Леди Джейн Кавендиш: Ақын, драматург және Англия тарихының күшті тұлғасы

Кіріспе

Англиялық ақын және драматург Леди Джейн Кавендиш (1621–1669 жж.) – белгілі ақын және драматург, Ньюкасл герцогы Уильям Кавендиштің қызы, кейіннен Ньюхейвен виконты Чарльз Чейннің әйелі болды. Әдеби жетістіктерімен қатар, Джейн әкесі Англия азаматтық соғысы кезінде эмиграцияда болғанда оның мүліктерін басқаруға көмектесті; ол түрлі әскери хат алмасуларға жауапты болды және отбасының көптеген құнды мүліктерін сақтап қалды. Өмірінің кейінгі жылдарында ол Челсидегі маңызды қоғамдық қайраткерге айналды, өзінің қаражатын Челси шіркеуін жақсартуға және достары мен көршілеріне көмектесуге жұмсады. Жанкүйерлік, адалдық, табандылық және шығармашылықпен ерекшеленетін Джейннің өмірі мен шығармалары Англия азаматтық соғысы және Англияның қайта жаңғыру дәуіріндегі роялист әйелдің мызғымас рухы туралы айтады.

Ерте өмір

1621 жылы Уильям Кавендиш пен оның бірінші әйелі Элизабет Басет Говардтың отбасында дүниеге келген Джейн Кавендиш, өркендеген және махаббатқа толы ортада өсті. Уильямның байлығының көп бөлігін оның әжесі, Ренессанс дәуірінің ірі жер иесі Элизабет Хардвик, Шрусбери графинясы – Хардвиктің Бесс атымен танымал болған әйел жинаған. Бесске тиесілі мүліктер, оның қоржыны және керемет кестеленген маталары Уильям отбасының маңызды мұрасы болды, ал Бесс өзінің тәуелсіз мінез-құлқымен Уильямның қыздарына үлгі болды. Өмірі бойы Уильям Бесске тиесілі байлықты және мүлікті арттырды, оның ішінде үйленген кезде бай жесір болған Хауардқа үйленуі де болды. Уильям Кавендиштің әлеуметтік және қаржылық амбицияларымен қатар, оның зор әдеби амбициялары да болды, ол өзінің жазбаларында осы мақсатқа ұмтылып, ақыры Бен Джонсон, Томас Шэдвелл және Джон Драйден сияқты көптеген ақындар мен драматургтермен байланыс орнату арқылы оған қол жеткізді. Әкесінің әдеби және саяси байланыстарының арқасында Джейннің әлемі бастапқыда-ақ Карл I сарайына тән болатын әсемдік пен шаңқауға толы болды. Оның көптеген сәнді көйлектері, олардың көпшілігі қымбат барқыттан тігілген, сондай-ақ әдемі киімдер мен тоқымалардың бай коллекциясы болды. Алайда, оның әлеуметтік статусының осы белгілерінен гөрі, оның әдеби дамуының алғашқы іздері маңыздырақ. Әкесінің қолжазба кітабының бірінде (қазіргі Ноттингем университетінің Портленд жинағы, MSS Portland Collection, Pw V 25:21–22), Джейн әкесінің «Сүйкімді Джейн / Сен керемет жазушы екеніңді білемін, / Қаламды шебер қолмен ұстайсың. / W. N.» деген шумағына былай деп жауап берді: «Мырзам / Сіз менің қызықтыру үшін айтқаныңызды білемін / Сондықтан құрметпен осы жазбаны жазамын / Джейн Кавендиш». Уильям басқа балаларына да ұқсас шумақтар жазғанымен, тек Джейн мен оның бір бауыры ғана жауап бергенін атап өткен жөн, ал Джейннің жауабы екеуінен де ақылдырақ. Әкесінің оны «шебер жазушы» деп бағалауы оның ересек өміріне көшті, ол әпкесімен бірнеше әдеби жұмыстарда ынтымақтасып, сонымен қатар өзінің өлеңдерін жазды.

Born in 1621 to William Cavendish and his first wife, Elizabeth Basset Howard, Jane Cavendish grew up in a prosperous and loving environment. Much of the wealth that William possessed had been accumulated by his grandmother, the Renaissance property magnate Elizabeth Hardwick, Countess of Shrewsbury—better known as Bess of Hardwick. Bess's properties, her fortune, and her remarkable tapestries were important inheritances of William's family, and Bess herself provided a template of autonomous female behaviour for William's daughters. Throughout his life, William added to Bess's wealth and properties—in part by marrying Howard, who was a rich widowed heiress at the time of their marriage. Adjacent to his social and monetary ambitions were William Cavendish's tremendous literary ambitions, which he aspired toward in his own writings but homed in on most thoroughly by developing relationships with a wide range of poets and playwrights including Ben Jonson, Thomas Shadwell, and John Dryden. Because of her father's literary and political connections, Jane's world was—from the start—replete in the excesses that typified Charles I's court. She had a number of elegant gowns, many made of sumptuous velvets, and a fine collection of garments and linens. More significant than these signs of her social standing, however, are some early traces of her literary development. In one of her father's manuscript books (now University of Nottingham MSS Portland Collection, Pw V 25:21–22), Jane responded to her father's couplet "Sweet Jane / I know you are a rare Inditer.— / And hath the Pen off a moste redye writer. / W. N." with the following lines: "My Lord / I know you doo but Jest with mee / & so in obdence I right this nothing / Jane Cavendysshe." It is worth noting that although William wrote similar couplets to each of his children, only Jane and one of her brothers recorded a response—and Jane's is by far the cleverer of the two. Her father's assessment of her as “a moste redye writer” carried over into her adult life, when she collaborated with her sister on some literary documents and also wrote her own poetry.

Англияның азаматтық соғыстары

Басқа да адал роялистер үшін, Англия азамат соғысы Кавендиш отбасы үшін ауыр сынақ болды. 1642 жылы театрлардың жабылуы олар үшін ерекше маңызға ие болды, себебі Уильям соғысқа дейін көпшілік алдында қойылған пьесалар жазған, ал оның қыздары театр мәдениетінің желілерін жақсы білген – қоғамдық қойылымдардан бастап драмалардың жеке оқылуына дейін. Әрине, театрлардың жабылуы Кавендиш отбасы үшін азамат соғысының ең ауыртпалы оқиғасы болған жоқ. Елизавета Басет Хауард 1643 жылы қайтыс болды, балаларына ақшасын мұра етіп қалдырды, бірақ оларды басшылықсыз және мейірімсіздікке ұшыратты. Бірінші әйелінің өлімінен кейін көп ұзамай Уильям Марстон-Мур шайқасында жеңіліске ұшырады. Одан кейін ол Францияға қашып кетіп, қыздарын Уэлбек аббаттығындағы мүліктерін өздері басқаруға қалдырды. Сонымен қатар, осы аласапыран кезеңде Джейн мен оның әпкесі Элизабет түрлі қолжазбаларды жинастыруды бастады, бұл жұмысты олар, мүмкін, 1635 жылдан бері қолға алған – алайда мазмұнының көп бөлігі азамат соғысы кезінде жазылған. Бұл еңбектер, Уильямның хатшысы Джон Роллстон көшірген, қазір Бейнеке және Бодлей кітапханаларында сақталады. Бейнеке Осборн MS b. 233 – Джейннің өзі жазған өлеңдердің қолжазбасы. Бодлей кітапханасы, MS Rawl., Poet. 16 – үлкен жинақ, атауы «Poems Songs a Pastorall and a Play by the Right Honorable the Lady Jane Cavendish and Lady Elizabeth Brackley», оның құрамында Джейн мен Элизабеттің жазбалары бар. Роллстонның қолымен әйел бауырластардың жеке үлесі көрсетілген. Апа-апалардың бірлескен жазбалары Элизабет күйеуі Джон Эгертонмен бірге Ашриджге көшкенде тоқтаған болуы мүмкін. Франсис пен Джейн де қысқа уақытқа Элизаветаның артынан Ашриджге барып, олардың қоршалған үйімен салыстырғанда осы жердегі тұрақтылықты бағалады. 1654 жылы Джейн Чарльз Чейнеге (кейін Ньюхейвен виконты атанған) үйленді. Әкесінің қолайсыз никеге ие болуы қыздарының алаңдауын білдірсе де, бұл Маргарет Лукасқа ұқсас жайттар өте аз. Сонымен қатар, «Құпия фанни» пьесасы мен түрлі өлеңдері бар қолжазба кітап Уильям Кавендишке қыздарының сыйлық ретінде дайындалды, оның қуанышы үшін арналған. Олар әкесін ренжітпей, оған еліктеуге тырысқандай көрінеді. 1664 жылы Джейннің әпкесі Элизабет босану кезінде қайтыс болды, бұл Джейнге Элизаветаға арналған жоқтау өлеңін жазуға түрткі болды. Кейінгі жылдары ол қанша өлең жазғанын анықтау қиын. Элизаветаға арналған жоқтау өлеңі – ол жазған жалғыз із. Алайда, Натан Комфорт Старр және басқалар Джейн өмірі бойы поэзия жазуын жалғастырды деп болжайды. 1650 жылдары Уэлбектен кеткеннен кейін де өлең жазды ма, жоқ па, Джейн әлемде өзінің із қалдырды: ол 1667 жылы Челси шіркеуінің шатырын жөндеуге өз ақшасын жұмсады. 1669 жылы эпилепсиялық ұстамадан қайтыс болғаннан кейін Джейннің Челсиге тигізген әсері Адам Литтлтонның жерлеу сөзінде және Томас Лоуренстің жоқтау өлеңінде баяндалды. Бұл екі мәтінде де Джейннің қаржылық ресурстарын қауымының игілігі үшін қалай пайдаланғаны айтылады, сондай-ақ Джейннің әдеби автор ретіндегі рөлі оның достары мен көршілеріне белгілі болғаны сезіледі. Алдымен Уэлбекте, кейін күйеуімен бірге тұрған үйінде және кеңінен Челси қауымдастығында Джейн мәдениетке өзінің көзқарасымен қатысты.

As for other staunch Royalists, the English Civil War was a trying time for the Cavendish family. The closing of the theatres in 1642 would have been of especial significance for them, since William had written plays that were publicly performed before the war and his daughters were familiar with the networks of theatre culture that ranged from public theatrical performances to private readings of dramas. Of course, the closing of the theatres was not the most traumatic event of the Civil War for the Cavendish family. Elizabeth Basset Howard died in 1643, leaving her children in possession of her money but without her guidance and compassion. Soon after his first wife's death, William was defeated in a critical battle at Marston Moor. He subsequently fled to France, leaving his daughters to maintain his property at Welbeck Abbey on their own. Moreover, during this period of unrest, Jane and her sister Elizabeth began compiling a variety of manuscript writings that they probably started working on as early as 1635—although most of the contents were written during the Civil War. These works, which were copied by their father's scribe John Rollston, are now held by the Beinecke and Bodleian libraries. Beinecke Osborn MS b. 233 is a presentation copy manuscript of poetry written exclusively by Jane. Bodleian Library, MS Rawl., Poet. 16 is a larger compilation, titled Poems Songs a Pastorall and a Play by the Right Honorable the Lady Jane Cavendish and Lady Elizabeth Brackley, comprising writings by Jane and Elizabeth. The sisters' individual contributions are noted in the margins by Rollston. The sisters' collaborative writings were probably interrupted when Elizabeth moved to Ashridge to live with her husband, John Egerton. Frances and Jane would eventually follow Elizabeth to Ashridge for a brief interval because of the relative stability that it offered in contrast to their own besieged home. In 1654, Jane married Charles Cheyne (who would later become Viscount Newhaven). While the fictional father's choice of an unsuitable fiancée may reflect some anxiety on his daughters' parts, there are few if any similarities to the real Margaret Lucas. Furthermore, the manuscript book which contains The Concealed Fansyes, another play, and a variety of poems, was prepared as a presentation copy, a gift to William Cavendish from his daughters, intended for his pleasure and enjoyment. It seems likely that his daughters sought to emulate their playwright father, not offend him. In 1664, Jane's sister Elizabeth died in childbed, which prompted Jane to write an elegy on Elizabeth. It is difficult to know how much poetry Jane wrote during these later years. The elegy for Elizabeth is the only trace of it that has yet been discovered, but Nathan Comfort Starr and others have suggested that Jane continued to write poetry throughout her life. Regardless of whether or not she wrote poetry after leaving Welbeck in the 1650s, Jane did manage to leave her mark on the world in a highly public way: she used her own money to have Chelsea Church re roofed in 1667. After her death in 1669 from a series of epileptic fits, Jane's impact on Chelsea was chronicled in a funeral sermon by Adam Littleton and an elegy by Thomas Lawrence. Both of these texts make mention of how Jane used her financial resources to benefit her community; the texts also imply that Jane's role as a literary author was not unknown to her friends and neighbours. First at Welbeck and later in the house she shared with her husband and in the community of Chelsea more broadly, Jane engaged in culture on her own terms.