Кіріспе
Чех тарихшысы Франтишек Граус (14 желтоқсан 1921, Брно – 1 мамыр 1989, Базель) – чех тарихшысы, оның еңбектері ортағасырлық Еуропаның әлеуметтік және экономикалық тарихына, әсіресе әлеуметтік қозғалыстар мен этникалық және діни азшылықтар тарихына арналған.
František Graus (14 December 1921, Brno – 1 May 1989, Basel) was a Czech historian whose work focused on the social and economic history of medieval Europe, particularly the history of social movements and of ethnic and religious minorities.
Өмір жолы және академиялық мансабы
1921 жылы Брно қаласында неміс тілінде сөйлейтін, жайлы жағдайдағы еврей отбасында дүниеге келген жас Граус, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Терезинштадтқа қамалып, Холокост кезінде отбасының көп бөлігінен айырылды. Соғыстан кейін Прагаға оралып, Карл университетін бітіріп, Чехия Ғылым академиясында ортағасырлық тарихтан дәріс берді. 1968 жылғы Прага көктемінде, Кеңес және Варшава шартының басқа да әскери күштері басып кірген кезде, жаңа ғана басталып келген социалистік реформа қозғалысы тоқтатылды. Осыдан кейін Граус эмиграцияға кетіп, Батыс Германияда саяси баспана сұрады. Ол бұрыннан танымал ғалым болғандықтан, бірнеше жыл бойы Гиссен және Констанц университеттерінде лекция оқыды. 1972 жылы Швейцариядағы Базель университетінде ортағасырлық тарих кафедрасын басқарды және өмірінің соңына дейін сол қызметте болды.
Шәкіртақы
Граус 1960 және 70-жылдары Батыс Германия тарихи академиясының көптеген ғалымдары назар бөлмеген ортағасырлық тарихтың бірнеше саласына маңызды үлес қосты. Граустың 1965 жылы «Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger» (Меровингтер патшалығында халық, билеуші және киелі) деген атпен жарық көрген чех докторлық диссертациясы – ерте ортағасырлық агиографиялық мәтіндерді, сол кездегі көптеген тарихшылардың пікірінше, маңызсыз немесе тарихи құндылығы жоқ діни қиялар ретінде қараған, бірақ халықтың діни сезімдері мен әлеуметтік санасы туралы маңызды мәліметтер қамтитын жаңашыл зерттеу болды. Оның кейінгі еңбектері антисемитизм, қалалық кедейлік және діни фанатизм сияқты әртүрлі әлеуметтік құбылыстар арасындағы байланыстарды табуға бағытталды. Граустың әдістемесі мен тарихи көзқарастары марксизммен байланысты болғанымен, оның қорытындылары мен түсіндірмелері әрдайым догмалық марксистік болған жоқ. Француздық «Анналдар» мектебінің тарихшылары сияқты, марксистік сұрақтар, сондай-ақ оның еврей тегі мен соғыстағы тәжірибесі Граусты билік, этникалық идентичность, әлеуметтік мәртебе және ортағасырлық қоғамдағы белгілі бір топтардың шеттетуі туралы түйсінуге итермеледі. Осылайша ол қара өлім мен шаруалар көтерілісі сияқты тақырыптарға ден қойды, олар дәстүрлі түрде саяси тарихтың аясында қарастырылса да, ортағасырлық қарапайым адамдардың әлеуметтік әділдік, зорлық-зомбылық, этникалық және діни мәселелер туралы ой-пікірлерін түсінуге тырысты. 1980 жылы Еуропаның батыс славян халықтарының тарихына арналған кітабында «славян халықтарының тарихы» ұғымын «славян ұлттық санасының тарихы» деп өзгертті. Граус этникалық негіздегі ұлттар мен ұлт-мелекеттерді тарихи қажеттілік деп қарастырмай, ұлттық сана мен сезімнің эволюциясын тарихи жағдайға байланысты процесс ретінде түсінуге тырысты. Бұл идея сол кезде күмәнмен қабылданғанымен, Бенедикт Андерсон және Гервиг Вольфрам сияқты заманауи ғалымдардың жұмысына жол ашты. Граус соғыстан кейінгі Батыс Германияда және неміс тілінде сөйлейтін академиядағы солшыл еврей ортағасырлықтарының санатындағы өте сирек, тіпті жалғыз ғалым болды (ГДР-дегі тарихшылардың жұмысында социалистік идеологиялық бағытты ұстануы міндетті болды). Мансабының барысында Граустың көптеген еңбектері, әсіресе әлеуметтік және саяси институттарды түсіндіруде, немістердің «Verfassungsgeschichte» деп атаған, Карл Босль, Вальтер Шлезингер және Отто Бруннер сияқты тарихшылар ұсынған және күшті консервативтік ұлттық идеологияға негізделген басым модельдерге қарсы салмақ қоюға тырысты. Граус осы теорияларға наразылық білдірді және ортағасырлық әлеуметтік тарихты зерттеуді басқа негізге қоюға ұмтылды, бірақ әрдайым сәтті болмады.