдуард Бухнердің 1897 жылы жасушасыз ашытуды ашқаннан бұрын Траубе картоптан гуаякумды көк түске айналдыратын ферментті бөліп алды, осылайша олар жасушадан шығарылғаннан кейін де өсімдік ферменттерінің тиімділігін сақтайтынын көрсетті. Биохимия тарихы бұған дейін Траубенің реакциялардың кинетикасын зерттеуді бастағанын және реакция уақыты мен фермент мөлшері арасындағы өзара байланысты көрсеткенін назарға алмады. Өз теориясын қорғау үшін Траубе Луи Пастер мен Феликс Хоппе-Сейлермен пікір таластыруға мәжбүр болды. Ол Пастердің ашыту үшін тіршілік әрекетінің қажет еместігі туралы тұжырымын жоққа шығарды. Осы тәжірибелер контекстінде Траубе таза ашытқы жасау процесін алғаш рет сипаттады. Оның Хоппе-Сейлермен арадағы келіспеушіліктер ашыту реакцияларында оттегінің белсендірілу механизміне байланысты болды. Траубтың тәжірибелері ферменттерді катализаторлар ретінде белсендіруді көрсетуге және Хоппе-Сейлердің ферменттер өндірген жаңадан пайда болған сутегі арқылы оттегінің белсендірілу гипотезасын жоққа шығаруға бағытталған.

Өсімдіктердің физиологиясы және жасанды жартылай өткізгіш мембраналардың өнертабысы

1864 жылы Трауб алғаш рет жасанды жартылай өткізгіш мембраналарды жасап, оларды молекулалық іріктегіштер ретінде танып, өсімдік жасушаларының өсуінің алғашқы физикалық-химиялық теориясын әзірлеуде пайдаланды. Жасанды жасушалар танн қышқылына тамшылап желім жағу арқылы жасалды; олар су құйылғанда өсті. (Басқа мембраналар таник қышқылы мен вердигрис немесе калий ферроцианиді мен мыс хлориді қосылған) Бұл мембраналар ерітіндідегі осмостық қысымды зерттеуге негіз салды (Вильгельм Пфеффер мен Якобус Хенрикус ван 'т Хофф оларды пайдаланды), ал Траубе өзі диффузия және осмос құбылыстарын зерттеді.

Патофизиология, бактериология және гигиена

Трауб аурудың этиологиясын зерттеуге де маңызды үлес қосты. Рудольф Хайденхайнның көмекшісі Гсшайдленмен бірге ол жануарлар эксперименттері арқылы организмнің шіріген бактерияларды жою қабілеті бар екенін алғаш рет көрсетті. Нәтижелерді бағалау кезінде ол химиялық улануды микроорганизмдермен инфекциялаудан, ал патогенді бактерияларды шіру бактерияларынан ажыратты. Сонымен қатар, ол бірінші болып иммундық жүйенің инфекцияларға қатысты қызметі мен қан жасушаларындағы белсенді оттегі арасындағы байланысты ұсынды. Соңғы еңбегінде Траубе ауыз суды кальций хлоридімен дезинфекциялауды ұсынды. Бұл техника өте маңызды болды. 1914 жылға дейін бұл әдіс Американың 100-ден астам қаласында қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол американдық оккупация арқылы Германияға қайта енгізілді.

Биологиялық тотығу

Трауб жасушалық тыныс алудың жылу өндіру, құрылымдарды қалыптастыру және сақтау, сондай-ақ мүшелердің жұмысы үшін өте маңызды екенін көрсететін біртұтас ұғымды дамытты. Оның пікірінше, биологиялық тотығу тек қанада ғана емес, барлық тіндерде жүзеге асады. Траубтың бұлшықет метаболизмі туралы теориясының маңызы зор, себебі ол тыныс алу, бұлшықет қызметі және жылу өндіру арасындағы тығыз байланысты көрсетті, соның арқасында Либигтің қоректік заттар туралы теориясы жоққа шығарылды. Бұлшықет күшін жасау үшін қажетті субстраттар негізінен азоттан бос қосылыстар еді, тек қана ақуыздар емес. Организмдердегі ферменттік оттегінің белсендірілу процесін зерттеу мақсатында Трауб бейорганикалық автоокистену және оттегінің белсендірілуін тәжірибелік тұрғыдан зерттеді. Осылайша ол судың баяу тотығуда белсенді қатысушы ретіндегі рөлін көрсетті және сутек пероксидінің пайда болуының аралық сипатын анықтады.

Марапаттар мен мақтаулар

Физиологияға химияны тұрақты түрде қолдануда Траубе Либиктің ізбасары және Хоппе-Зейлердің әріптесі болды. Траубе 51 жарияланым жасады, лекция оқыды және кейде сабақ берді. Оның ең маңызды шәкірттері Гвидо Бодландер және оның ұлы Вильгельм Траубе болды. Оның биохимиялық тұжырымдары кейінгі зерттеулерге ықпал етті. Өз заманында ол нәрлі заттардың метаболизмдегі рөлін ашып көрсетуімен және жартылай өткізгіш мембраналармен жұмысымен ерекше көзге түсті. 1867 жылы Галле-Виттенберг университеті Траубеге медицина ғылымының құрметті докторы атағын берді, ал 1886 жылы ол Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. Луи Пастер Траубені тамаша физиолог және профессор деп атады, ал Аугуст Вильгельм фон Хофман, Герман Эмиль Фишер және Фердинанд Кон оның еңбектерін жоғары бағалады. 1875 жылы Чарльз Дарвин Траубеден жасушаның қалыптасуы туралы жұмысын жіберіп беруін өтінді. Оның нәтижелері философтардың да қызығушылығын тудырды. 1870 жылдары Карл Маркс Карлсбадта Траубемен кездесіп, органикалық емес жасушалар туралы көбірек білуге тырысты, себебі Фридрих Энгельс органикалық және органикалық емес табиғат арасындағы байланыс, яғни «Анти-Дюринг» еңбегіндегі табиғаттың диалектикасы мәселесін зерттеп жатқан еді, ал Траубедің жасанды жасушалары тірі өсімдік жасушаларының моделі ретінде қызмет етті. 1876 жылы жас Роберт Кох өзінің ашқан бацилла антрацисінің (Anthracis bacillus) көкжұянның нақты себебі екенін көрнекті бактериолог Фердинанд Конға Бреслауда таныстырғанда, ол кезде ғылыми танылуға қол жеткізген Траубе осы маңызды оқиғаның куәсі болуға шақырылған бірнеше адамның ішінде болды.

Ақпарат көздері мен әдебиет

Хенрик Франке: Мориц Траубе (1826-1894) Универсалды жеке оқытушы және физиологиялық химияның дамуына үлес қосушының өмірі мен қызметі. Медициналық диссертация, 1994 жыл, Берлин Гумбольдт университетінің кітапханасы, 94 HB 1449 таңбасы. Хенрик Франке: Мориц Траубе (1826-1894) Шарап сатушыдан академия мүшесіне дейін, "Studien und Quellen zur Geschichte der Chemie", 9-том, Verlag für Wissenschafts und Regionalgeschichte Dr. Michael Engel баспасы.
HOFMANN, A. W.: 10 маусымдағы Мориц Траубені Берлин Ғылым академиясының корреспондент мүшелігіне ұсыну негіздемесі, 1886 жыл (Германия Ғылым академиясының орталық мұрағаты, Берлин, II III, 123, 115-117 беттер, 5 парақ). TRAUBE, M.: К. Г. Ж. ВЕЙНХОЛДқа 11 маусымдағы хат, 1888 жыл (Германия Ғылым академиясының орталық мұрағаты, NL Weinhold 1419, 4 парақ). TRAUBE, M.: Хаттар. Берлин мемлекеттік кітапханасы, Пруссия мәдени мұрасы, қолжазбалар бөлімі, Slg. Darmstaedter G 1, 1875 (12).
BODLÄNDER, G.: Мориц Траубе. Ber. d. deutschen chem. Gesellschaft 28 (1895).
COHN, F.: Мориц Траубеге арналған некролог. Jahresber. der Schlesischen Gesellsch. f. vaterländ. Kultur 72 (1894/1895). II. Бөлім, зоологиялық-ботаникалық бөлімінің 1.11.1894 жылғы отырысы, 63-64 беттер; Некрологтар 16-19 беттер; Allgem. Bericht 1-14 беттер.
FISCHER, E.: Доктор Мориц Траубе. Ber. d. deutschen chem. Gesellschaft 27 (1894) 1795-1796 беттер.
FRAENKEL, M.: Мориц Траубе. Ұлы Обершлезиялықтың өмірбаяны. Оппельн (1931).
HOPPE SEYLER, F.: Ашыту процесі туралы. Мориц Траубе мырзаның шабуылына жауап. Ber. d. deutschen chem. Gesellschaft 10 (1877) 693-695 беттер.
LIEBEN, F.: Физиологиялық химия тарихы. Лейпциг және Вена (1935).
MÄGDEFRAU, K.: Ботаника тарихы. 2-басылым, Штутгарт, Йена, Нью-Йорк (1992).
MÜLLER, K.: Мориц Траубе және оның ферменттер теориясы. Цюрих, Университет медициналық диссертациясы, 1970.
SOURKES, TH. L.: Мориц Траубе, 1826-1894: Биохимияға қосқан үлесі. Медицина тарихы журналы 10 (1955) 379-391 беттер.