Кіріспе

Николас Рогтың 1976 жылғы фильмі. "Жерге құлаған адам" – Николас Рогтың режиссерлік жұмысы және Пол Майерсбергтің адаптациясы бойынша 1976 жылы түсірілген британдық ғылыми-фантастикалық драма. Басты рөлдерде Дэвид Боуи, Кенди Кларк, Бак Генри және Рип Торн ойнаған. Фильмді Майкл Дили мен Барри Спайкингс жасаған. Осы роман 1987 жылы телефильм ретінде қайта түсірілді. 2022 жылы осы атпен шыққан телесериал 45 жыл өткен соң фильмнің жалғасы болып табылады, онда Ньютон кейіпкер ретінде пайда болады және фильмнен алынған архивтік кадрлар көрсетіледі. "Жерге құлаған адам" өзінің сюрреалистік бейнелері мен Боуидің ғарыздық Томас Джером Ньютон рөліндегі алғашқы басты рөлі үшін культты фильм ретінде танымал. Бұл ғылыми-фантастикалық киноның маңызды туындысы және Рогтың мансабындағы ең үздік фильмдердің бірі саналады.

Сюжет

Томас Джером Ньютон - алыстағы планетадан Жерге келген ғарышкер. Нью-Мексикоға қоныс аударғаннан кейін ол ағылшын ретінде көрінеді. Ньютон Жерге өзінің планетасына су әкелу үшін келді, планетада құрғақшылық болып жатыр. Ньютон өз планетасының озық технологиясын тез арада пайдаланып, Жер бетіндегі көптеген өнертабыстарға патент алады. Ол Аризонадағы технология конгломераты World Enterprises Corporation компаниясының басшысы ретінде үлкен байлыққа ие болады, оған жетекші патенттік адвокат Оливер Фарнсворт көмектеседі. Бұл байлық оның туған планетасына су жеткізу үшін ғарыш кемесін жасау үшін қажет. Нью-Мексикоға қайта оралған кезде Ньютон өзін қамтамасыз ету үшін шағын қаладағы қонақ үйде жарты күндік жұмыс істейтін Оклахомадан келген Мэри Лу есімді жалғызбасты жас әйелмен танысады. Мэри Лу Ньютонды Жердің көптеген әдет-ғұрыптарымен таныстырады, соның ішінде шіркеуге бару, алкоголь және жыныстық қатынас. Ол Ньютонмен бірге Нью-Мексикоға алғаш қоныс аударған жеріне жақын салынған үйге көшіп келеді. Дәрігер Нейтан Брайс, өзінің студенттерімен жыныстық қатынаста болған бұрынғы колледж профессоры, World Enterprises компаниясында отын техникінің жұмысын бастады және біртіндеп Ньютонның сенімді адамына айналды. Брайс Ньютонның ғажайып екенін сезінеді және Ньютонмен оның үйінде кездесуді ұйымдастырады, онда ол арнайы рентгендік камераны жасырып қойған. Ол Ньютонды камерамен суретке түсіргенде, Ньютонның ғарыш физиологиясы көрінеді. Ньютонның алкогольге және теледидарға деген құмарлығы (оның бір мезгілде бірнеше теледидарды көруге қабілеті бар) мүгедек болады, ол Мэри Лумен ұрысады. Брайс оның құпиясын білгенін түсінген Ньютон Мэри Луға өзінің ғарыш формасын ашады. Ол оның шынайы түрін қабылдай алмайды және үрейленіп, қорқынышпен қашады. Ньютон ғарыш кемесін жасап, оны алғашқы сапарына шығаруға тырысады. Алайда ұшып көтерілер алдында оны үкімет пен бәсекелес компания ұстап алады. Оның серіктесі Фарнсвортты өлтіреді. Ньютонды жүргізушісі арқылы бақылап отырған үкімет оны қонақ үйдің ішіне салынған, есігі құлыпталған сәнді пәтерде тұтқында ұстап отыр. Тұтқында болған кезінде олар оны алкогольмен (ол оған тәуелді болып қалды) седациялап, қатаң медициналық тексерулерге ұшыратады, оның адам кейпіне кіреді. Бір рет рентген сәулелерін қолдану арқылы оның көзіне адам кейпіне айналған контактты линзалар тұрақты түрде жабысады. Ньютон тұтқында болған жылдардың соңында оған Мэри Лу тағы келеді. Ол әлдеқайда қарт, ал оның сыртқы келбеті арақ пен уақытпен бүлінген. Олар бос оқпен қару атуды қамтитын, күліп-күлеп, ойыншықтықпен жыныстық қатынасқа түседі, содан кейін уақыттарын ішімдік ішуге және үстел теннисін ойнауға жұмсайды. Мэри Лу оны енді сүймейтінін айтады, ал ол оны сүймейтінін айтады. Ақырында Ньютон өзінің қазір ескірген "түрмесі" ашылғанын біліп, кетеді. Үйіне қайтып бара алмай, күйзелген және алкогольді Ньютон ғарыш хабарларын жаздырып алады, ол өз планетасына радио арқылы хабарласады деп үміттенеді. Содан бері Мэри Луға үйленген Брайс альбомның көшірмесін сатып алады және Ньютонмен бір мейрамханада кездеседі. Ньютон әлі де бай және жас көрінеді, көп жылдар өткеніне қарамастан. Алайда ол депрессияға ұшырап, ішімдікке тәуелді болып қалды. Ньютон мейрамхананың сыртқы ауласында отырып, Мэри Лу туралы сұрайды, содан кейін мас күйінде креслоға құлайды.

Өндіріс

Paramount Pictures Рогтың бұрынғы фильмі "Don't Look Now" (1973) фильмін көрсетіп, АҚШ құқықтары үшін 1,5 миллион доллар төлеуге келісті. Майкл Дили осы кепілдікті фильмді жасау үшін қаржы жинауға пайдаланды.

Түсірілім

Фильм түсірілімдері 1975 жылдың 6 шілдесінде басталды. Фильм негізінен Нью-Мексико штатында түсірілді, түсірілімдер Альбукерки, Уайт-Сэндс, Артезия және Фентон көлінде өтті. Фильмнің түсірілуіне он бір апта белгіленген еді, және осы уақыт ішінде түсіру тобы түрлі кедергілерге тап болды: Боуи нашар сүт ішкеннен кейін бірнеше күнге жұмыстан шеттетілді; кинокамералар істен шықты; ал шөлде түсірілген бір сахнаға түсіру тобы жақын маңда кемпінг құрған «Хеллс Энджелс» тобымен күресуге мәжбүр болды. Боуи фильм түсірілімі кезінде кокаин қолданған, сондықтан түсірілім барысында осал күйде болды, тіпті 1983 жылы: «Мен осы [фильмді] түсіргеніме қатты қуаныштымын, бірақ не түсіріліп жатқанын түгелдей білмедім» және «Менің сол фильмнен есімде қалған бір сәт – актерлік ойнаудың қажеті болмады. Менің кейіпкерім үшін мен өзімнің болмысыммен толыққандай жеткілікті болдым. Сол кезде мен осы әлемге жатпадым» деді. Өзінің рөлі туралы былай деді:
«Мен сол кездегідей фильмге өзімнің шынайы бейнемді салдым. Бұл менің алғашқы жасаған ісім еді. Мен кино түсірудің қалыптасқан тәртібін білмейтінмін, сондықтан көбінесе инстинктке сүйендім, ал менің инстинктім өте шашыраңқы болды. Мен сол күнгі ретін жаттап алып, сол кездегі сезіміммен орындадым. Шындығында, бұл алыс емес еді. Мен өзімді сол кейіпкердей бөтен сезіндім. Бұл өте табиғи ойнау болды. Біреудің көз алдында құлап жатқанын көрсетудің керемет мысалы. Мен күніне 10 грамм кокаинмен мүлдем қауіпсіздікке ие болмадым. Мен басынан аяғына дейін есірткінің әсерімен сарсаң болдым». Боуидің серіктесі Кэнди Кларк оқиғаны басқаша еске алады: «Дэвид Никке "Есірткі қолданбаймын" деп серт берді», – дейді Кларк, және ол сөзіне адал болды, «өте айқын, назарлы, мейірімді және кәсіби, команданы жетектеп отырды. Бұны Тони Ричмондтың керемет операторлық жұмысынан анық көруге болады. Дэвидке қараңыз: оның терісі жарқырап тұр. Ол әдемі, періштедей, көктегідей. Ол басқа планетадан келген адам рөлінде керемет болды». Ол сондай-ақ Рогтың «Нью-Мексикоға өзімен бірге толыққандай британдық команданы әкелгенін және Дэвидтің бұған қатты қуанғанын есімде» деді. Рог Боуидің күзетшісі Тони Массияны кейіпкерінің жеке жүргізушісі ретінде де таңдады. Боуи мен Рог түсірілім алаңында жақсы қарым-қатынаста болды. Боуи 1992 жылы: «Біз жақсы тіл табыстық. Менің ойымша, мен оның сол рөл үшін қажетті нәрсені орындадым. Мен кедергі келтірмедім, менің жұмысымды бұзған жоқ. Шын мәнінде, мен оған ұнатуға қатты тырыстым. Таң қалдыратыны, мен өтініш етілгеннің бәрін орындай алдым. Мен де басқалар сияқты ұзақ уақыт ояқ болуға дайын едім» деді.

Музыка

Бастапқыда Боуиге фильмге музыка жазу ұсынылғанмен, өндіріс барысында туған келісімшарттық даулар оны осы жұмыстан бас тартуға мәжбүр етті. Бірақ, Боуи фильмнен алынған кадрларды өзінің Station to Station (1976) және Low (1977) альбомдарының обложкаларында пайдаланды. Фильмде қолданылған музыканы The Mamas & the Papas тобының бұрынғы жетекшісі Джон Филлипс үйлестірді, оған Филлипстің жеке үлесімен қатар жапондық перкуссияшы-композитор Стому Ямаштаның және бірқатар стандартты музыка да қосылды. Филлипс саундтрек идеяларын дамытуға көмектесу үшін бұрынғы Rolling Stones гитарисі Мик Тейлорды шақырды. Музыка Лондон қаласындағы CTS Lansdowne Recording Studios студиясында жазылды. Рог пен студия арасындағы шығармашылық және келісімшарттық келіспеушіліктерге байланысты фильмге ресми саундтрек шығарылмады, тіпті романның 1976 жылғы Pan Books басылымының арт жағында саундтрек RCA Records-та қолжетімді екені жазылған. Жақында жаңадан табылған мастер-таспалардан құралған саундтрек 2016 жылы фильмнің премьерасына 40 жыл толуына орай CD және LP форматтарында жарық көрді.

Шығару

Майкл Дилидің айтуынша, Paramount компаниясының Барри Диллер аяқталған фильмді көргенде, студия күткен фильмнен мүлдем басқаша болғанын айтып, төлеуден бас тартты. Британдық Lion компаниясы Paramount компаниясын сотқа беріп, шағын сомада өтемақы алды. Фильм АҚШ-та Cinema V арқылы 850 000 долларға көрсетілімге шығарылды, ал шетелдегі сатулардың арқасында фильмнің бюджеті айналып келді. Ұлыбританиядағы ересек көрермендерге арналған фильмді британдық киноцензура кеңесі X рейтингісімен, қысқартусыз жариялады. 2011 және 2016 жылдары қайта көрсетілген фильм отандық кинотеатрларда 100 072 доллар, ал халықаралық кинотеатрларда 73 148 доллар табыс әкелді.

Сыни жауап

Роджер Эберт, газеті «Чикаго Сан Таймс», фильмге төрт жұлдыздың 2 1/2 жұлдызын берді; ол фильмнің кейбір бөліктерін және режиссурасын жоғары бағалағанмен, сюжеттің әлсіздігін сынады, шолуында фильмнің «осылай абсурдты және мақтанғаныш, логика мен байланыстың үзілуімен толы, егер ол соншалықты қадірлі болмаса, күліп жіберуге ұмтылу туар еді» деп жазды. «Чикаго Трибьюн» газетінің сыншысы Джин Сискел фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді және «ол сізді шаршатып, визуалды әсеріне настолько бейілдеуі мүмкін, қарапайым оқиғасын қабылдамай қалуыңыз мүмкін» деп жазды. Ричард Эдер «Нью-Йорк Таймс» газетінде фильмді мақтап, «Келесі жылдың ішінде немесе одан кейін бірнеше ғылыми-фантастикалық фильмдер шығады. Егер бір-екі фильм «Жерге Түскен Адам» сияқты қызықты және әдемі болса, біз өте бақытты болар едік» деп жазды. Роберт Хокинс «Variety» журналына жариялаған рецензиясында Рогтың режиссурасын жоғары бағалап, фильмнің «басынан аяғына дейін таң қалдыратын нәрселерге толы» екенін айтты, ал Боуидің әуездік келуші рөліндегі таңдауы шабыттандырды. Кенди Кларк, оның наивті, бірақ сүйіспеншілікке толы серігі рөлінде, «Американдық Граффити» фильмінде Оскарға ұсынуын растайтын жеңісті жолдарды көрсетті. Оның Боуимен болған жақын көріністері, әсіресе кіріспе сахналары, фильмнің ең жарқын тұстарының бірі. Чарльз Шамплин «Лос-Анджелес Таймс» газетінде Боуиді «өте орынды актерлік таңдау» деп сипаттады, бірақ фильмді «дұрыс емес» деп ойлады және АҚШ-тағы көрсетілім үшін 20 минутқа қысқартылған нұсқаны қарағанын болжады: «Бұл фильмнің неліктен қызықты құпиядан түсініксіздікке қарай өтетінін түсіндіруге көмектесер еді». «Empire» журналының ретроспективті шолуында Ким Ньюман фильмге бес жұлдыздың бесеуін берді, фильмді «тұрақты түрде бағдарсыз және әдемі» деп сипаттады. Rotten Tomatoes шолу агрегаторы фильмнің 71 шолу негізінде 79% мақұлдау рейтингі бар екенін хабарлады, орташа бағасы 7.80/10. Критиктердің консенсусы: «Таңғажайып кадрларға толы «Жерге Түскен Адам» – біздің мәдениетіміздің құндылықтары мен тілектерін терең зерттейтін тыныш, медитативті фильм». Metacritic сайтында фильм 9 сыншының пікірі бойынша 100 балдық шкала бойынша 81 балға ие болды, бұл «барлық тараптан мақтауға» ие екенін көрсетеді.

Мұра

1976 жылы жарық көргеннен бері «Жерге түскен адам» фильмі культты мәртебеге ие болды. Бұл мәртебе сыншылар тарапынан да қолдау тапты, әсіресе фильм шыққаннан кейін бірнеше жыл өткен соң түнгі сеанстарда кино көрермендер арасында үлкен сұранысқа ие болды. Time Out журналынан Джошуа Роткопф бұл культты мәртебені – «біршама кемсітетін термин» деп сипаттап, фильмге зиян келтіреді деп санайды. Ол бұл туындыны «1970-ші жылдардың ең ойға шақыратын жанрлық фильмі» деп атады. 2011 жылы қайта экранға шығарғанда Эберт фильмге үш жұлдыз беріп, оқырмандарына «бұл тек қана киноиндустриясының бағытында мұндай амбициялық жобалардың енді мүмкін емес екеніне наразылық білдірудің қарапайым жолы» екенін ұсынды. Rolling Stone журналы оны 1970-ші жылдардың 50 үздік ғылыми-фантастикалық фильмінің тізімінде екінші орынға, Timeout – 100 үздік ғылыми-фантастикалық фильмнің тізімінде 35-ші орынға қойды. Online Film Critics Society оны «барлық уақыттың ең ұлы ғылыми-фантастикалық фильмдері» тізімінде 61-ші орында көрсетті. Empire журналы оны 100 үздік британдық фильмнің тізіміне 42-ші орынға енгізді. Британдық кино институты оны «50 түнгі классика» тізіміне қосты, бұл оның түнгі сеанстарда көрсетілетін фильм ретінде танымал екенін көрсетеді. Боуидің осы фильмдегі рөлі оның «Престиж» фильмінде Никола Тесла рөліне ие болуына себеп болды. Режиссер Кристофер Нолан «Тесла – осы дүниеден тыс, заманынан озған тұлға еді, және бір күні ол маған «Жерге түскен адамның» алғашқы прототипі болды екенін ұқтыртты. Мен әлемдегі ең үлкен Боуи жанкүйері болғандықтан, осы байланысты сезінгеннен кейін, осы рөлді ойнауға тек ол ғана лайық деп ойладым». Бұл сондай-ақ Боуидің Джек Хофсистің «Сіл адам» пьесасында түсуіне де әкелді. «Осы шешімді қабылдауға ең көмектескен туынды – «Жерге түскен адам» болды, онда мен оның ойыны керемет деп ойладым, ал ол ойнаған кейіпкердің оқшаулығы «Сіл адамның» оқшаулығына ұқсас болды».

Марапаттар

Күні Сыйлық санаты Ұсынылған тұлға Нәтиже Сілтеме 25 маусым – 6 шілде 1976 Берлин халықаралық кинофестивалі Алтын аю «Жерге түскен адам» 15 қаңтар 1977 Сатурн сыйлығы Ең үздік ғылыми-фантастикалық фильм Ең үздік актер Дэвид Боуи 2–5 қыркүйек 1977 Хьюго сыйлығы Ең жақсы драмалық қойылым «Жерге түскен адам»

Танымал мәдениетте

Iron Maiden-нің негізін қалаушы Стив Харрис фильм плакатындағы қаріпті пайдаланып, топтың атауын ойлап тапты. Филип К. Диктің VALIS ғылыми-фантастикалық романында Дик пен К. В. Джетердің қияли нұсқалары музыкант Эрик Лэмптонның ойнаған Valis фильміне әуес болады. Дик романның сюжетін өзінің және Джетердің "Жерге құлаған адам" туралы нағыз құштарлығына негіздеді; Лэмптон Боуидің қияли өрнегін білдіреді. 1987 жылы Guns N' Roses тобының "Welcome to the Jungle" музыкалық видеосы ішінара "Жерге құлаған адам" фильміне негізделген. Скотт Уэйландтың 1998 жылғы "Barbarella" әнінің музыкалық видеосы "Жерге құлаған адам" фильмінің тақырыптарын пайдаланады. 2009 жылғы "Күзетшілер" фильмінде доктор Манхэттеннің пәтері мен Озимандиастың Антарктидадағы уақыт өткізу орны негізінен "Жерге құлаған адам" фильмінің декорацияларынан жасалған. Алберта Кростың 2009 жылғы "ATX" әні Боуидің "Жерге құлаған адам" фильміндегі кейіпкеріне негізделген. Майкл Фассбендер Ридли Скоттың 2012 жылғы Prometheus ғылыми-фантастикалық фильміндегі андроид Дэвидтің образын жасауда Боуидің өнерін шабыт көзі ретінде пайдаланғанын айтты. Брет Истон Эллистің 2010 жылғы "Империялық жатын бөлмелері" романында басты кейіпкер "Жерге құлаған адам" фильмінің қайта түсірілімінің сценарийін жазуға қатысатынын айтады. 2015 жылы Бродвейден алғаш рет көрсетілген, Дэвид Боуидің музыкасы мен сөздерімен және Энда Уолштың кітабымен жазылған Lazarus мюзиклі роман мен фильмге негізделген. 2013 жылғы Боуидің "The Stars (Are Out Tonight)" музыкалық видеосы фильмге сілтеме жасайды, фильмдегі шетелдік Боуидің суреті журнал бетінде көрсетілген. "Жерге құлаған әйел" атты Doctor Who эпизодының атауы кітап пен фильмге сілтеме болып табылады. Томас Джером Ньютон есімді кейіпкер Fringe телесериалында пайда болады, сондай-ақ Дэвид Роберт Джонс та бар, ол Дэвид Боуидің туған аты.