Кіріспе

Miscue талдауы бастапқыда Кен Гудманмен оқу процесін түсіну мақсатында әзірленді. Бұл зерттеушілерге/мұғалімдерге оқу процесіне көз жеткізуге көмектесетін диагностикалық құрал. "Miscue" терминін Кен Гудман оқу процесінде байқалған, күтілетін жауапқа сәйкес келмейтін жауапты сипаттау үшін енгізді. Гудман құндылық бағалауларын болдырмау үшін "қате" немесе "жаңлыс" деген сөздердің орнына "miscue" терминін қолданады. Ол мәтіннен ауытқулардың оқу процесінің міндетті түрде теріс жағы емес, керісінше "оқу процесіне арналған терезелер" екенін айтады (Гудман, 1969, 123-бет).

Зерттеулер

Қате талдау процедураларына ауызша оқудың бір толық тәжірибесін жинау және қарастыру, содан кейін оны қайта баяндау кіреді. Процедуралар мен стандарттар Гудман таксономиясында және Reading Miscue Inventory (Goodman, Watson, & Burke, 2005) еңбегінде сипатталған. Қате талдау басқа зертханалық немесе тәжірибелік диагностикалық және бағалау құралдарынан айқын ерекшеленеді, себебі қате талдау зерттеулері оқуды мүмкіндігінше табиғи жағдайда қарастырады, оқырмандар бұрын таныс еместен жаңа, нақты және толық мәтіндерді ауызша оқиды. Осылайша, қате талдау оқу шеберлігін бағалауда сапалық және сандық сипаттағы натуралистік көзқарас ұсынады. Бүгінгі күнге дейін оқу процесін зерттеу, оқырмандарды бағалау және оқу оқытуды жақсарту мақсатында қате талдау бойынша жүздеген зерттеулер жүргізілді (Браун, Гудман және Марек, 1996). Зерттеулердің мақсаттары әртүрлі болғанымен, олардың көпшілігі Гудманның оқу моделі мен теориясын растады, яғни оқу – мәтінді түсіну үшін оқырмандардың графикалық, фонемалық, синтаксистік және семантикалық белгілерді пайдаланатын мағына іздеу процесі екенін көрсетеді.

Философия

Қателіктерді талдаудың басты қағидасы – оқырмандардың іс-әрекетінің кездейсоқ немесе ренжсіз еместігі. Оның орнына, ол тіл мен жеке тәжірибемен шақырылады (Гудман, 1973, 93-бет). Қателіктерді талдаудан алынған түсініктер Гудманның оқу моделін қалыптастыруға үлкен үлес қосты – транзакциялық, әлеуметтік-психолингвистикалық теория және оқу моделі. Мұндай талдау оқырмандардың кемшіліктеріне бағытталған көзқарасқа қарамастан, олардың мәтіннен мағынаны құрастыру процесіне әкелетін тілдік мүмкіндіктерін бағалайтын идеологиялық өзгеріске әкелді. Бұған қоса, қателіктерді талдау зерттеушілерге/оқытушыларға оқу материалдарын бағалауға көмектеседі, соның салдарынан оқырманға қолайлы мәтіндерді таңдау үшін объективті негіз ұсынады. Оқу процесі туралы білімге қателіктерді талдаудың ең маңызды үлесі – оқудың белсенді, қабылдау тіл процесі екенін көрсетуі. Қателіктерді талдау сондай-ақ зерттеушілерге/оқытушыларға жеке оқырмандардың ауызша оқуын талдауға көмектеседі.

Қарама-қарсы көзқарастар

Гудманның тәсілін фонетикалық тәсілді қолдайтын және өз пікірлерін растайтын зерттеулермен сынға алған басқа зерттеушілер бар. Осы көзқарас бойынша, жақсы оқырмандар оқудың негізгі тәсілі ретінде әріптерді дыбыстарға айналдыруды пайдаланады және оқығандарының мағынасы бар екенін растау үшін контекстті қолданады. Жақсы оқырмандар әріптерді дыбыстарға айналдыруды жылдам және автоматты түрде жасайды. Осы дағдыны жетілдірмеген нашар оқырмандар мәтіннен түйсіну, суретке қарау немесе сөздердің бір бөлігін ғана пайдаланып, контекстке сәйкес келетін сөзді болжау сияқты стратегияларды қолданады. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті жақсы оқырмандар да контекст бойынша сөздерді оннан бір рет қана дұрыс таба алады. Оқушылар суреттерге сілтеме ретінде қарағанда, бүкіл тілді қолдайтындар кейде белгісіз сөзге тоқтап, суретке қарап немесе сөйлемнің жалпы мағынасын қарастырып, графофонемиялық іздерді пайдаланудың орнына, контекстке сәйкес келетін сөзді айтады. Мұндай тәсілмен бала "Мен қоянды көремін" деп оқи алады, ал сөйлемнің соңғы сөзі "қарышқыр" болуы мүмкін. Қателерді талдау арқылы, бұл сөйлемнің мағынасын сақтайтын қате ретінде тіркеледі және бала мұндай сөз кітаптағы әріптерге сәйкес келмесе де оқуын жалғастыруға ынталандырылады. Бұл тәсілді сынға алған мұғалім бала сөзді әріптер мен дыбыстардың сәйкестігін пайдаланып айналдырмағанын, оның орнына суретті немесе контекстті мәтінде қандай сөздің дұрыс болатынын болжау үшін қолданғанын атап өтер еді. Мұндай мұғалім баланың әріптер мен дыбыстардың сәйкестігіне назар аударуын қамтамасыз ету үшін жұмыс істейді. Фонетикалық көзқарасты сынға алғандар, еркін оқырмандар тиімді және жедел оқитындарын айтады. Олар еркін оқуды әрбір сөзді дәлме-дәл сәйкестіру деп түсінудің тиімсіз немесе баяу оқуға әкелетінін мәлімдейді. Еріншекті оқырмандар жеке сөздерге емес, сөздердің топтарына қарап, сөйлемнің мағынасын шамамен болжайды және өзін-өзі бақылау арқылы сөйлемнің мағынасы туралы болжамдары дұрыс емес екенін түсінгенде ғана сөздерге назар аударады. Шындығында, ересектердің еркін оқитындарының 20-40% уақыты мәтіндегі сөздерден өзгеше нәрсе оқиды. Осылай оқу, барлық еркін оқырмандар сияқты, тиімді оқуға мүмкіндік береді. Тиімді оқу өз-өзіне бақылау жасау және фонетиканы қолдану, суретке қарау, сөздерді жіберу немесе оқырман білмейтін сөздерге келгенде синонимдерді қолдану сияқты стратегияларды қолдану қабілетін қамтиды. Жақсы оқудың күрделілігін жылдам және автоматты түрде әріптерді дыбыстарға айналдырумен шектеуге қарсы тұратын көзқарас, барлық жақсы оқырмандар белгісіз сөздерге келіп, үнемі қателіктер жасайтынын және жақсы оқудың оқу кезінде туындайтын проблемаларды әртүрлі стратегиялар арқылы тиімді шешу қабілеті екенін мойындайды. Pinnell және Fountas (1998) атап өткендей, ағылшын тілі бірнеше бөлек тілдерден құралғандықтан фонетикалық тұрақтылығы жоқ. Оқырман кездесетін сөздердің жартысы ғана фонетикалық білімді пайдалану арқылы тиімді түрде айналдырылуы мүмкін. Сондықтан тиімді оқу үшін әртүрлі стратегиялар қажет.

Ортақ көзқарас

Оқудағы фонетиканың орталық рөліне қатысты адамның пікіріне қарамастан, мағынаны түсіну үшін өзін-өзі бақылау өте маңызды. Транзакциялық көзқарас бойынша да, сөзді тануда фонетикаға басымдық беретін көзқарас бойынша да, көптеген нашар оқырмандар сөзді анықтау үшін бірінші әріп немесе әріптерді пайдаланып, болжам жасайды, содан кейін сөйлемге дұрыс емес сөз қосылғанда немесе қате оқылғанда мағынасы түсініксіз болса да оқуды жалғастырады. Ал жақсы оқырман сөйлемнің мағынасыз екенін сезінеді және тиімді оқу үшін сөйлемді, сөзді қайта оқып, өзін-өзі түзетеді.