Кіріспе
Фотографиялық материалдарды сақтау және қалпына келтіру – фотографиялық материалдардың физикалық күтіммен қамтамасыз етілуі мен өңделуін зерттеу. Бұл фотографиялық материалдарды сақтаушылар, кітапханашылар, мұрағатшылар және әртүрлі мәдени мұра институттарындағы фотографиялық жинақтарды басқаратын мұражай кураторларының күш-жігерін, сондай-ақ жеке және отбасылық фотографиялық жинақтарды сақтау үшін жасалған қадамдарды қамтиды. Бұл – қоршаған ортаны бақылау және жеке даналарды өңдеуді қамтитын консервациялау әдістері сияқты алдын алу шараларын қамтитын кең ауқымды термин. Сақтау және консервациялау екеуі де фотографиялардың қалай жасалатынын, олардың нашарлау себептерін және осы процестің алдын қалай алу керектігін терең түсінуді талап етеді. Консерватор-реставраторлар осы білімді фотографиялық материалдарды өңдеуге, оларды одан әрі нашарлаудан тұрақтандыруға және кейде эстетикалық мақсаттар үшін қалпына келтіруге пайдаланады. Консервациялау фотографияның сыртқы түрін жақсарта алады, бірақ бейненің сапасы консервациялаудың басты мақсаты емес. Консерваторлар фотографияның көрінісін мүмкіндігінше жақсартуға тырысады, сонымен қатар оның ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз етеді және мамандықтың этикалық стандарттарын сақтайды. Фотографияны сақтаушылар да суреттерді саралау саласында маңызды рөл атқарады. Олардың физикалық нысан мен оның құрылымын түсінуі оларды фотографияны техникалық тұрғыдан тексеруге ерекше мүмкіндік береді, бұл оның қалай, қашан және қайда жасалғаны туралы ақпаратты ашуға көмектеседі. Фотографияны сақтау, цифрлық немесе оптикалық қалпына келтіруден өзгеше, ол түпнұсқа фотографиялық материалды өңдеуге емес, түпнұсқа бейненің цифрлық көшірмесін жасау және өңдеумен айналысады. Фотографияны сақтау, әдетте, қозғалатын бейне материалдарын қамтымайды, себебі оларға өте ерекше тәсіл қажет. Фильмді сақтау осы материалдармен айналысады.
The conservation and restoration of photographs is the study of the physical care and treatment of photographic materials. It covers both efforts undertaken by photograph conservators, librarians, archivists, and museum curators who manage photograph collections at a variety of cultural heritage institutions, as well as steps taken to preserve collections of personal and family photographs. It is an umbrella term that includes both preventative preservation activities such as environmental control and conservation techniques that involve treating individual items. Both preservation and conservation require an in depth understanding of how photographs are made, and the causes and prevention of deterioration. Conservator restorers use this knowledge to treat photographic materials, stabilizing them from further deterioration, and sometimes restoring them for aesthetic purposes. While conservation can improve the appearance of a photograph, image quality is not the primary purpose of conservation. Conservators will try to improve the visual appearance of a photograph as much as possible, while also ensuring its long term survival and adhering the profession's ethical standards. Photograph conservators also play a role in the field of connoisseurship. Their understanding of the physical object and its structure makes them uniquely suited to a technical examination of the photograph, which can reveal clues about how, when, and where it was made. Photograph preservation is distinguished from digital or optical restoration, which is concerned with creating and editing a digital copy of the original image rather than treating the original photographic material. Photograph preservation does not normally include moving image materials, which by their nature require a very different approach. Film preservation concerns itself with these materials.
Фотографиялық процестер
Физикалық фотосуреттер әдетте үш құрамдас бөліктен тұрады: түпкілікті бейне материалы (мысалы, күміс, платина, бояулар немесе пигменттер), түпкілікті бейне материалының ішіндегі мөлдір байланыстырғыш қабат (мысалы, альбумен, коллодион немесе желатин) және негізгі тірек (мысалы, қағаз, шыны, металл немесе пластик). Бұл компоненттер фотосуреттердің зақымдануға осалдығына, сондай-ақ оларды сақтау және қалпына келтіру қажетті әдістеріне әсер етеді. Фотосуреттерді сақтау және қалпына келтіру ескі фотосуреттердің көпшілігі жасалған негативтерге де қатысты. Көптеген негативтер шыны тақталар немесе пленка негізінде жасалған.
Фотографиялық тұрақтылық
Фотографиялық тұрақтылық – бұл суреттер мен пленкалардың уақыт өте келе сыртқы түрінде айқын өзгерістер болмауына қабілеттілік. Әртүрлі фотографиялық процестер әртүрлі деңгейде тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, әртүрлі материалдардың қараңғыда сақталу тұрақтылығы жарықта сақталу тұрақтылығынан өзгеше болуы мүмкін. Kodachrome Слайдтардағы ерекше жағдай – проекцияның күшті жарығындағы тұрақтылық. Қараңғыда сақталғанда, Kodachrome-ның тиісті жағдайлардағы ұзақ мерзімді тұрақтылығы басқа түсті пленкалардан жоғары. 50 жылдан астам уақыттан бері сақталған Kodachrome слайдтарындағы түс пен тығыздық өзгермейді. Мысалы, қараңғыда сақталған Kodachrome пленкалары Екінші дүниежүзілік соғыстың жарқын түсті кадрларын жасауға мүмкіндік берді. Kodachrome-дағы сары бояудың тұрақтылығы ең төменгі деңгейде, ол 185 жылдың ішінде 20% бояу жоғалтуы мүмкін. Бұл себепті, дамытылған Kodachrome қолданылмаған түс жалғаушыларын сақтамайды. Дегенмен, Kodachrome-ның жарықта, әсіресе проекция кезіндегі түс тұрақтылығы негізгі слайд пленкаларына қарағанда төмен. Kodachrome-ның проекция кезінде көмескілену уақыты шамамен бір сағатты құрайды, ал Fujichrome-да – екі жарым сағат. Сондықтан, ескі Kodachrome слайдтарын тек басқа ортаға көшіргенде ғана жарыққа шығару керек. Күміс галоидты Қара және ақ негативтер мен күміс галоидты процесте жасалған суреттер, фотографиялық негіз тұрақты болғанша, тұрақты болады. Кейбір қағаздар жасымен бірге сарғаюы мүмкін, ал желатин матрицасы жасымен бірге сарғыш түске өтіп, жарылуы мүмкін. Дұрыс дамытылмаса, желатинде қалған күміс галоидтың аз мөлшері жарыққа түскенде қараңғыланады. Кейбір суреттерде қара күміс оксиді уақыт өте келе металл күміске айналады, ал қараңғы аймақтар жарықты сіңірудің орнына кері шағылытып, металл жылтырын көрсетеді. Күміс ауадағы күкіртпен әрекеттесіп, күміс сульфидін құрайды. Дұрыс өңделген және сақталған күміс суреті немесе негативі, тарихи қара және ақ фотосуреттердің көптігінің куәсі болғандай, кез келген фотографиялық ортаның ең тұрақтысы болып саналады. Хромогендік Хромогендік бояғыш түсті процестерге "R" типі және RA 4 процесі (сонымен қатар "C типі суреті" деп те аталады), C 41 процесі түсті негативтер және E 6 түсті кері (Ektachrome) пленкасы кіреді. Хромогендік процестер күміске қарағанда тұрақсыз органикалық бояуларды береді, сондай-ақ даму кезінде реакцияға түспеген бояу жалғаушыларын қалдыра алады. Бұл екі фактор да уақыт өте келе түстің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Суретті құрайтын үш бояу – көк, қызғылт және сары – әртүрлі жылдамдықпен көмескіленуі мүмкін, бұл суретте түстің өзгеруіне себеп болады. Дегенмен, Kodak Endura сияқты қазіргі заманғы хромогендік қағаздар өте жақсы тұрақтылыққа қол жеткізді және үй жағдайында 100 жылға дейін сақталуы мүмкін. Бояуды жою Бояуды жою суреттері ылғалды химиялық процестер арасында, және мүмкін, барлық процестер арасында ең архивтік түсті суреттер болып саналады. Бояуды жоюдың ең танымал түрі – Cibachrome, қазір Ilfochrome деп аталады. Сиялы қағазға басылған суреттердің кейбіреулері қазір өте тұрақты деп есептеледі, ал кейбіреулері емес. Сиялы қағазға басылған суреттерде бояу пигменттерінің қоспасы қолданылады, олар көбінесе хромогендік суреттермен салыстырылатын тұрақтылыққа ие екенін мәлімдейді. Алайда, бұл мәлімдемелер тарихи тәжірибеге емес, үдетілген қартаю зерттеулеріне негізделген, өйткені технология әлі де салыстырмалы түрде жас.
Жарақаттың нашарлау түрлері мен себептері
Фотографиялық материалдардың екі негізгі түрінде бұзылу кездеседі. Химиялық нашарлау – фотосуретте немесе негативтегі химиялық заттардың (сыртқы катализаторлармен байланыс арқылы немесе химиялық заттардың тұрақсыздығынан) материалды зақымдайтын реакцияларға түсуі салдарынан пайда болады. Физикалық немесе құрылымдық бұзылу химиялық реакцияларсыз, яғни абразия мен жыртылу сияқты жағдайларда пайда болады. Бұзылудың екі түрі де үш негізгі факторға байланысты: қоршаған ортадағы сақтау жағдайлары, тиісті емес сақтау контейнерлері мен жөндеу әрекеттері, сондай-ақ адамның пайдалануы мен қолдануы. Химиялық зақымдануға дұрыс емес химиялық өңдеу де себеп болуы мүмкін. Тым жоғары салыстырмалы ылғалдылық суреттердің солғындауына, түсінің өзгеруіне және күміс көмескіленуіне әкелуі мүмкін. Фотосуреттерге әсер ететін ішкі ластану көздеріне бояу булары, фанера, картон және тазалау құралдары жатады. Жарыққа ұшырау оларды қатты әрі нашарлатуға, сарғайтуға себеп болады. Зақым жинақталады және көбінесе қайта орнатылмайды. Күн сәулесі мен люминесценттік жарықтарды қоса алғандағы ультракүлгін сәулелер және спектрдің көк бөлігіндегі көрінетін жарық фотосуреттер үшін ерекше зиянды, бірақ қыздыру шамдары мен вольфрамды қоса алғандағы жарықтың барлық түрлері де зиянды.
Мысалдар
Фотосуреттерді сақтау стратегиясының бір бөлігі ретіндегі цифрландырудың мысалы – 1879 жылғы Тай көпірі апатының фотосуреттер жинағы. Бұл фотосуреттер цифрлық форматқа көшіріліп, одан әрі кеңінен таратылды. Бастапқы шыны негативтерді күміс алу үшін қайта өңдеу кең таралғандықтан, қазір тек оң көшірмелер ғана сақталған. Мұқият сақталған және қараңғыда ұсталған жағдайда да, суреттерге үнемі жарық түсуден зақым келуі мүмкін, бұл бұрынғы аман қалған көпірдің суретінде (сол жақта) байқалады. Ірі цифрландыру жобасының мысалы – «Қоршалған фотосуреттер жобасы», ол Банкрофт кітапханасы мен Калифорния штаты кітапханасы коллекцияларындағы дагерротиптер, амбротиптер, тинтиптер және осыған ұқсас фотосуреттердің цифрлық бейнелері мен толық сипаттамаларына қол жеткізуді қамтамасыз етеді.
Цифрлық қалпына келтіру
Цифрлық фотосуретті қалпына келтіру – табиғи, адамның әрекетінен немесе қоршаған ортаның салдарынан, сондай-ақ уақыттың өтуімен немесе немқұрайлылықтан зақымданған физикалық фотосуреттің цифрлық көшірмесінің түрін жақсарту практикасы. Цифрлық фотосуреттерді қалпына келтіру кескіндерді өңдеу техникаларын қолдана отырып, ластану, сызаттар немесе ескіру белгілері сияқты қажетсіз көрінетін элементтерді жояды. Адамдар растрлық графикалық редакторларды цифрлық кескіндерді қалпына келтіру үшін немесе физикалық фотосуреттің жыртылған немесе жоғалған бөліктерін қосу немесе алмастыру үшін пайдаланады. Қажетсіз түс тондары алынып тасталады, ал кескіннің контрасты немесе қалыптылығы бастапқы физикалық кескінде болған контраст немесе егжей-тегжейлділік диапазонын қалпына келтіру үшін өзгертілуі мүмкін. Кескінді жақсарту және кескінді қалпына келтіру бағдарламалық құралдарына енгізілген цифрлық кескіндерді өңдеу техникалары да цифрлық фотосуреттерді қалпына келтіру үшін қолданылады.
Жасанды интеллект
Нейрондық желілер алғашқы табысты шешкен мәселелердің бірі ескі фотосуреттерді қалпына келтіру болды. Жасанды интеллекті қолданатын фотосуреттерді жаңарту алгоритмдері ескі фотосуреттердегі ақауларды талдайды, содан кейін оларды түзету және сапасын арттыру үшін интеллектуалды бейне өңдеу техникаларын қолданады. Бұл алгоритмдер сызаттар, шу, түс өзгеруі және фонның нашарлауы сияқты жиі кездесетін проблемаларды автоматты түрде анықтап, жоюға қабілетті.
Қолдану әдістері
Жұқа немесе құнды түпнұсқалар цифрлық көшірмелермен алмастырылғанда қорғалады, ал физикалық түрде жөндеу мүмкін емес қатты зақымдалған фотосуреттер цифрлық көшірме жасау арқылы қалпына келтіріледі. Цифрлық көшірмелер жасау түпнұсқаларды сақтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, цифрландыру процесінің өзі нысанның тозуына себеп болады. Түпнұсқа фотосуреттің қоршаған ортаның өзгеруінен немесе салмақты қолданудан зақымдануын азайту маңызды деп есептеледі. Сақтау жұмыстары дәстүрлі түрде физикалық фотосуреттерге бағытталған, бірақ фотосуреттердің цифрлық көшірмелерін сақтау да бірдей маңызға ие.
Рұқсат етілген пайдаланулар
Соттар цифрландырудың өзіндік мәні бойынша көшіруді қамтитынын, ал көшіру құқығы тек авторлық құқық иелеріне ғана тиесілі екенін келіседі. Көркем туындыға меншік құқығы көбейту құқығын автоматты түрде бермейді. Авторлық құқыққа рұқсат болмаса да, мұражайлар суреттерді сақтау немесе ақпарат беру мақсатында көшіріп, цифрлық түрде қалпына келтіре алады.
Консервациялау әдістері
Фотосуреттерді сақтау – жеке фотосуреттерге физикалық күтім жасауды қамтиды. Американдық консервация институтының анықтамасы бойынша, күтім – «мәдени мүліктердің химиялық және/немесе физикалық аспектілерін өзгерту, негізінен оның сақталу мерзімін ұзартуға бағытталған шара. Күтім тұрақтандыру және/немесе қалпына келтіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін». Тұрақтандыру күтімі фотосуреттерді қазіргі күйінде сақтап, одан әрі нашарлауын азайтуға бағытталған, ал қалпына келтіру күтімі фотосуреттерді бастапқы жағдайына қайтаруға бағытталған. Консервациялау күтімдері өте қарапайым жыртықтарды жөндеуден немесе түзулетуден бастап, дақтарды жою сияқты күрделі күтімдерге дейін жетеді. Күтімдер фотосурет түріне және оның қолданылу мақсатына байланысты кең ауқымды болады. Сондықтан консерваторлар осы екі мәселе бойынша жан-жақты білімді болуы керек. Корнелл университетінің «Отбасылық фотосуреттеріңізді сақтау» және AIC-тің «Қазыналарыңызға қамқорлық жасау» сияқты жеке және отбасылық фотосуреттер жинақтарын сақтау бойынша ұсынымдары, егер сізде тез нашарлайтын негативтер немесе белсенді көбелек пайда болатын фотосуреттер, қысымға сезімтал таспадан туған дақтар, ауыр жыртықтар, қоршауларға жабысу немесе консервациялық күтімді қажет ететін басқа да зақымданулар болса, тәжірибелі консерваторға жүгінуге кеңес береді.
Кәсіби ұйымдар
Фотосуреттерді сақтау және басқа да тақырыптармен айналысатын бірнеше халықаралық ұйым бар, оның ішінде Халықаралық мұрағаттар кеңесі (ICA), Тарихи және көркемдік жұмыстарды сақтау институты (IIC) және Халықаралық мұражайлар кеңесінің Сақтау комитеті (ICOM CC). Фотографиялық деректер жөніндегі жұмыс тобы ICOM CC-нің мамандандырылған тобы болып табылады. АҚШ-та тарихи және көркемдік жұмыстарды сақтау саласындағы мамандардың ұлттық мүшелік ұйымы – Американдық сақтау институты (AIC), оған Фотографиялық материалдар тобы (PMG) кіреді. Солтүстік-Шығыс құжаттарды сақтау орталығы (NEDCC) және Өнер мен тарихи артефакттарды сақтау орталығы (CCAHA) да консервация саласында маңызды рөл атқарады. Рочестер технология институтының Бейне тұрақтылығы институты (IPI) бейнелерді сақтау бойынша зерттеулерде алдыңғы қатардағылардың бірі.
Кодекстер мен стандарттар
Фотосуреттерді қалпына келтірушілер мен сақтау менеджерлері өз жұмыстарында этика кодекстерімен және техникалық стандарттармен басшылыққа түседі. Халықаралық мұрағат кеңесі Этика кодексі мен практикалық нұсқауларды жариялайды. Сонымен қатар, фотосуреттерді сақтаумен айналысатын басқа мамандықтардың өкілдері (мысалы, архившілер мен кітапханашылар) өздерінің кәсіби ұйымдарының этика кодекстеріне сәйкес жұмыс істейді. Мысалы, Америка архившілер қоғамының этика кодексінде былай делінген: «Архившілер өз жауапкершілігіндегі барлық құжаттарды қорғайды және оларды бүлдіруден, физикалық зақымданудан, тозудан және ұрлаудан сақтайды». Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) және Америка Ұлттық Стандарттар Институты (ANSI) фотосуреттерді сақтау және қалпына келтіруде қолданылатын материалдар мен процедураларды регламенттейтін техникалық стандарттарды жариялайды. Халықаралық кітапханалар мен институттар федерациясы фотосуреттерді күту және өңдеуге қатысты ANSI стандарттарының тізімін жариялаған.