Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Классикалық дәуірдегі римдік ғибадатхана.
Roman temple from classical period
Янус ғибадатханасы Аргилетум бойындағы Эмилия базиликасының жанында, Рим форумында орналасқан. Бұл кішкентай ғибадатхананың ішінде екі беті бар, шекаралар мен бастаманың құдайы Янус мүсіні тұрды. Оның есіктері "Янус қақпалары" деп аталатын, бейбіт уақытта жабылып, соғыс кезінде ашылатын есіктер еді. Оның бастапқы мақсаты туралы көптеген теориялар бар: бірі – бұл Велабрум үстіндегі көпір болған, екіншілері – Капитолийге қақпа ретінде қызмет еткен дейді.
The Temple of Janus stood in the Roman Forum near the Basilica Aemilia, along the Argiletum. It was a small temple with a statue of Janus, the two faced god of boundaries and beginnings inside. Its doors were known as the "Gates of Janus", which were closed in times of peace and opened in times of war. There are many theories about its original purpose; some say that it was a bridge over the Velabrum, and some say it functioned as a gate to the Capitoline.
Шығу тегі
Ливийдің 1.19-ға сәйкес Римнің екінші патшасы Нума Помпилий ертедегі, соғысқа құмар римдіктерді зорлық-зомбылықтан алшақтату үшін оларға құрмет пен қадірлеу сезімін ұялатуға шешім қабылдады. Оның жобаларына дінді насихаттау, белгілі бір діни лауазымдарды құру және руханилықты сіңдірудің пайдалы әсерімен ғибадатханалар салу кірді. Рим форумындағы Янус, ғибадатхана болмаса да, Нуманың ең танымал сәулеттік жобасы деп есептелді. Рим қаласының алғашқы кезеңдерінде тұрғындар жеке қабырғамен қоршалған виллаларда тұрды. Янус – бастапқыда Форум патшаның вилласының ауласы болғандықтан, Форумнан Римнің қалған бөлігіне апаратын қақпа болды.
According to Livy 1.19 the second king of Rome, Numa Pompilius, decided to distract the early, warlike Romans from their violent ways by instilling in them awe and reverence. His projects included promoting religion, certain priesthoods, and the building of temples as a distraction with the beneficial effect of imbuing spirituality. The Janus in the Roman Forum, although not a temple was claimed to be Numa's most famous architectural project. In the early stages of the city of Rome, the inhabitants lived in separate walled villas. The Janus was the gate from the Forum to the rest of Rome as originally the Forum was the courtyard of the king's villa.
Ежелгі сипаттамалар
Плутарх «Патша Нуманың өмірі» еңбегінде былай деп жазды: [Янус] Римде екі есігі бар ғибадатханасы бар, оны олар соғыс қақпалары деп атайды; себебі ол соғыс уақытында әрқашан ашық тұрады, ал бейбітшілік орнағанда жабылады. Бейбітшілік орнату қиын мәселе болды, және мұндай жағдай сирек кездесетін, себебі мемлекет әрқашан соғыста болып, кеңейіп бара жатқандықтан, оны қоршаған жабайы халықтармен қақтығысқа түсіп жатты. Бірақ Август тұсында Марк Антонийді жеңгеннен кейін ол жабылды. Ал оған дейін, Марк Атилий мен Тит Манлий консул болғанда, ол қысқа мерзімге жабылды; содан кейін бірден соғыс қайта басталды және ол қайта ашылды.
Plutarch, in Life of King Numa, wrote:[Janus] also has a temple at Rome with double doors, which they call the gates of war; for it always stands open in time of war, but is closed when peace has come. The latter was a difficult matter, and it rarely happened, since the realm was always engaged in some war, as its increasing size brought it into collision with the barbarous nations which encompassed it round about. But in the time of Augustus it was closed, after he had overthrown Mark Antony; and before that, when Marcus Atilius and Titus Manlius were consuls, it was closed for a short time; then war broke out again at once, and it was opened.
Сыртқы түрі мен құрылысы
Янус ғибадатханасы – құдайдың қола мүсініне сыйымды, шағын ғибадатхана. Ғибадатхананың кішкене бөлігі Рим форумындағы Аргилетум жолы бойында, Аэмилия базиликасының қираған қалдықтарының жанында табылды. Сондықтан ғибадатхана туралы біздің білуіміздің көп бөлігі римдік ғалымдардың зерттеулері мен артефакттарға негізделген. Римдік монеталардағы әртүрлі сәулеттік стильдер ғибадатхананың қайта құрылу мерзімін шамамен б.з.б. үшінші және төртінші ғасырларға саяды. Византиялық ғалым Прокопий былай деп сипаттайды: "Ғибадатхана толығымен қоладан жасалған, төртбұрышты нысанда салынған, бірақ ол қоладан жасалған Янус мүсінін және кемінде бес шынтақ биіктігін қамтуға ғана жеткілікті". Оның мақсаты белгілі болғанымен, қақпалардың ашылуы мен жабылу себептері одан да күңгірт. Вергилий мен Эннийдің айтуынша, бейбіт уақытта қақпалар ғибадатхана ішінде дау-жанжал мен ашу-ызаны ұстап тұрған. Эннийдің "Анналында" былай делінген: "Зұлым дау-жанжалдан кейін темірмен қапталған тіреулер мен соғыс қақпалары бұзылып ашылды".
The Temple of Janus was a small temple just large enough to house a bronze statue of the god. A small portion of the temple's brick structure can be found beside the ruins of the Basilica Aemilia, along the path of the Argiletum in the Roman Forum, so much of what we know about the temple visually comes from Roman scholars and artifacts. The various styles of architecture seen on Roman coins suggest rough dates for the reconstructions; both in the third and fourth centuries BC. As described by the Byzantine scholar Procopius who says "the temple is entirely of bronze and was erected in the form of a square, but it is only large enough to cover the statue of Janus of bronze and not less than five cubits high". While its purpose is agreed upon the reasons behind the openings and closings of the gates are much murkier. Both Virgil and Ennius state that the gates held in Discord and Fury inside the temple during times of peace. Ennius's Annales state "After foul Discord has broken open the iron clad posts and gates of war".
Қолданыстағы қақпалар
Нюма билігі тұсында Янус қақпалары жабылды, себебі Римде бейбітшілік орнады. Келесі патша Тулл Хостилий Альба Лонгамен соғысқа шыққанда Янус қақпаларын ашты. Янус қақпалары келесі 400 жыл бойы ашық қалды, бірінші Пуникалық соғыстан кейін, 241 ж.б.д. А. Манлий Торкват Янус қақпаларын жапқанға дейін. Солтүстік Италиядағы галлдармен болған соғыс Янус қақпаларын қайта ашуға мәжбүр етті. Олар 29 ж.б.д. Антоний мен Клеопатраның өлімінен кейін ғана жабылды. Августтың өмірінен алынған "Res Gestae Divi Augusti" еңбегінде былай делінген: "Янус Куирин, біздің ата-бабаларымыздың Рим империясының құрлығандағы еңбегімен, құрлықта да, теңізде де жеңіске жеткенде жабылуын қалаған қақпасы, мен туылмас бұрын қаланың негізі қаланғалы бері екі рет жабылған, бірақ мен принцепс болғанда сенат үш рет жабуға бұйрық берді." Кассиус Дионың 51.20 және 53.27-сінен Августтың билігіндегі алғашқы екі жабылуды б.з.д. 29 және 25 жылдарға датеуге болады. Үшінші жабылудың нақты күні әлі де ғалымдар арасындағы пікірталас мәселесі болып табылады. Бұл оқиғаны б.з.д. 1 ж. қаңтарда, Исаның туған күні деп дәстүрлі түрде (бірақ, мүмкін, дұрыс емес) белгілейді. Алайда, қазіргі ғалымдар Орозийді көптеген жағдайларда қабылдамайды, себебі Рим әскерлері сол кезде Германияда және/немесе Алдыңғы Азияда жорықтар жүргізіп жатқан. Инез Скотт Райберг пен Гай Стерн үшінші жабылуды б.з.д. 13 жылға датеуге көбірек сенімді, себебі Август пен Агриппа провинцияларды бейбіттендіргеннен кейін Римге бірге оралды. Сэр Рональд Сайм жабылуды 7 ж.б.д. деп белгіледі, бұл Тиберийдің жеңісімен және оның екінші консулдығымен сәйкес келеді, алайда бұл жылдың оқиғалары Кассиус Дионың қолжазбаларындағы үзілісте жоғалған. Марио Торелли Орозийдың пікірін қолдады. Кейінгі императорлар да Янус қақпаларын үлкен салтанатпен жапты. Ең танымал жабылулар Нерон мен Веспасиан тұсында болды. Нерон осы оқиғаның құрметіне Ара Пацис (және жабық қақпалары бар Янус) бейнеленген көптеген монеталар шығарды. Басқа императорлар да, әрине, Янус қақпаларын жапты және қайта ашты, бірақ кейінгі және одан аз мұқият тарихшылардағы сілтемелер сирек кездеседі. 241 ж. шамасында Гордиан III Шапур I-ге қарсы соғыс үшін есіктерді ашқандығы туралы жазба бар. Рим ақыны Вергилий "Энеидада" троялықтар мен латындықтар арасындағы соғысты бастау үшін Янус қақпаларын ашуды сипаттады.
During Numa's reign, the Gates of Janus were closed as Rome was at peace. The next king, Tullus Hostilius, opened the Gates of Janus when he went to war with Alba Longa. The Gates of Janus remained open for the next 400 years until after the First Punic War when A. Manlius Torquatus closed the Gates of Janus in 241 BC. War with the Gauls in Northern Italy forced the Gates of Janus to reopen. They did not close again until 29 BC, following the deaths of Antony and Cleopatra. The Res Gestae Divi Augusti, a first person account of the life of Augustus, claims:The Janus Quirinus, which our ancestors wished to be closed whenever peace had been secured by victories throughout the Roman Empire by land and sea, was recorded to have been closed, before I was born, twice altogether since the foundation of the city, but the senate decreed that it should be closed on three occasions while I was princeps. From Cassius Dio 51.20 and 53.27 we are able to date the first two closures in Augustus's reign to 29 and 25 BC respectively. The exact date of the third closure remains a matter of scholarly debate. The only ancient author to date it was Orosius, who associates the event with the birth of Christ, traditionally (but probably incorrectly) assigned to December 1 BC. However, modern scholars almost universally reject Orosius because Roman armies were campaigning in Germany and/or the Far East at this time. Inez Scott Ryberg and Gaius Stern date the third closure more plausibly to 13 BC based on the joint return of Augustus and Agrippa to Rome after pacifying the provinces. Sir Ronald Syme dated the closure to 7 BC, to coincide with the triumph of Tiberius and his second consulship, the events of which year are lost in a gap in the surviving manuscripts of Cassius Dio. Mario Torelli followed Orosius' date. Later emperors also closed the Gates of the Janus to great fanfare. The most famous closures occurred under Nero and Vespasian. Nero minted a large series of coins with the Ara Pacis (and the Janus itself with closed gates) on the reverse to commemorate this event. Other emperors certainly closed and reopened the Gates of the Janus, but references in later and less thorough historians are fairly rare. There is a record of Gordian III in about the year 241 opening the doors for his war with Shapur I
The Roman poet Virgil included in the Aeneid the opening of the Gates of Janus to start war between the Trojans and the Latins.
Кейінгі тарихи мән-жайлар
Янус туралы аңыздар тарих бойында түрлі мақсаттар үшін пайдаланылып келген. 16 ғасырдағы рим дін қызметкерлері оларды христиандықтың тағы Римнен Иерусалимге көшірілуін ақтау үшін пайдаланып, Ватиканды "Янус тағы" деп сипаттаған. Бұл, "бастаудың құдайына" деген сенім арқылы Италияда қолдау табу мақсатымен жасалған. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында британдық саяси және әскери жетекшілер де Янус қақпалары туралы оқиғаны қолданған. Олар қақпалардың ашылуын соғыстың даңқының бір бөлігі ретінде көрсетіп, өз империясы үшін болған соғыстарға мәртебе беру үшін аңыздарды пайдаланған.
The legends of Janus have been used for many purposes throughout history. 16th century Roman priests used them to justify the seat of Christianity being moved from Rome to Jerusalem and described the Vatican as the "Throne of Janus". This was done to gain traction in Italy through the perceived support of the "god of beginnings". The story of the Gates of Janus was also used by British political and military leaders during the 19th and early 20th centuries. They portrayed the opening of the Gates as a part of the glory of war and used the legend to add honour to the wars over control of their empire.