Кіріспе
Кейінгі Бор кезеңінен шыққан хадрозаврид динозавры
Автоматты таксобокс
| қазбалық диапазоны = Кейінгі Бор кезеңі,
| кескін = Tsintaosaurus nasal.png
| кескін тік = 1.15
| кескіннің атауы = Бұзылған қырқасы бар голотиптік бас сүйегі
| таксон = Цинтаозавр
| авторитеті = Янг, 1958 ("Циндао кесірткесі" деген мағынаны білдіреді) – Қытайдан табылған хадрозаврид динозаврының туысы. Оның ұзындығы шамамен болған және салмағы болды. Түбіртек түрі – Tsintaosaurus spinorhinus, оны алғаш рет 1958 жылы қытай палеонтологы К.С. Янг сипаттаған. Хадрозавр ретінде Цинтаозаврдың ерекше "өткел мүңкісі" және өсімдіктерді шайнауға арналған күшті тістері болды. Ол көбінесе төрт аяғымен жүрді, бірақ жыртқыштарды іздеу үшін артқы аяқтарына тік тұрып, оларды көргенде қашып кетуге болатын. Басқа хадрозаврлар сияқты, Цинтаозавр да топтап өмір сүрген болуы мүмкін.
Automatic taxobox
| fossil range = Late Cretaceous,
| image = Tsintaosaurus nasal. png
| image upright = 1.15
| image caption = Holotype skull with broken crest
| taxon = Tsintaosaurus
| authority = Young, 1958 meaning "Qingdao lizard") is a genus of hadrosaurid dinosaur from China. It was about long and weighed The type species is Tsintaosaurus spinorhinus, first described by Chinese paleontologist C. C. Young in 1958. As a hadrosaur, Tsintaosaurus had the characteristic 'duck bill' snout and a battery of powerful teeth which it used to chew vegetation. It usually walked on all fours, but could rear up on its hind legs to scout for predators and flee when it spotted one. Like other hadrosaurs, Tsintaosaurus probably lived and traveled in herds.
Ашылуы және атауы
1950 жылы Қытайдың шығыс бөлігіндегі Шандун провинциясының Лайян қаласында Чингкангкоу маңындағы Хсикоу ауданында ірі хадрозавридтердің әртүрлі қалдықтары табылды. 1958 жылы қытай палеонтологы Ян Чжунцзян ("С. С. Янг") оларды Tsintaosaurus spinorhinus түрінің типтік нұсқасы ретінде сипаттады. Туыс атауы бұрын жиі "Цинтао" деп транслитерацияланған Циндао қаласынан шыққан. Түрлік атауы латын тіліндегі spina – "омыртқа" және грек тіліндегі ῥίς (rhis) – "мұрын" сөздерінен құралған "мұрын омыртқасы бар" дегенді білдіреді, бұл мұрынның ерекше өскініне сілтеме жасайды. IVPP AS V725 нөміріндегі голотип Кампан дәуіріне жататын Ванши тобының бөлігі – Цзиньганькоу формациясының қабатынан табылды. Бұл – бас сүйегі бар жартылай қаңқа. Паратип – IVPP V818 нөміріндегі үлгі, бас сүйектің жоғарғы бөлігі. Осы аймақта бірнеше қосымша жартылай қаңқалар және көптеген бөлінген қаңқа элементтері де табылды. Олардың кейбіреулерін Ян Цинтаозавр деп атады, ал қалғандарын Таниус чингканкуэнсис Ян, 1958 деп атады; сондай-ақ Таниус лаянгенсис Чжэнь, 1976 да бар. Соңғы екі түр қазір кіші синонимдер немесе номина дубия деп есептеледі. Кейінгі зерттеушілер материалдың көп бөлігін Цинтаозаврға жатқызды.
Қалқасы
Цинтаозавр бастапқыда бас сүйегінде бір мүйіз тәрізді қырқасы бар деп қайта құрастырылған. Сақталған қырқасы артқы мұрынның жоғарғы жағынан тік бойлап шығып тұрған, шамамен қырық сантиметрлік процестен тұрады. Құрылымы қуыс және жоғарғы жағы екіге бөлінген сияқты. Туыс түрлердегі ұқсас құрылымдар белгісіз: оларда көбірек жапырақша тәрізді қырқалар бар. 1990 жылы Дэвид Вейшампель мен Джек Хорнер қырқаның болуын күмәндандырып, оның шын мәнінде мұрынның жоғарғы жағындағы сынған мұрын сүйегі екенін және ол қазбаны сығудан жоғары қарай бұрмаланғанын болжады. Олардың зерттеулері Цинтаозаврды ерекшелеу үшін ерекше қырқасы жоқ, бірақ ұқсас таниус хадрозаврының синонимі екенін көрсетті. Алайда 1993 жылы Эрик Буффету және авторлар сүйектерді қайта зерттегеннен кейін, қырқа бұрмаланбағанын және қалпына келтіру артефактісі емес екенін тұжырымдады; сонымен қатар, тік қырқасы бар екінші үлгі табылды, бұл қырқаның шынымен де нақты екенін және Цинтаозаврдың өзіндік туысы екенін көрсетті. 2013 жылы Альберт Прието Маркес пен Джонатан Вагнердің жаңа реконструкциясы, IVPP V829 үлгісін, премаксилланы Цинтаозаврдың бөлігі ретінде анықтау негізінде, бір мүйізге ұқсас сүйектің мұрынның ұшынан басталатын үлкен бас сүйегінің артқы бөлігі ғана екенін көрсетті. Қырқаның алдыңғы бөлігі премаксиллалардың көтерілген процестерімен қалыптасқан. Бұлардың ромб тәрізді жақтары мұрын сүйектерінің кеңейтілген жоғарғы бөліктерімен байланысып, қырқаның артқы бөлігін құрады. Арқаның артқы жағы префронтальді өскіндермен жабылған. Біріккен мұрын сүйектері қуыс түтікше тәрізді құрылымды құрады. Қырқаның биіктігі төртбұрыштармен өлшенгенде, бас сүйектің артқы бөлігінен асып түсер еді. Көбінесе тік болса да, қырқа сәл артқа қарай бағытталған; холотиптік қырқаның алға қарай еңісуі қазбаның бұрмалануынан болуы мүмкін. Прието Маркес пен Вагнердің жаңа реконструкциясы қырқаның ішкі ауа жолдары туралы жаңа гипотезаға да әкелді. Янг холотиптің сақталған бөлігіндегі түтікше тәрізді қуыстың ауаның негізгі кірісі ретінде қызмет ететініне сенді. Бұл пікірді Прието Маркес пен Вагнер қабылдамады, түтік төменгі жағынан жабық екенін және ламбеозавриндерде ауа жолдары алға қарай орналасқанын, сүйекті мұрындықтар премаксилламен толық жабылғанын атап өтті. Олар Цинтаозаврдың мұрнында ламбеозаврлардың стандартты орналасуы болғанын болжады, ауа дем алғанда, бас сүйегіне жұпталған псевдонарлар арқылы, жоғары жақ құйрығының артындағы "жалған мұрын тесіктері" арқылы кіреді. Одан ауа премаксилланың ортаңғы процестерінен төменгі аралықтан үстіңгі жағына дейін жұпталған жолдармен тасымалданады, содан кейін жапырақшаның ортақ ортаңғы камерасына кіреді. Камераның артқы жағы мұрын сүйектерімен қалыптасқан және мұрын қуысына ұқсас болуы мүмкін. Камера екі кіші қуысқа бөлінді, бірі алдыңғы, екіншісі артқы жақта, премаксиллалардың қисық медианды процестері арқылы, қуыстар арасындағы өтудің айналасында ілгек пайда болды. Ауа артқы қуыстан төмен қарай, ішкі бас сүйегі қуысына қарай тасымалданады. Әдетте бұл мақсатта бір ғана жол қызмет ететіні есептелсе де, Прието Маркес пен Вагнер мұрынның түрінде премаксиллалардың бүйірлік процестерінің ішіне қарай төмен қарай жұпталған жолдар бар екендігі туралы белгілерді көрді. Осыдан олар бүкіл ауа ағыны бөлінген болуы мүмкін деген қорытындыға келді, ортақ ортаңғы камераны, мүмкін, қаңқалы септум сол және оң бөлімдерге бөледі. 2013 жылы Прието Маркес және авторлар жасаған зерттеуге сәйкес Цинтаозаврдың эволюциялық ағаштағы орны мына кладограммамен көрсетілген:
Палеоэкология
Шандоң провинциясының Ванши сериясы қабаттарындағы динозавр жұмыртқаларын зерттеу, оның ең жаңа қабаты Цзиньганькоу формациясы, аймақтың жоғары динозавр әртүрлілігіне ие болғандығын және климаттың бұрынғы Цзянжунд формациясымен салыстырғанда құрғақ болғанын көрсетеді.