Кіріспе

Кейінгі Ле әулетінің негізін қалаушы императоры Ле Лợi (黎利; 10 қыркүйек 1385 – 5 қазан 1433), сондай-ақ ғибадатханалық атымен Ле Thái Tổ (黎太祖) және императорлық титулы Bình Định vương (平定王; "Белестің патшасы") деп белгілі, Вьетнамдық көтерілісшіл көшбасшы. Ол Кейінгі Ле әулетін құрды және ел Мин әулеті басып алғаннан кейін қайта құрылған Đại Việt патшалығының алғашқы патшасы атанды. 1418 жылы Ле Лợi және оның жақтастары Мин билігіне қарсы көтеріліс жасады. Ол тиімді партизандық тактикасымен, оның ішінде лагерьтерін үнемі жылжытумен және үлкен Мин әскерлеріне шабуыл жасау үшін шағын, ресми емес жасақтарды пайдаланумен танымал болды. Тоғыз жылдан кейін оның қарсылық қозғалысы Мин әскерлерін Вьетнамнан қуып шығып, Вьетнамның тәуелсіздігін қайта орнатты. Ле Лợi Вьетнам тарихындағы ең белгілі тұлғалардың бірі және оның ұлы батырларының қатарында саналады.

Өмірбаян

1300-жылдардың ортасынан бастап, Đại Việt патшалығының көп бөлігіне зиян келтірген ауыр қиындықтарға тап болды. Төртінші ғасырдағы экологиялық құлдырау, үкімдік құратын Trần әулеті әлсіреген кезде әлеуметтік дағдарысқа әкелді. Тіпті астана Тханг Лонгта да 1369-70 жылдары көтерілістер басталды, нәтижесінде ханшалық төңкерілісі мен қысқа, қанды азамат соғысы болды. Оңтүстіктен Чэ Бон Нга басқаруындағы Чам мемлекеті Đại Việt-ке қарсы бірнеше рет соғысты, тіпті 1371 жылы Тханг Лонгты тонады. 1377 жылы Чампа, Виджая маңындағы шайқаста Đại Việt патшасы Трен Дуй Тонгты жеңіп, өлтірді, содан кейін 1378 жылдан 1383 жылға дейін тағы төрт рет Тханг Лонгқа шабуыл жасады. Бұл, радикалды ойшыл және реформатор Хо Кви Лидің (шамамен 1336 – 1408 жылдары) қайта-қайта талқандалуына себеп болды. 1399 жылы Хо Кви Ли Трен патшалық отбасын құлатып, өзін Đại Việt-тің билеушісі деп жариялады. Бұл, құлатылған Трен әулетін қалпына келтіруді сылтау еткен Мин әулетінің Вьетнамға басып кіруіне себеп болды. 1406 жылы генералдар Чжан Фу мен Му Шенгтің басшылығымен 215 000 қытай әскері шекараны кесіп өтті; олар тез арада Хо Кви Ли әскерін жеңіп, Вьетнамды басып алды және елдің атын Цзяочжи деп өзгертті. Мин қытайлары Цзяочжи провинциясында отаршылдық әкімшілікті құруға кірісті, жергілікті халыққа Мин конфуцийшілдігінің идеологиясын, бюрократиялық жүйені және классикалық қытай тілін үйретті, вьетнамдықтарды қытай киімдерін киюге және қытай мәдениетін қабылдауға мәжбүр етті. Мин үкіметі, кем дегенде Тханг Лонг астанасында вьетнамдықтардан қолдау тапты, бірақ айналасындағы ауылдық жерлерде билік орнату әрекеттері күшті қарсылыққа ұшырады. Отаршылдық үкіметке қанағаттанбаушылықтың жалпыға тарағаны анық көрінеді. 1415 және 1424 жылдар аралығында Мин әскері орналасқан Ланг Гян, Нхэ Ан, Ханой, Нинь Кио, Ланг Сон және басқа да префектуралардың астаналарында Минге қарсы 31 көтеріліс басшысы пайда болды.

Нхэ Анды басып алу

Тақты алғаннан кейін бір ай ішінде Чжу Дидің ұлы және мұрагері император Чжу Гаоцзи (1424–1425 жылдары) Цзяоцзидегі Мин саясатының күрт өзгеретінін көрсететін жарлық шығарды. «Реформа» деп атаған ол тауар жинауды жойды. Басқа да шаралардың ішінде, ол Чжэн Хэ саяхаттарын тоқтатып, әскердің мәртебесін төмендетті. Әкесі мен атасының жеткен жетістіктерін сақтап қалуды қалаған, бірақ қымбатқа түсетін әрекеттерге құштар болмады. Хуан Фуды Цзяоцзиден шақырып алып, сол алыс аймақты бағындырудың маңыздылығын азайтты. Император болғаннан кейін бір жыл өткен соң Чжу Гаоцзи кенеттен жүрек талмасынан қайтыс болды, бірақ оның ұлы және мұрагері Чжу Чжанжи (1425–1435 жылдары) әкесінің саясатын жалғастырды. 1424 жылдың соңында жаңа императордың жарлығы және Хуан Фудың қайтарылып алынуы туралы жаңалық Ле Лойды жаңа бағытқа түсуге итермеледі. Ол Тхань-Хоа таулы аймағындағы қарсылық қозғалысына көтерілісшілердің басшысы ретінде оралды. Ле Лой партизандық әскерін қайта құрды, жолдасы Нгуен Чихтің ізімен таулар арқылы оңтүстікке қарай Нгхе Анға бет алды, онда олар Кю Чжу ауданында Мин әскерін тосқауылға алды. Лам Сон партизандары Тоо өзенінің жоғарғы ағысындағы Кон Куонг ауданына жетті. 1424 жылдың соңында Ле Лойдың көтерілісшілері Мин әскерін Нгхе Анның провинциялық астанасы Виньге жиналуға мәжбүр етті. Ле Лой өзінің әскеріне Тоо өзенінің батысындағы таулы аймақтардан мыңдаған сарбаздар жинады. Содан кейін оның әскерлері Минге қосылған этникалық азшылықтардың әскерін жеңді. Одан кейін олар шығысқа қарай Нгхе Анның жағалау жазықтарына қарай жол тартты. Ол Нге Андағы этникалық Kinh халқының көп шоғырланған аймақтарын тәртіптілік көрсету және зорлық-зомбылықтан бас тарту арқылы сендіруге тырысты. 1425 жылы Мин сарайы бір императордың өлімімен және екіншісінің таққа отыруымен айналысқандықтан, Ле Лой әскерін оңтүстікке де, солтүстікке де жетектеді. Оңтүстікте оның сарбаздары Трэн Нгуен Хан басшылығымен қазіргі Куанг Биньдегі Мин әскерін жеңіп, содан кейін қазіргі Куанг Три және Тхэу Тьен арқылы өтіп, оңтүстік жерлерді бақылауға алды. Солтүстікте Ле Лойдың әскері Нгхе Анның солтүстігінде Миннің жабдықтау флотын тұтқынға алды, содан кейін Мин күштерін Тхань-Хоада қуды және оларды Тьи-Джода қоршады. Конфуцийшіл ғалым Нгуен Трай, Ле Лойдың жолдасы, оған әскердің стратегиясы мен тактикасын жоспарлауға көмектесті. 1425 жылдың соңында Ле Лойдың вьетнамдық көтерілісшілері Тхань-Хоадан оңтүстікке қарайғы барлық жерді азат етіп, аймақтағы барлық Мин әскерлерін қоршады.

Ақырғы жеңістер

1427 жылдың наурыз айының соңында Юньнань мен Гуансиден Лю Шэн мен Му Шэн бастаған 120 000-ға жуық қытайлық күшейту әскерлері Цзяоцзиге қарай жылжыды. Олардың құрамында Чжэн Хэнің жорықтарына қатысқан 10 000 сарбаз да болды. Бірінші кезекте Ле Лой тұрғындарды Ланг Гян, Бак Гян, Куй Хоа, Туйен Куанға көшіруге бұйрық берді, мақсаты – Мин әскерлерін оқшаулау. Лю Шэн негізгі күштерді өзінде сақтайтынын білген соң, Ле Сат, Ле Нхан Чу, Ле Ван Лин, Дин Лиетті Чи Лангта күтіп отыруға жіберді. Сонымен қатар Ле Ван Ан мен Ле Лиге қосымша күштерді дайындап, қолдау көрсетуге бұйрық берді. Му Шенгтің әскеріне қатысты, Ле Лой Танның тәжірибелі генерал екенін және Лю Шенгтің нәтижелерін күтіп, содан кейін ғана әрекет ететінін білді. Сондықтан Фам Ван Сяо мен Тринх Хаға нығайып тұруға бұйрық берді. Қыркүйек айында Лю Шенгтің 90 000 сарбазынан тұратын әскері Чи Лангте жеңіліске ұшырады, ал ол өзі де жазаланды. Му Шенг Лю Шенгтің қаза тауып, басы кесілгенін естіп, қорқып қашып кетті. Фам Ван Сяо мен Тринх Ха оларды қуып жетіп, 10 000 сарбазды өлтірді, 1 000 адам мен жылқыны тұтқынға алды. Ле Лой Мин Цзяоцзидің құлауға жақын тұрғанын түсінді. Миннің Цзяоцзиде билігін қайта орнатуға тырысуы күмән тудырды. Трэн Чаоға патшалық тақ бергенімен Ле Лой Трэн әулетін қайта жандандыру мақсатына жетті, осының нәтижесінде Миннің алғашқы араласуы болған еді, ал Жу Чжанжи енді бұл араласуды тоқтатуға мүдделі болды. Императорлық әскерлер қоршауда болғандықтан, Мин бейкүнә отыра алмады. Империяның беделін сақтау үшін Цзяоцзидегі қоршаудағы әскерлерге көмек көрсету немесе нығайту қажет болды. Сюньцзян бекінісін алты ай бойы қоршаудан кейін, 1427 жылдың қазан айында Ле Лой бекініске ие болды, соғыс аяқталды. Мин әулетінің Сюанде императоры Солтүстік Вьетнамнан әскерін шығару туралы шешім қабылдады. Бұл соңғы жеңістен кейін вьетнамдықтар 86 640 Мин тұтқынын Қытайға қайтарып, олардың барлық қаруларын тәркіледі. Тарихшы Бен Киернан бұл жеңілісті алғашқы Мин империясының бастан кешкен ең ауыр саяси апаты деп санайды. Қытай енді 360 жыл бойы оңтүстік көршісіне шабуыл жасамайтын болды. Мин есебінде айтылғандай, Ле Лойдың бас евнухі Ле Би (黎秘) мен 10 000 вьетнамдық 1427 жылы Гуансидегі қытай қаласына жасаған шабуылдары басып тасталғаннан кейін қаза тапты.

Билік

Ле Лợi 1431 жылы Дай Вьеттің патшасы ретінде ресми танылды, ал Мин империясы Ле Лợi-ді Дай Вьет патшасы ретінде мойындады. Қарсылығында, Ле Лợi Мин императорлық сарайына дипломатиялық хабарламалар жіберіп, Қытайдың вассалды мемлекеті ретінде адалдығын және ынтымақтастығын уәде етті, сондай-ақ инвеститура алу үшін 50 000 алтын таэль төледі. Мин императорлық сарайы бұл шартты қабылдады, Жосон әулетінің Кореяның вассалды мәртебесін қабылдағандай. Ле Лợi Чампа патшасы Индраварман VI (1400-1441 жылдары билеген) есімді патшамен қысқа мерзімге жақсы қарым-қатынас орнатты. Ле Лợi астананы Тханг Лонгтан, кейін Тоң Кин деп аталған қалаға өзгертіп, ол кейін Тонкин деп аталды. Ол 14-шы ғасырдың соңында дамыған ескі үкімет жүйесіне негізделген вьетнамдық үкіметті қайта ұйымдастыруға кірісті. Сонымен қатар, ол Нгуен Трай, Тран Нгуен Хан, Ле Сат, Фам Ван Сао және Тринх Ха сияқты өзінің ұзақ жылдар бойы серіктес болған және генералдарына жоғары лауазымдар берді. Ле үкіметі Вьетнамның инфрақұрылымын – жолдарды, көпірлерді, каналдарды қайта жаңартты. Мин империясына қарсы соғысқа үлес қосқан сарбаздарға жер бөлінді. Ол классикалық емтиханды қайта жаңғыртты және тиімді әкімшілік заңдарын жасады. Бейбітшілік орнағаннан кейін, әскери қызметтен босатылған адамдар, тіпті вьетнамдық емес сарбаздар да елдің сирек қоныстанған аймақтарына қоныстануға шақырылды, бұл күріш өндірісінің өсуіне және оның билік ету кезеңінде, әсіресе жағалау аймақтарында халықтың көбеюіне әкелді. 1430-1432 жылдары патша және оның әскері жағалаудың батысындағы төбелерде бірнеше науқандар жүргізді. Содан кейін, 1433 жылы ол ауырып, денсаулығы нашарлады. Өлім төсегінде ол екінші ұлы Ле Сатты өзінен кейін билік ететін Ле Тай Тонг болғанша регент етіп тағайындады. Ол қайтыс болғаннан кейін Тай Тхэ деп аталды. Ішкі сарай саясаты Ле Лợi-дің сенімді кеңесшілерінің қатарын тез қысқартып, Тран Нгуен Хан өзінің опасыздығын тергеу үшін астанаға жеткізілгенде өзін-өзі өлтірді, Фам Ван Сао 1432 жылы жазаланды, ал бес жыл регенттік қызмет атқарған Ле Сат 1438 жылы жазаланды. Нгуен Трай 1442 жылы өлтірілді (ол Ле Тай Тонгтың өліміне қатысқан немесе жауапты деген күдік болды). Тек Тринх Ха қарттыққа жетті, бірақ ол да 1451 жылы жазаланды.

Мифтер мен аңыздар

Ле Лợi туралы көптеген аңыздар мен әңгімелер айтылды (сиқырлы семсер, түлкінің көмегімен өлімнен құтылды). Ле Лợi Вьетнамның тәуелсіздігі үшін Мин әулетімен күресті. Жеңіліп, қашқанда жол бойында әйелдің денесін көрді. Оған лайықты жер берді, егер тұтқынға түспеуіне көмектессе, сыйақы беретінін айтты. Мин әскерлері жақындағанда, бұталарға тығылды. Қытай сарбаздары иіскеп табу үшін иттерді жіберді, бірақ бұталардың ішінде адам беті бар түлкі байқалды. Түлкі қашып кетті, ит соңынан қуды, бірақ Мин әскерлері жұмысын дұрыс істемегені үшін иттерді өлтірді. Сарбаздар кетіп, Ле Лợi тұтқыннан құтылды. Патша болған соң, ол сол жерге қайта оралып, ғибадатхана салды, әйелге Хộ Quốc Phu Nhân, яғни Ұлтты қорғаушы ханым атағын берді. Түлкі рухы аймақтың жергілікті құдайына айналды. Ең танымал оқиға – оның сиқырлы семсері. Артур патшаның Эскалибурындай, Ле Лợiде де керемет күшті сиқырлы семсер болған деседі. Бір әңгімеде ол "Жаратушы Иесі" (Thuận Thiên) деп жазылған семсерді жергілікті құдай, Аждаһа Патшасынан (Вьетнамша: Long Vương) алған. Аждаһа Патшасы Ле Лợiге семсерін беруге шешім қабылдады, бірақ бір шарты болды: семсер бір бөлікпен келмейді. Ол екіге бөлінген – қылыш және қылыш ұстағышы. Біріншіден, Тхань-Хо провинциясында Ле Тхен есімді балықшы болды. Бір түні ауына ауыр нәрсе ілінген. Үлкен балық үшін қанша ақша алатынын ойлап қуанды, бірақ ауда ұзын, жұқа металл бөлшегі шықты. Оны суға лақтырып, ауды қайта тастады. Ауды тартқанда металл бөлшегі қайтадан ілінген. Оны алып, бар күшімен лақтырып жіберді. Үшінші рет ауға шыққанда да солай болды. Таңғалып, шамды жақындатып қарады. Ғажап, бұл жоғалған қылыш жағы екенін байқады. Оны үйіне алып барды, не істерін білмей бұрышқа қойды. Кейін Ле Тхен Ле Лợi әскеріне қосылып, тез жоғары шенге көтерілді. Бір күні генерал Ле Тхеннің үйіне келді. Үйде жарық болмағандықтан қараңғы болды. Бірақ Ле Лợi бар екенін сезгендей, бұрыштағы қылыш жарқырады. Ле Лợi қылышты көтеріп, көз алдында екі сөз пайда болғанын көрді: Тхуан Тхен (Жаратушы Иесі). Ле Тхеннің қолдауымен Ле Лợi қылышты өзімен алып кетті. Бір күні жаудан қашқанда банян ағашының бұтақтарынан жарық көрді. Жоғары көтеріліп, қымбат тастармен әшекейленген қылыш ұстағышын тапты. Бұрын тапқан қылыш жағын есіне түсіріп, ұстағышқа салды. Дәл келіп жатты. Көк оған елді азат етуді сеніп тапсырғандықтан, Ле Лợi қаруын алып, халықты жинады. Келесі жылдары сиқырлы семсер оған жеңіс әкелді. Адамдары енді орманға жасырынудың қажеті болмады, жау лагерлеріне шабуыл жасап, астық қоймаларын басып алды. Семсер жауды кері қайтаруға көмектесті, Вьетнам қытай билігінен азат болды. Ле Лợi 1428 жылы таққа отырып, 10 жылдық жорысын аяқтады, елге тәуелсіздік берді. Аңыздарда Ле Лợi қылышпен соғысқанда биік болып, көп күш-қуатқа ие болған деседі. Басқа аңыздарда қылыш жағы мен ұстағышы әр жерден табылды, жағы көлден ауланды, ал ұстағышын Ле Лợi өзі тапқан дейді. Әңгімелерде қылыстың не болғаны туралы көп нәрсе айтылады: Бір күні қытайлықтар Вьетнамның тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, Ле Лợi Ханойдағы көлде қайықпен жүзіп бара жатқанда, алтын тасбақа Ким Куй қайыққа жақындады. Адам дауысымен су астында тұратын қожайыны Лонг Вуньге (Аждаһа Патшасына) сиқырлы семсерді қайтаруды сұрады. Ле Лợiға семсердің міндетін орындау үшін ғана берілгені түсінікті болды, енді оны иесіне қайтару керек, әйтпесе ол оны бүлдіретін еді. Ле Лợi қылышты қабығынан алып, тасбақаға лақтырды. Тасбақа жылдам аузын ашып, қылышты тістерімен ұстап алды. Суға батып, қылышты аузында алып кетті. Ле Лợi қылышты Лонг Вуньге қайтарғанын мойындады, көлге "Қайтарылған семсер көлі" (Хон Кием көлі) деген ат берді. Ле Лợi туралы көп өлеңдер мен әндер жазылды. Ле Лợi – әділ, дана және қабілетті көшбасшының үлгісі. Вьетнамның барлық патшалары Ле Лợiмен салыстырылды, көбісі кемшіліктерімен көзге түсті. Вьетнамның барлық қалаларында Ле Лợi атымен аталатын басты көшелер бар, ал Ханойда – Ле Тай Зо көшесі.