Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1993 жылы Бурундиде көбінесе тутсилерді өлтіру
1993 killings of mostly Tutsis in Burundi
the 1993 killings of mostly Tutsis in Burundi
1993 жылғы 21 қазаннан желтоқсанға дейін Бурундиде көпшілік хуту халқы тутсилерді жаппай өлтірді. Бұл этникалық антагонизмнің және Бурунди президенті Мельхиор Ндадайеге жасалған төңкеріс әрекетінен кейін туған тәртіпсіздіктердің салдарынан болды. Қырғын Макамба және Бурури провинцияларынан басқа барлық провинцияларда орын алды және негізінен хуту шаруалары жасады. Көптеген жағдайларда тутсилер кек алып, жаппай өлтіруге жауап берді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қор фонды және Бурунди үкіметі 2002 жылы жүргізген зерттеуде оқиғалар барысында барлығы 116 059 адам қаза тапқандығы анықталды. Тутсилерді өлтіру жоспарлы геноцидтің нәтижесі ме, әлде спонтанды зорлық-зомбылықтың салдары ма деген мәселе ғалымдар мен оқиғаны бастан өткерген бурундиліктер арасында әлі де қызу дау тудырып отыр.
Mass killings of Tutsis were conducted by the majority Hutu populace in Burundi from 21 October to December 1993, under an eruption of ethnic animosity and riots following the assassination of Burundian President Melchior Ndadaye in an attempted coup d'état. The massacres took place in all provinces apart from Makamba and Bururi, and were primarily undertaken by Hutu peasants. At many points throughout, Tutsis took vengeance and initiated massacres in response. The United Nations Population Fund and the Government of Burundi conducted study in 2002 which concluded that a total of 116,059 people died during the events. The question of whether the killings of Tutsis arose from a planned genocide or from spontaneous violence remains heavily disputed among academics and Burundians who lived through the events.
Өмірбаян
1960 жылдардың ортасынан бастап Бурунди елінде хуту көпшілігінің есебінен тутси этностық азшылығы саяси үстемдік құрды. 1966 жылдан бері заңды түрде билік партиясы болған "Ұлттық прогресс одағы" (UPRONA) көбінесе тутсилерден тұрды. Осы кезеңде этникалық қысымдар болды, әсіресе 1972 жылы Бурунди әскері хутулардың көтерілісін басып, мыңдаған бейбіт азаматтарды өлтірді. 1987 жылы Пьер Буйоа төңкерістен кейін Бурунди президенті болды. Ол бастапқыда елдегі этникалық шиеленіске назар бөлмеді және тутсилердің қоғамдық өмірге үстемдігін сақтап қалды. 1988 жылдың тамызында зорлық-зомбылық күшейіп, әскер мыңдаған хутуларды қырды. Сыртқы қысымға тап болған Буйоа Бурундидегі жүйелі этникалық зорлық-зомбылықты тоқтатуға бағытталған реформаларды бастады, ал UPRONA өз қатарына көбірек хутуларды қабылдауға тырысты. Көп жағдайда тутсилер кек қайтарды. Кек қайтару шаралары әсіресе Карузи, Гитега және Руиги облыстарында күшті болды. 24 қазан күні Руиги қаласында тутсилер епископтың резиденциясында паналаған 78 хуту мемлекеттік қызметкерін өлтірді. Тутсилер басып алған әскер де кек қайтару мақсатында кісі өлтірді. Бірнеше ерекше жағдайдың бірі Карузи облысында болды, онда жергілікті командир, майор Мартин Нкурикие, екі FRODEBU парламент мүшесімен бірге қарусыз ауылдарға барып, қарулы хутуларды қарсылық тастауға көндіруге тырысты.
From the mid 1960s, the country of Burundi was politically dominated by its Tutsi ethnic minority at the expense of the Hutu majority. Union pour le Progrès National (UPRONA), which served as the legal ruling party from 1966, was overwhelmingly made up of Tutsis. During this time there were instances of ethnic repression, particularly in 1972 when the Burundian military quashed a Hutu rebellion and then murdered thousands of civilians. In 1987 Pierre Buyoya became President of Burundi following a coup. He initially ignored the country's ethnic strife and perpetuated Tutsi domination of public life. In August 1988 violence broke out and the army massacred thousands of Hutus. Facing substantial foreign pressure, Buyoya initiated reforms designed to end Burundi's systemic ethnic violence, while UPRONA attempted to incorporate more Hutus into its ranks. In several instances Tutsis engaged in reprisals. The retaliatory violence was particularly acute in the provinces of Karuzi, Gitega, and Ruyigi. On 24 October in Ruyigi town, Tutsis murdered 78 Hutu civil servants who were seeking refuge at a bishop's compound. The Tutsi dominated army also engaged in reprisal killings. One of the few exceptions to this was in Karuzi Province, where the local commander, Major Martin Nkurikiye, went unarmed with two FRODEBU parliamentarians into villages to try to convince armed Hutus to stand down.
Зорлық-зомбылықты геноцид ретінде бағалау
1994 жылдың мамыр айында БҰҰ-ның алдын ала фактілерді анықтау комиссиясы тутсилердің қазасы хутулардың тутси этносын жоюға бағытталған алдын ала жоспарының бір бөлігі емес екенін анықтады. Ал келесі жылы Бурундиге қатысты халықаралық тергеу комиссиясы қазалаулар тутси этносын толығымен жоюға жасалған әрекет деген қорытындыға келді. Тутсилер тек зорлық-зомбылықтың нәтижесінде ғана емес, жүйелі түрде іздестіріліп өлтірілген. Дәлелдер Бурундиде 1993 жылдың 21 қазанында және одан кейінгі күндері тутси азшылығына қарсы геноцид болғанын дәлелдеуге жеткілікті. Комиссия жоғары деңгейдегі басшылардың осы геноцидті жоспарлағанына немесе бұйырғанына дәлел жеткіліксіз екенін атап өтті. ФРОДЕБУ комиссияны бейтараптық танытпағаны және тутси саясаткерлерінің, шіркеу өкілдерінің және журналистердің өз этностық тобының жоғалтуларын геноцид деп тану талаптарын орындағаны үшін айыптады. Тутсилерді өлтірудің жоспарлы геноцидтің нәтижесі болғаны ма, әлде спонтанды зорлық-зомбылықтың салдары болғаны ма деген мәселе ғалымдар мен оқиғаны бастан өткерген бурундиліктер арасында әлі де қызу дау тудырып отыр. Бурундидің тутси авторлары қазалаулардың алдын ала жоспарланғанын мәлімдейді. Саяси ғалым Филип Рейнтженс 1995 жылы геноцидтік жоспардың бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін, ал оның бар екені туралы айыптаулар әскерді ақтау және ФРОДЕБУ-ды кінәлау стратегиясының бір бөлігі болғанын жазды. Академик Найджел Уотт бұл зорлық-зомбылықты "қос геноцид" деп сипаттады, біріншісі хутулардың тутсилерге қарсы жасаған қылмысы, ал екіншісі армияның хутуларға қарсы жасаған қылмысы. Ол сондай-ақ тутсилерді өлтіру жоспарлары ұлттық деңгейде жасалғанына ешқандай дәлел жоқ екенін, бірақ "қозғалыстың жылдамдығы кейбір адамдар төңкеріс болуы мүмкін деп қорқып, дайындық жасағанын көрсетеді" деп жазды.
In May 1994, a UN preliminary fact finding commission determined that the massacres of Tutsis were not part of "any premeditated plan for the extermination of the Tutsi ethnic group by the Hutu". Conversely, the following year the International Commission of Inquiry for Burundi concluded that the killings constituted "an effort to completely destroy the Tutsi ethnic group. Tutsis were not simply killed in a spurt of violence, but systematically hunted evidence is sufficient to establish that acts of genocide against the Tutsi minority took place in Burundi on 21 October 1993, and the days following". The commission noted that "the evidence is insufficient to determine whether or not these acts of genocide were planned or ordered by leaders at a higher level". FRODEBU accused the commission of bias and capitulating to demands of Tutsi politicians, church figures, and journalists to have their ethnic group's losses labeled genocide. The question of whether the killings of Tutsis arose from a planned genocide or from spontaneous violence remains heavily disputed among academics and Burundians who lived through the events. Burundian Tutsi authors maintain that the killings were premeditated. Political scientist Filip Reyntjens wrote in 1995 that "there is no evidence that a genocidal plan ever existed, and the allegations that it did were part of a strategy to exonerate the army and to implicate FRODEBU." Academic Nigel Watt considered the violence to be a "double genocide", with the first one being perpetrated by Hutus against Tutsis, and the second being by the army against Hutus. He also wrote that there was no evidence that plans to kill Tutsis were formulated on a national scale but that "the speed of the mobilisation suggests that some people feared [a coup] might happen and made preparations."
Мұра
Бұл кісі өлтірулер халықаралық БАҚ-та немесе ғылыми ортада аз жарияланды. Де Форжес былай деп жазды: "Бурундидегі кісі өлтіруге халықаралық жауаптың болмауы Руандадағы апатқа әкелді". Бурунди тутсилері 1993 жылғы жаппай өлтіруге хутулардың 1972 жылғы Икизаға қарағанда көбірек мән береді. Кейбір бурундиліктер екі оқиғаны да еске алуға лайық геноцид ретінде қарастырады, бірақ көбінесе бір оқиғаның екіншісінен басымдығын дәлелдеу үшін топтар құрылып, оларды сәйкесінше еске алады. Радикалды тутси идеологтары 1993 жылғы оқиғаларды тутсилерге қарсы геноцид деп баса көрсеткенмен, сол кезеңде армияның қолынан мыңдаған хутулардың қаза тапқанын және тағы да мыңдаған адамның Руандаға қашқандарын жиі айтпайды. Тутси ғалымдары Ндадае өлтірілуіне зорлық-зомбылық тарихтарында көбінесе қысқа ғана тоқталады. Керісінше, хуту жазушылары әдетте Ндадае өлтірілуіне және армияның хутуларға жасаған жаппай өлтірулеріне баса назар аударады, ал тутсилерді өлтіруді елемеді. Кейіннен тутси экстремистік тобы AC Genocide Crimoso 1993 жылы қаза тапқан тутсилердің құрметіне бірнеше ескерткіштер орнатты. Бурунди үкіметі 2010 жылы елдегі барлық отаршылдықтан кейінгі зорлық-зомбылық құрбандарын еске алу үшін ескерткіш тұрғызды.
The killings have received little coverage in international media or academia. Des Forges wrote that, "The lack of international response to the killing in Burundi led to the cataclysm in Rwanda". Burundian Tutsis attach more significance to the 1993 massacres relative to the 1972 Ikiza, which Hutus emphasise. Some Burundians perceive both events as genocides worthy of remembrance, but generally factions have formed to claim the precedence of one event over the other and commemorate them accordingly. Radical Tutsi ideologues, while stressing that the 1993 events were a genocide targeting Tutsis, often neglect to mention the thousands of Hutus killed by the army during the same period and the flight of thousands more as refugees to Rwanda. Tutsi academics tend to give Ndadaye's assassination only cursory attention in their histories of the violence. In contrast, Hutu writers usually emphasise the killing of Ndadaye and the massacres of Hutus inflicted by the army and ignore the killings of Tutsis. The Tutsi extremist group AC Genocide Crimoso later established several monuments to commemorate Tutsis killed in 1993. The Burundian government erected a monument in 2010 to commemorate victims of all post colonial violence in the country.
Пайдаланылған әдебиеттер
Лемарханд, Рене (1996). Бурунди: Этникалық қақтығыс және геноцид, Кембридж университеті баспасы,
Lemarchand, René (1996). Burundi: Ethnic Conflict and Genocide, Cambridge University Press,