Кіріспе

Бербер этносы

Кабиль халқы (/k//ə/'/b//aɪ//l/, немесе Leqbayel немесе Iqbayliyen, , القبائل) – Алжирдің солтүстігіндегі Кабилия аймағында туған бербер этносы, Атлас таулары бойында, Алжирден шығысқа қарай 161 км (100 миль) жерге тараған. Олар Алжирдегі ең ірі бербер халқы және Солтүстік Африкадағы екінші ірі халықты құрайды. Көптеген кабильдер Алжирден эмиграция жасады, себебі алжирлік азамат соғысы, Алжирдің орталық үкіметінің мәдени қысымы және жалпы өнеркәсіптік төмендеу сияқты факторлардың әсері болды. Олардың диаспорасы кабиль халқының көптеген елдерде тұруына әкелді. Үлкен саны кабильдер Францияға, ал шамалысы Канадаға (негізінен Квебекке) және АҚШ-қа қоныс аударды. Кабиль халқы кабиль тілінде сөйлейді, ол бербер тілінің бір түрі. 1980 жылғы Бербер көктемінен бері олар Алжирде бербер тілдерін ресми мойындау үшін күрестің басты күштері болып табылады.

Этимология

"Қабиль" сөзі (қабиль: Iqbayliyen) – араб тіліндегі "қабаил" (قبائل) сөзінің бұрмалануы. Бұл сөз "тайпалар" немесе "қабылдау" деген мағынаны білдіреді. Мұсылман жаулап алғаннан кейін, Құранды қабылдаған адамдарды атау үшін қолданылған. "Қабаил" термині Алжирдегі түрлі халықтар арасында әртүрлі таулық тайпаларды, оның ішінде қабильдерді атау үшін қолданылды және қазір де кейде қолданылады. Қабильдерді нақты атау үшін "Звава" ("Извавен" қабиль тілінде, "زواوة" араб тілінде) термині қолданылды. Бұл атау орта ғасырдан бері Ұлы Кабилия тайпаларына қолданылып келеді және Ибн Халдунның этнографиялық еңбектері сияқты маңызды ортағасырлық шығармаларда кездеседі. Француз жаулап алу кезінде, француздардың "арабтар" мен "қабиль" терминдерін шатастыруы жиі болды, себебі "қабиль" сөзі елде кеңінен таралған. Алғашқыда француздар "қабиль" терминін барлық берберлерді атау үшін қолданса, кейін отаршылдық кезеңде бұл термин тек қазіргі қабиль халқына қатысты қолданылатын болды.

Тарих

Қабылдар Солтүстік Африкадағы Карфагендіктер, римдіктер, вандалдар, византиялықтар және Осман түріктерінің кезекті биліктері кезінде тәуелсіздігін сақтап қалған сирек халықтардың бірі болды. Арабтардың Солтүстік Африканы жаулап алуынан кейін де қабылдар өз тауларын иеленуін жалғастырды. Кіші Кабилиядан шыққан Кутама берберлері Фатимид халифатының құрылуына көмектесті, олардың Ифрикияны жаулап алудағы қолдауы халифаттың құрылуына әкелді, бірақ билеуші Фатимид әулеті арабтардан шыққан еді. Ифрикияны жаулап алғаннан кейін Фатимидтер Сиджилмасқа жол тартқанда Рустамидтер мемлекетін бағындырды, одан кейін оны қысқа мерзімге жаулап алды. Сол кезде тұтқындалған Абдулла әл-Махди Билла босатылып, қозғалыстың имамы ретінде қабылданып, халифа дәрежесіне көтерілді, соның арқасында ол алғашқы халифа және билеуші ​​әулеттің негізін қалаушы атанды. Тарихшы Хайнц Халм Фатимид мемлекетінің алғашқы кезеңін «шығыс және орталық Мағрибтегі Кутама және Санхаджа берберлерінің гегемониясы» деп сипаттайды. Профессор доктор Лоймейер Фатимидтерге қарсы бүліктер Кутама билігіне наразылық ретінде де білдірілгенін айтады. Аббасидтердің әлсіреуі Фатимид Кутама күшінің жылдам өсуіне мүмкіндік берді. 959 жылы Зири ибн Манад, Джаухар сицилиялық және Кутама армиясы Мароккодағы Фез және Сиджилмас қалаларын бағындырды. 969 жылы Джаухар басшылығымен Фатимид Кутама әскерлері Мысырды Ихсидтерден жаулап алды. Бұл жеңіске генерал Джафар ибн Фаллах зор үлес қосты: ол Нил өзенін кешіп өткен әскерлерді басқарды және әл-Макризидің мәліметінше, Ихсидтердің адалдарынан жіберілген флоттан осы мақсатқа пайдаланылған қайықтарды тартып алды. Содан кейін генерал Джафар Палестинаға шабуыл жасап, астанасы Рамла қаласын бағындырды, одан кейін Дамаскіні жаулап алып, қаланың иесі атанды, сосын солтүстікке қарай жылжып Триполині бағындырды. Осы кезеңде Фатимид халифаты 4 100 000 км² аумақты қамтиған ең жоғары шегіне жетті.

Зирид әулеті

Зиридтер әулеті – Қабыл тауларынан тегін шығарған Санхаджа берберлерінің әулеті. Өкіметтік кезеңдерінде олар бүкіл Магрибті және Андалусияның бір бөлігін бағындырды. Калбит әмірлері арқылы Сицилия әмірлігіне де басымдық құрды, соңынан билеушіні өлтіріп, аралды өздеріне қаратып алды. Сицилия әмірлігі жеке тайфаларға бөлінген кезде, Айюб ибн Тамим Сицилияға кіріп, ол аралды тастағанша барлық тайфаларды біріктірді.

Хаммадидтер әулеті

Хамаддилер Зиридтерден тәуелсіздігін жариялағаннан кейін билікке келді. Олар Магриб аймағының барлық бөлігін бағындырып, Алжир, Бежая, Триполи, Сфакс, Суса, Фез, Уаргла және Сиджилмаса сияқты маңызды аумақтарды жаулап алды. Тунис оңтүстігінде олар Сахара арқылы өтетін сауда жолдарының соңғы нүктелері болған бірнеше оазистерді де иеленді.

Айт-Аббас патшалығы мен Куку патшалығы

Бұл екі Кабылдық патшалық өз тәуелсіздігін сақтап, Тлемсен жорығы мен Фезді бағындыру сияқты Алжир регенттігімен бірге маңызды шайқастарға қатысты. 16 ғасырдың басында Бени Аббестің сұлтаны Абдельазиз Османлыларды бірнеше рет жеңді, әсіресе Бени Аббестің Каласының бірінші шайқасында. Солтүстік Африкада Осман империясы билік еткен кезеңде Кабылдықтар сыртқы билікке салыстырмалы түрде тәуелсіз болды. Олар негізінен үш патшалықта өмір сүрді: Куку патшалығы, Айт-Аббас патшалығы және Айт-Жубар княздығы. Кабилия 1854–1857 жылдары француздық отарлауға ұшыраған Солтүстік Алжирдің соңғы бөлігі болды, қарсылыққа қарамастан. Лалла Фатма Н'Сумер сияқты көшбасшылар 1871 жылғы Мокрани көтерілісіне дейін қарсылық көрсетуді жалғастырды. 19 ғасырда француз отаршылары Кабылдық мифін ойлап тапты, онда Кабылдықтар арабтарға қарағанда "француз өркениетіне" сіңуге көбірек бейім деп мәлімдеді. Лакост: «Арабтарды басып алушылар етіп көрсету – француздық қатысуды заңдастырудың бір жолы болды» деді. Кабылдық ауылдар тікелей басқару орнына, ауылдық жиналыстар – джемаалар сияқты Кабылдықтардың дәстүрлі саяси институттарын сақтауға негізделген, жанама басқару арқылы басқарылды, бұл институт Кабылдықтардың өзін-өзі басқаруында орталық рөл атқарды. Уақыт өте келе, Францияға көшпенді жұмысшылар да келе бастады. 1920 жылдары Францияда жұмыс істейтін алжирлік көшпенді жұмысшылар алжирліктердің тәуелсіздігін жариялаған алғашқы партияны құрды. Мессали Хадж, Имаше Амар, Си Джилани Мохаммед және Белкасем Раджеф 1930 жылдары Франция мен Алжирде жылдам түрде көптеген жақтастар жинады. Олар тәуелсіз Алжир үшін күресте маңызды рөл атқарған белсенділерді қалыптастырды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңінен таралды. Алжир 1962 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Кабилия мен орталық үкімет арасында бірнеше рет шиеленіс туды. 1962 жылдың шілдесінде Ұлттық Азаттық Майдан (FLN) бірігудің орнына екіге бөлінді. Шындығында, тәуелсіздікке үлес қосқан көптеген тұлғалар билікті бөлісуді қалады, бірақ Хоуари Бумедиен басқарған Ұлттық Азаттық Армиясы (ALN), оған Ахмед Бен Белла қосылды, әскери күштерінің арқасында басымдыққа ие болды. 1963 жылы Хосин Айт Ахмедтің Социалистік Күштер Фронты (FFS) партиясы өзін елдегі жалғыз партия деп жариялаған FLN билігіне қарсы шықты. Айт Ахмед және басқалар Бен Белла басқарған орталық үкіметті авторитарлық деп санады, ал 1963 жылдың 3 қыркүйегінде Хосин Айт Ахмед FFS (Социалистік Күштер Фронты) құрды. Бұл партия сол кездегі режимге қарсылық білдіргендерді біріктірді, ал жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Бен Белла Кабилияға көтерілісті басу үшін әскер жіберді. Полковник Моханд Ульхадж да FFS-ке және макилерге қатысты, өйткені ол муджахидтерге лайықты қарамайды деп есептеді. Бастапқыда FFS үкіметпен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ келісімге қол жеткізілмегендіктен, макилер қарулы күшке көшіп, демократиялық принциптер мен әділдік жүйеге енгенше, олардан бас тартпауға ант берді. Бірақ Моханд Ульхаджтың бас тартуынан кейін Айт Ахмед қозғалысты ұстап тұра алмады және 1964 жылдың 16 сәуірінде өткен FLN съезі үкіметтің заңдылығын нығайтқаннан кейін ол 1964 жылдың қазанында тұтқындалды. Нәтижесінде, көтеріліс 1965 жылы сәтсіз аяқталды, өйткені Хоуари Бумедиен басқарған ALN күштерімен қатты басып тасталды. 1965 жылы Айт Ахмед өлім жазасына кесілді, бірақ кейін Бен Белла оны кешірді. Макилер қатарынан шамамен 400 адам қаза тапты.

География

Қабыл өңірінің географиясы халық тарихында маңызды рөл атқарды. Тизи-Узу және Бежая провинцияларының қиын таулы ландшафты пана ретінде қызмет етті, оған қабыл халқы қысымға ұшырағанда немесе жаулап алынғанда шегінді. Олар осындай оқшаулықта өзге мәдени ықпалдардан сақталып, мәдени мұраларын сақтап қалды. Бұл аймақ жергілікті династияларды (Нумидия, Кутама дәуіріндегі Фатимидтер, Бежаияның Зиридтер, Хаммадидтер және Хафсидтер) немесе алжирлік қазіргі ұлтшылдықты, сондай-ақ тәуелсіздік соғысын қолдады. Аймақ түрлі жаулаушылар тарапынан қайталап басылып алынды. Римдіктер мен Византиялықтар ежелгі дәуірде басты жол мен аңғарды бақылап, таулардан (Монт-ферратус) қашық болды. Исламның таралуы кезінде арабтар жазықтарды бақылады, бірақ барлық ауылды емес (қабылдар оларды el aadua: жау деп атады). Осман империясының ықпалымен Алжир регенттігі халыққа (Амрауа тайпалары мен марабуттардың махзен тайпаларына) жанама ықпал етуге тырысты. Француздар аймақты біртіндеп толық жаулап алып, тікелей басқаруды орнатты. Қабыл тілінде сөйлейтін халыққа ие Алжир провинцияларына Тизи-Узу, Бежая және Буйра кіреді, онда олар көпшілікті құрайды, сондай-ақ Бумердес, Сетиф, Бордж Бу Арреридж және Джиджел де бар. Алжирде де қабыл халқы көп, олар елорда тұрғындарының жартысынан астамын құрайды. Қабыл өңірін араб тілінде сөйлейтін халық Al Qabayel ("тайпалар") деп, ал француз тілінде Kabylie деп атайды. Өздері оны Tamurt Idurar ("Таулар елі") немесе Tamurt n Iqbayliyen ("Қабыл елі") деп атайды. Бұл Атлас тауларының бір бөлігі және Жерорта теңізінің жағасында орналасқан.

Тіл

Қабиль этникалық тобы Афроазиялық тіл отбасының бербер тілінің бірі – қабил тілінде сөйлейді. Алжирдегі ең ірі бербер тілі. 2004 жылы 3 миллион адам сөйлеген, қабыл тілінде араб, француз, латын, грек, финики және пуни тілдерінен алынған сөздердің әсері байқалады, араб тілінен алынған сөздер қабыл тілінің сөздігінің 22,7%-дан 46%-ына дейін, көптеген бағалаулар бойынша шамамен 35%-ын құрайды. Көптеген қабилдер алжир араб тілі мен француз тілінде де сөйлейді. Тарихының алғашқы ғасырларында қабилдер либико-бербер жазу жүйесін (қазіргі Тифинаның алдағысы) қолданған. 19 ғасырдың басынан бастап, француз тілінің ықпалымен қабил зиялылары латын әрпін қолдана бастады. Бұл қазіргі бербер латын әліпбиінің негізі болып табылады. Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін, кейбір қабил белсенділері ежелгі Тифина әрпін қайта жаңғыртуға тырысты. Тифинаның бұл жаңа нұсқасы Нео-Тифина деп аталды, бірақ оның қолданылуы шектеулі. Қабил әдебиеті латын әрпімен жазыла береді.

Дін

Қабил халқы негізінен мұсылман, кішкентай христиан азшылығы бар. Аймақ бойынша көптеген зауиялар кездеседі, олардың ішінде Рахмания ең көп таралғаны. Қабил тегіндес католиктер көбінесе Францияда тұрады. Жақында протестанттық қауым елеулі өсімді басынан өткерді, әсіресе евангелисттік дінге жататын конфессиялардың саны артты.

Экономика

Бұл аймақтың дәстүрлі экономикасы жеміс ағаштары мен зәйтүн ағаштарын өсіру және қолөнер (кесте немесе қыш тоқыма) салаларына негізделген. Тау және төбелік шаруашылық бірте-бірте жергілікті өнеркәсіпке (текстиль және агроөнімдік өндіріс) ұшырап жатыр. 20-шы ғасырдың ортасында, Кабилия диаспорасының ықпалымен және қаржыландыруымен, осы аймақта көптеген өнеркәсіптер дамыды. Ол Алжирден кейін елдегі екінші ең маңызды өнеркәсіптік аймаққа айналды.

Саясат

Қабылдар бербер (амазиг) ұлттық санасын қолдау және оны ілгерілетуде белсенді күш болды. Бұл қозғалыстың үш тобы бар: үлкен бербер ұлтының (бербершілер) құрамында өзін сезінетін қабылдар; алжир ұлтының бөлігі ретінде өзін танитындар ("алжиршілер" деп атайды, олардың кейбіреулері Алжирді негізінен бербер ұлты деп санайды); және қабылдарды басқа бербер халықтарынан бөлек, бірақ оларға жақын жеке ұлт деп есептейтіндер (кебілшілер деп атайды). Қабилиде екі саяси партия басым және олардың негізгі қолдаушылары осы аймақта: Хосин Айт Ахмедтің орнын баскан Али Ласкри басқаратын Социалистік күштер фронты (FFS) және Саид Садидің орнын баскан Мохин Белаббес басқаратын Мәдениет және демократия үшін митинг (RCD). Екі партия да секулярлық, бербершіл және алжиршіл бағытта. Аруш 2001 жылғы Қара көктемде ауылдық жиналыстың қайта жаңғыруы ретінде пайда болды, бұл қабылдардың дәстүрлі демократиялық ұйымдастыру нысаны. Аруш FFS және RCD сияқты саяси көзқарастарды ұстанады. Қабилидің автономиясы үшін қозғалыс (МАК) да Қара көктемде құрылды. Ол Қабилидің аймақтық автономия құқығын талап етті. 2010 жылдың 21 сәуірінде МАК эмиграцияда Қабилидің Уақытша үкіметін (ANAVAD) жариялады. Ферхат Мехени МАК Ұлттық кеңесі тарапынан президент сайланды. 2013 жылы МАК ресми түрде тәуелсіздік қозғалысына айналып, өзін Қабилидің өзін-өзі анықтау қозғалысы деп атады.

Диаспора

Тарихи және экономикалық себептерге байланысты көптеген кабилдер Францияға жұмыс табу және саяси қуғын-сүргіннен құтылу үшін эмиграция жасады. Қазір олардың саны шамамен 1 миллионға жетеді. Кейбір белгілі француз азаматтарының тегі толық немесе ішінара кабилдік.