Кіріспе
Америкалық кәсіпкер Майнор Купер Кит (19 қаңтар 1848 – 14 маусым 1929) – теміржол, коммерциялық егіншілік және жүк тасымалдау компаниялары Орталық Америка елдерінің және Кариб теңізіндегі Колумбия аймағының экономикасына зор әсер еткен американдық кәсіпкер.
Minor Cooper Keith (19 January 1848 – 14 June 1929) was an American businessman whose railroad, commercial agriculture, and cargo liner enterprises had a major impact on the national economies of the Central American countries, as well as on the Caribbean region of Colombia.
Коста-Рика темір жолы
1871 жылы Киттің ағасы Генри Мейгс Коста-Рика президенті Томас Гуардия Гутьеррес үкіметімен Сан-Хоседен Кариб теңізіндегі Лимон портына дейін темір жол салу туралы келісімшартқа қол қойды. Кесе Кит жобаның басынан қатысты және 1877 жылы Мейгс қайтыс болғаннан кейін оны өз қолына алды. Сол кезде Коста-Рика экономикасы негізінен елдің орталық аңғарында өсірілетін кофе экспортына негізделген, ол Пунтаренас теңіз портына өгіздермен тасымалданды. Коста-Рика кофесінің басты нарығы Еуропа болғандықтан және Тынық мұхиты мен Атлантиканы байланыстыратын канал болмағандықтан, Кариб теңізіне сенімді көлік жолын құру Коста-Рика үкіметі мен бизнес-элитасы үшін маңызды міндет болды. Бұл темір жолдың құрылысы қаржының жеткіліксіздігімен, қиын-қыстау жер бедерімен, тығыз жартастармен, кұйындармен, сондай-ақ безгек, сары қызылша, дизентерия және басқа да тропикалық аурулардың кең таралғандығымен байланысты өте қиын болды. Бірінші 25 мильдік учаскенің құрылысы кезінде, көбінесе безгек салдарынан, Киттің үш інісі соның ішінде 4 мыңға жуық адам қаза тапты. Кит шетелдік жұмысшыларды, оның ішінде Ямайкадан қара жұмысшыларды, сондай-ақ қытайлықтарды және тіпті итальяндықтарды жұмысқа алуға мәжбүр болды. Кит әкелген ямайкалықтар ағылшын тілінде сөйлейді және осы күнгә дейін өздерінің мәдениетін сақтап келеді. 1882 жылы Коста-Рика үкіметі Китке төлемелерді тоқтатты және темір жол үшін қарыз алған Лондон банктеріне міндеттемелерін орындай алмады. Кит банктерден және жеке инвесторлардан 1,2 миллион фунт стерлинг жинады. Ол сонымен қатар Коста-Рикаға бұрын берілген қарыздар бойынша пайызды 7%-дан 2,5%-ға дейін төмендету бойынша келісім жүргізді. Мұның орнына президент Просперо Фернандес Ореамуно үкіметі Китке темір жол бойындағы 800 000 акр (324 000 гектар) салықтан босатылған жерді және пойыз маршрутын пайдалануға 99 жылдық мерзімге жалға беру құқығын берді. Бұл шарттар 1884 жылдың 21 сәуірінде Кит пен министр Бернардо Сото Альфаро қол қойған құжатта ресми түрде бекітілді (Коста-Рика тарихшылары бұл құжатты «Сото-Кит келісімшарты» деп атайды). Бұл жер учаскесі Коста-Риканың жалпы аумағының шамамен 6%-ын құрады. Президент Фернандестің үкіметіндегі ең ықпалды екі министр – оның күйеу баласы Сото (оның қайтысынан кейін оның орнын басты) және оның сіңілісінің күйеуі Хосе Мария Кастро Мадрис, ол бұрын Коста-Рика президенті қызметін екі рет атқарған. 1883 жылы Кесе Кит Кастро Мадридтің қызы, президент Фернандестің немересі және Сотоның туысы Кристина Кастро Фернандеске үйленді. Киттің туған інісі Рафаэль Иглесиас Кастро 1894 жылдан 1902 жылға дейін Коста-Рика президенті қызметін екі рет қатарынан атқарды.
Банан саудасы
Темір жол 1890 жылы салынып аяқталды, бірақ жолаушылар мен жүк ағыны Киттің қарызын өтеуге жеткіліксіз болды. Дегенмен, Кит 1873 жылдан бастап француздықтардан алған түбірлерден банан өсіруді тәжірибелеп көре бастады. Банандарды сату үшін Кит Лимоннан АҚШ-тың Нью-Орлеан қаласына кеме қатынатты. Банан саудасы тиімді болып шықты, сондықтан ол банан экспортымен айналысатын «Тропикалық сауда және көлік компаниясын» құрды. Кейін Кит М.Т. Снайдермен бірлесіп Панамада және Колумбияның Магдалена департаментінде банан плантацияларын ашты. Соңында ол Орталық Америка мен Колумбиядағы банан саудасын толық бақылауға алды. 1899 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Кит Вест-Индиядағы банан саудасына басымдық білдірген Эндрю В. Престонның «Бостон жеміс компаниясымен» біріктіруге мәжбүр болды. Бұл бірігудің нәтижесінде құдіретті «United Fruit Company» компаниясы құрылды, ал Кит оның вице-президенті болды. 1904 жылы Кит Гватемала президенті Мануэль Эстрада Кабрерамен келісімге келді, осы келісім бойынша компанияға салық жеңілдіктері, жерлер берілді және елдің Атлантика жағындағы барлық темір жолдарды басқару құқығы берілді.
Басқа қызмет түрлері
Кит Коста-Риканың Гуанакасте провинциясындағы Абангарес қаласында алтын өндіруге де инвестиция салды. 1912 жылы ол темір жол құрылысына оралып, Орталық Американың халықаралық темір жолдарын ұйымдастырды және ақырында 800 мильді (1287 км) темір жол жүйесін аяқтады, бірақ Гватемаладан Панама каналына дейінгі желі туралы арманын жүзеге асыра алмай қайтыс болды. Оның еңбегі Орталық Америка елдерінің экономикалық өмірін түбегейлі өзгертті. Кейті жалпы дүкендер желісін де құрды және АҚШ-тағы ең ірі құс фермаларының біріне ие болды. 1917 жылы Кит В. Х. Линн құрған Сент-Эндрюс шығанағының даму компаниясының үлкен активтерін сатып алды. Ол сондай-ақ Флорида штатының Панама қаласы ауданында бұрын Р. Л. Маккензи мен А. Дж. Гейге тиесілі болған үлкен жер участаларын да сатып алды. Кит пен оның миллиондаған доллары "Бей округін картаға түсірді", өйткені ол темір жолды, ауданның диірмендерін, екі жүз мың акр жерді сатып алды, Линн-Хейвен және Панама қаласындағы Пайнс қонақ үйлерін салдырды, сондай-ақ Солтүстік шығанақта жаңа гольф алаңын жасады. Кит Джордж Густав Хейдің америкалық түпкі халықтардың коллекциясын басқаратын қордың мүшесі болды және өзінің ежелгі америкалық алтын бұйымдарын Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайына сыйлады.
Өлім және мұра
Кит 1929 жылғы 14 маусымда Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағындағы өз үйінде бронхтық пневмониядан қайтыс болды. Джон Дос Пассос өзінің "АҚШ трилогиясында" Майор Купер Китті "әкесінің қанынан жаралған" деген сөздің мысалы ретінде келтірді.