Кіріспе

Пателлогастроподалар, жалпы атауы – нағыз лимпеттер, ал тарихи тұрғыдан Докоглосса деп аталған, теңіз бақақ құрсауларының (гастроподтардың) маңызды филогенетикалық тобының мүшелері. Мамандар оларды бір туыс топ (клад) немесе таксономиялық рет ретінде қарастырады.

Таксономия

Patellogastropoda 1986 жылы Дэвид Р. Линдбергпен тәртіп ретінде ұсынылған, ал кейіннен 1996 жылы Пондер мен Линдбергтың Eogastropoda кіші сыныбына қосылған.

2007 жылғы таксономия

Накано және Озава (2007) молекулалық филогенез зерттеулеріне негізделген Пателлогастроподтардың таксономиясына көптеген өзгерістер енгізді: Acmaeidae – Lottiidae-нің синонимі; Pectinodontinae отбасы Pectinodontidae деңгейіне көтерілді; жаңа Eoacmaeidae отбасы және оның типтік туысы Eoacmaea құрылды. Neolepetopsidae отбасы жоғарыдағы кладограммада көрсетілмеген, себебі оның мүшелері Nakano & Ozawa (2007) тарапынан генетикалық тұрғыдан талданбаған. Олар 18S rDNA-ның ішінара талдауы негізінде Acmaeoidea/Lottioidea тобына жататынын растады. Көптеген лимпеттер тасқа өздеріне тән "із" жасайды, оған қайтара оралып, толқындар кеткен соң қайта оралады. Бұл із жануарлардың шабуылынан қорғайды және жабысқанда сусызданудың алдын алуға көмектеседі. Олар қатаң аяқтарын тасқа жабысу/сору арқылы бекінеді, әр жолы педаль шырынының қабатымен байланысады. Көптеген лимпеттер түрлерінің қабықшаларының максималды ұзындығы 8 см-ден кем, ал көптеген түрлері одан да кішідірек.

Анатомия

Шынайы лимпеттердің ішкі құрылымы басқа моллюскаларға ұқсас. Олардың тараған жүйке жүйесі үш негізгі ганглия жұбына бағытталған – ми, плевралық (гипоатроидтар) және педальдік – жануардың мұрнында орналасқан және тамақ ішегін сақинамен қоршап тұрады. Плевралық және педальдік ганглиялар әрқайсысы жүйке бауын дененің қалған бөлігіне жібереді, плевралық және педальдік немесе құрсақ жүйке баулары арқылы (соңғысы Patellagastropoda-да аяқ бұлшық еттеріне енген). Педальдік ганглиядан тыс жерде екі статоцисттің әрқайсысы орналасқан (бірақ Bathyacmaea secunda бұл ережеден өзгешелік екенін ескеріңіз). Кілт тесігі бар лимпеттер сияқты, шынайы лимпеттер де екі бүйректі сақтап қалған, бірақ Patellagastropoda-да екі бүйрек те жануардың оң жағында орналасқан, ал екеуінің оң жағындағы – «оң» бүйрек – екіншісінен әлдеқайда үлкен. Оң бүйрек губка тәрізді құрылымға ие, ал сол бүйрек – кішкентай қап, оның қабырғаларынан бүктемелер ілінген. Оларда цитидиялар жоқ, оның орнына олар қабық жиегінің айналасындағы мантияның сақинасы арқылы және жануар су астында болмағанда ауаға ашық болатын және қан тамырларының желісімен жабылған қабық қуысы төбесінен оттегі алады. Бәрі де соңында оттегілі қанды жеткізеді және жануардың сол жағындағы тамыршалар арқылы құлаққа қосылады. Дамылмаған цитидиялар осфрадиялық жапсырмаларға (мантия қуысының әр жағында біреуден) айналған, олармен жануар «иіс сезеді». Олардың төменгі күмбез тәрізді қабығы судың күшті ағынына төтеп бере алады. Ішінде басы екі естікке ие, әрқайсысының түбінде кішкентай қара «көз нүктесі» бар (лимпеттер жарықты сезе алады, бірақ осы көздермен суреттерді көре алмайды). Жүрек перикардтың ішінде орналасқан және бір (морфологиялық жағынан сол) құлақшадан, бір қарыншадан және алдыңғы және артқы аортаға қан жіберетін кеңейген аортадан тұрады. Ол қабықтың сол жағындағы бетіне жақын орналасқан, ал оң жағында оған қарама-қарсы үш түтікше немесе «папиллярлар» қатары орналасқан: сол бүйректің, анус және оң бүйректің – үшеуі де мантия қуысының оң жақ артқы жағындағы бір жерге жақын шығып тұрады. Бұл папиллярлар мен жүрек арасында нервтік «ішкі бұрылыс» орналасқан, бұл стрептонеурия немесе киастонеурия деп аталатын нервтік жағдай, ол көптеген моллюскаларға және барлық гастроподтарға тән, олардың ежелгі ата-бабаларының анусы басынан кейін орналасқан, бірақ қазір қабықтың орналасуы өзгергендіктен, ол әлдеқайда жақын орналасқан. Анустың эволюциялық орналасу барысында плевралық және педальдік ганглиядан кейінгі ганглиялар бұрылыс жасауы керек болды – яғни, мысалы, жануардың сол жағындағы осфрадий дененің оң жағы арқылы иннервацияланады және керісінше. Бұл жағдай стрептонеурия деп аталады, бірақ құбылыс бұрылыс деп белгілі. Patellogastropoda-да бұрылыс плевралық ганглияның тікелей артында (артқы жағында) орналасқан; басқа да жақын туысқан топтарда (мысалы, Zeugobranchia, Neritopsina және Ampullariidae) бұрылыс артқы жағына қарай висцеральдық массаға (ас қорыту бездері, ішек, жыныс бездері және т.б.) созылады. Ас қорыту безі мен ішек-қарынның араласқан бөлігі бастың артқы жағындағы ішкі массаның көп бөлігін құрайды. Артқы құрсақ жағында піскен кезде жарылып, гаметаларын оң бүйрекке түсіретін және содан кейін тікелей қоршаған суға шығарылатын үлкен жыныс безі орналасқан. Осфрадияның функциясының бір теориясы – басқа жақын маңдағы пателлогастроподтардың осындай гаметаларын сезіну, сол сияқты түрдің кез келген қарама-қарсы жынысты жануарларында сәйкес босатылуды тудыру (қосымша анатомиялық ақпарат үшін диаграмманы қараңыз).

Тарату

Нағыз бақажаңдардың өкілдері барлық мұхиттардың тасты жағалауларында, тропиктік аймақтардан полярлық аймақтарға дейін кең таралған.

Тіршілік ету ортасы

Кейбір нағыз лимпеттер жоғары аймақтан (жоғарғы жағалау аймағы) бастап, жағалау аймағының төменгі бөлігіне дейін, тіпті жақын теңіздің таяз суларында да өмір сүреді, бірақ басқа түрлері терең теңізде тіршілік етеді және олардың мекен ету орындары гидротермальдық буланақтар, кит сүйегі (қаңқасы), кит денесінің шөгіндісі және сульфидті сіңістерді қамтиды. Олар педальдық шырыш пен аяқ арқылы негізге жабысады. Жағдайлар оларға жем алуға мүмкіндік бергенде, олар аяқтарының толқын тәрізді бұлшық қысқарулары арқылы қозғалады. Қажет болған жағдайда олар өте күшпен жартас бетіне "жабысып" алады, бұл қабілет оларға қауіпті толқындарға қарамастан, жартасты қауіпсіз ұстауға мүмкіндік береді. Жабысу қабілеті сонымен қатар қабықтың шетін жартас бетіне тығыздап, оларды күннің тікелей сәулесі түскен кезде де, судың төмендеуі кезінде құрғап қалудан қорғайды. Нағыз лимпеттер толығымен жабысқанда, оларды тек күшпен жұлып алу мүмкін емес, және лимпет тасына жабысуын тоқтатудың орнына өзін жоюға дайын тұрады. Осы тіршілік стратегиясы лимпетті жабырқақтық немесе мойынталмастық метафорасы ретінде пайдалануға алып келді.

Тамақтандыру

Көптеген лимпеттер өздері тұратын таста (немесе басқа беттерде) өсетін балдырлармен қоректенеді. Олар тістері бар таспа тәрізді тіл – радула арқылы балдырдың қабықшаларын сыпырып жейді. Лимпеттер аяқтарының бұлшық еттерін толқын сияқты қозғалыс жасап жылжытады. Әлемнің кейбір аймақтарында нағыз лимпеттердің шағын түрлері теңіз шөптерінде тіршілік етуге және ондағы микроскопиялық балдырларды жеуге бейімделген. Ал басқа түрлері қоңыр балдырлардың (кельп) сабақтарында (қайырымен) тіршілік етеді және тікелей олармен қоректенеді.

Бағдарлау жүріс-тұрысы

Кейбір құсқұйрық түрлері су басы төмендегенде, тастың "үй із" деп аталатын белгілі бір жеріне қайта оралады. Мұндай түрлерде қабықтың пішіні көбінесе сол ізді қоршаған тастың пішінімен дәлме-дәл сәйкес келеді. Бұл мінез-құлық оларға тасқа жақсы жабысуға және жыртқыштардан және кебуден қорғануға мүмкіндік береді. Құсқұйрықтардың қалай әрқашан бірдей жерге оралатыны әлі анық емес, бірақ олардың қозғалғанда қалдырған шырыштың құрамындағы феромондарды сезінетіні болжанады. Басқа түрлер, әсіресе Lottia gigantea, өздерінің үй іздерінің маңында балдырлардың "бағын" күтеді. Олар - аумақтық мінез-құлық танытатын сирек омыртқасыз жануарлардың бірі. Олар қабықтарымен соғып, басқа организмдерді осы аумақтан қуады, соның арқасында өздерінің жайылымы үшін балдырлардың өсуіне жағдай жасайды.

Жыртқыш аңдар және басқа да қауіптер

Лимпеттер теңіз жұлдыздары, жағалау құстары, балықтар, етесіп жүретін түлкілер және адамдар сияқты әртүрлі организмдердің жемі болады. Лимпеттер қашу немесе қабықтарын тақтасқа қысып ұстау сияқты әртүрлі қорғаныс механизмін көрсетеді. Қорғаныс реакциясы жыртқыштың түріне байланысты анықталады, оны лимпет көбінесе химиялық жолмен сезе алады. Лимпеттер ұзақ өмір сүруге қабілді, белгіленген мысалдар 10 жылдан астам тіршілік етеді. Егер лимпет жалаңаш таста өмір сүрсе, өсуі баяулайды, бірақ 20 жылға дейін өмір сүре алады. Ашық жағалауларда кездесетін лимпеттер, қорғалған жағалауларға қарағанда тас-шоқы бассейндері аз болғандықтан, сумен сирек қарым-қатынаста болады, сондықтан күшті күн сәулесі, судың булануы және желдің күшеюі салдарынан құрғап кету қаупі жоғары. Құрғап кетуден сақтану үшін олар өздері тұратын тасқа жабысып, негізінің шетінен судың булануын азайтады. Осы процесте қабығының тік өсуін стимуляциялайтын химиялық заттар бөлінеді.

Көбею

Жылына бір рет, әдетте қыс айларында шағылысады. Бұл процеске жұмыртқа мен сперма жайылғанда, толқынды теңіз түрткіс болады. Дернәсілдер қатты бетке жабысудан бұрын бірнеше апта бойы су бетінде қалқып жүреді. Олар деликатес саналады; еті 25-42 долларға сатылады (454 грамм үшін). Португалияда бұл моллюскілер лапас деп аталады және деликатес ретінде қарастырылады. Чилиде оларды да "лапас" деп атайды, бірақ олар соншалықты көп кездеседі де, қарапайым тағам саналады. Гаэл тілінде (Шотландия және Ирландияда) лимпетті баирнах деп атайды, ал Мартин Мартин (Юра аралында) лимпетті ана сүтінің орнына қайнатып қолдануды жазған. Кореяның Уллындо аралында лимпеттер ттагеби (따개비) деп аталады және олардан ттагеби бап (лимпетті күріш) және ттагеби кал гуксу (лимпетті кеспемен сорпа) дайындалады.