Кіріспе

Салықтан толық немесе ішінара босату

Салықтық ынталандыру – салық төлемдерін азайту арқылы белгілі бір экономикалық қызметті ынталандыруға немесе қолдауға бағытталған үкіметтің салық саясатының бір бөлігі. Салықтық ынталандырулар экономикаға оң және теріс әсер ете алады. Дұрыс жоспарланып, тиімді жүзеге асырылса, салықтық ынталандырулар елге инвестиция тартуға мүмкіндік береді. Салықтық ынталандырудың басқа да артықшылықтарына жұмыспен қамтудың өсуі, капитал ағынының ұлғаюы, ғылыми-зерттеу және технологиялық даму, сондай-ақ кем дамыған аймақтардың жақсаруы жатады. Салықтық ынталандырулардың нәтижелерін бағалау қиын болғанымен, олар дұрыс жүзеге асырылса, экономикалық өсімді және мемлекеттік салықтық түсімдерді арттыру арқылы (салықтық демалыс немесе жеңілдік мерзімі аяқталғаннан кейін) жалпы экономикалық әл-ауқатты арттыра алады. Дегенмен, салықтық ынталандырулар дұрыс жоспарланбаса және іске асырылмаса, мемлекеттің қаржылық жағдайына кері әсер ететін сияқты, басқа да жағымсыз салдарларды тудыруы мүмкін. Салықтық ынталандырулардың төрт түрлі шығыны бар:

* ресурстарды бөлу шығыны
* сәйкестік шығыны
* түсім шығыны
* сыбайлас жемқорлық шығыны.

Ресурстарды бөлу – салықтық ынталандырулардың нәтижесінде мемлекеттік салықтық түсімнің төмендеуі. Екінші шығын – салықтық ынталандырулар экономиканың бір саласына тым көп инвестиция бағытталып, басқа салаларға инвестиция жеткіліксіз болған жағдай. Түсім шығыны – салықтық ынталандыруды іске асыруға, кімнің оны алғанын бақылауға және олардың оған лайықты екенін қамтамасыз етуге байланысты шығындар. Сондықтан, салықтық ынталандыру қаншалықты жоғары және күрделі болса, оны алуға тырысатын адамдар мен компаниялардың саны артығына байланысты сәйкестік шығындары да артады. Соңғы шығын үшіншісімен ұқсас, себебі ол салықтық ынталандыруды заңсыз пайдаланумен байланысты. Сыбайлас жемқорлық нақты немесе минималды талаптар болмаған кезде пайда болады. 2020 жылы АҚШ-та салықтық ынталандырулар бойынша жүргізілген зерттеуде "штаттар фирмаларды ынталандыруға жан басына шаққанда 5 АҚШ долларынан 216 АҚШ долларына дейін жұмсаған" деп көрсетілген. Бұл жұмыспен қамтудың өсуіне әкелуі мүмкін екенін көрсететін деректер бар, бірақ ынталандырулар экономикалық өсімді арттырады деген нақты дәлелдер жоқ.

Біржақтылық

Көптеген "салық жеңілдіктері" кез келген нарықтық операцияға салық жүктемесінің бір бөлігін немесе толығымен алып тастайды. Өйткені, көбінесе барлық салықтар экономистер "артық жүктеме" немесе "өлі шығын" деп атап келетін жағдайды тудырады. Өлі шығын – салық болмағандағы экономикалық өнімділік пен салық болғандағы экономикалық өнімділік арасындағы айырмашылық. Мысалы, жинақтарға салық салынатын болса, адамдар одан да аз жинайды. Егер қажетсіз тауарларға салық салынса, адамдар оларды азырақ сатып алады. Жалақыға салық салынса, адамдар аз жұмыс істейді. Соңында, ойын-сауық және саяхат сияқты іс-әрекеттерге салық салынса, тұтыну төмендейді. Кейде мақсат осындай нарықтық белсенділікті азайту болуы мүмкін, мысалы, темекіге салық салуда. Дегенмен, белсенділікті азайту көбінесе мақсат емес, себебі нарықтық белсенділіктің жоғары деңгейде болуы қажет деп есептеледі. Салық жеңілдіктері туралы айтылғанда, әдетте салықтың толығымен немесе бір бөлігін алып тастап, осылайша оның жүктемесін азайтуды білдіреді.

Псевдоөтірістер

Ынталандыру экономикалық белсенділікті қозғаса да, көптеген адамдар бұл терминді экономикалық мінез-құлықты өзгертетін салық салудағы кез келген салыстырмалы өзгеріс үшін қолданады. Мұндай нақты емес ынталандыруларға салықтан босату, салық шегерімдері немесе салық жеңілдіктері жатады. Мұндай "салықтық ынталандырулар" жеке тұлғаларға да, корпорацияларға да бағытталған.

Тарихи құндылықтарды сақтау бойынша салықтық ынталандыру

Салықтық ынталандырулардың бәрі жеке тұлғалар немесе корпорациялар үшін емес, кейбір салықтық ынталандырулар қоғамның әл-ауқатын жақсартуға арналған. Мысалы, тарихи ескерткіштерді сақтауға берілетін салықтық жеңілдіктер. АҚШ федералды үкіметі көп жағдайда тарихи ғимараттарды сақтауға мүдделі. Осы мақсатқа жетудің бір жолы – тарихи ғимараттарды қайта жаңартуға салықтық ынталандырулар ұсыну. Тарихи ғимараттарды сақтауға арналған салықтық ынталандырулар жұмыс орындарын ашуға, қаладағы жеке инвестицияларды ұлғайтуға, тарихи ғимараттарда аз қамтылған азаматтар үшін тұрғын үйлер құруға және жылжымайтын мүліктің құнын арттыруға септігін тигізеді. Қазіргі уақытта 1986 жылғы Салық реформасы заңына сәйкес, осы санатта екі негізгі ынталандыру бар. Бірінші ынталандыру – тарихи құрылыстарды қайта жаңартуға 20% салық жеңілдігі. Тарихи құрылым – Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген немесе Ұлттық саябақтар қызметімен мойындалған тарихи ауданда орналасқан ғимарат ретінде анықталады. Екінші ынталандыру – 1936 жылға дейін салынған, бірақ тұрғын емес және тарихи емес деп есептелетін құрылыстарды қайта жаңартуға 10% салық жеңілдігі.

Әсері

2020 жылғы зерттеуге сәйкес, салық бәсекесі "негізінен көшкін фирмалар үшін салықтарды төмендетеді және бизнес орналасу тиімділігіне айтарлықтай әсер етпейді". 2020 жылғы NBER еңбегі АҚШ-тағы штаттық және жергілікті бизнес салықтық жеңілдіктері жұмыспен қамтуды арттырғанына қатысты бірнеше дәлелдерді көрсетті, бірақ бұл жеңілдіктер штаттық және жергілікті деңгейде жалпы экономикалық өсімді күшейткеніне ешқандай дәлел таба алмады. 2021 жылғы зерттеуде көпұлттық компаниялар жергілікті жерлерде жалақы мен жұмыспен қамтуды арттырғаны, бірақ компаниялардың тапқан қосымша табысы жергілікті субсидиялар түрінде оларға қайтарылатыны анықталды.