Қызылқұйрық шабарқұс

Кіріспе

Азияда кездесетін шағын тұқымдық құс.

Қызылқұйрық (Passer cinnamomeus), сондай-ақ корица немесе корица ағашы құсы деп те аталады, – құсбақа тұқымдасына (Passeridae) жататын тұқымдық құс. Ірі емес, тұқым жейтін, қалың мүсілі бар құс. Денесінің ұзындығы шамамен 15 см. Қауырсыны жоғары жағынан жылы қызғылт, ал төменгі жағынан сұр түсті. Екі жынысы да үй құсының сәйкес жынысына ұқсас қауырсынмен ерекшеленеді, яғни жыныстық диморфизм байқалады. Оның дауысы – әсем әрі музыкалық сайрауы, олар бірігіп ән құрайды. Үш түршесі бар, олар негізінен құрсақ бөлігінің сарғыштығымен ерекшеленеді. Рутилан және интенсиор түршелері Шығыс Азияның кейбір аймақтарында кездеседі, әдетте жарық ормандарда, ал cinnamomeus түршесі Гималайда таралған, көбінесе террасалық егістіктермен байланысты. Қызылқұйрық – үй және еуразиялық ағаш құсы жоқ қалалардағы адам тұрағындағы типовой құс. Оның ареалының оңтүстік бөлігінде биік тауларды жақсы көреді, ал солтүстігінде теңіз жағасында көбейеді. Қызылқұйрық Гималайда жақсы танымал, кейбір тілдерде оның жеке атауы бар және жапон сурет өнерінде бейнеленген. Бұл құс негізінен шөптер мен дәнді дақылдардың тұқымдарымен қоректенеді, бірақ көбейтілу маусымында жидектер мен жәндіктерді де жейді. Бұл диета оны ауыл шаруашылығындағы шағын зиянкес етеді, сонымен қатар жәндіктердің зиянкестерін жейді. Көбейтілу кезеңінде әлеуметтік емес, себебі ұялары шашыраңқы орналасқан. Көбейтілуден тыс уақытта топтасады, бірақ басқа құс түрлерімен сирек араласады. Ареалдарының кейбір бөліктерінде қызылқұйрық көшіп-қоныс жасайды, кем дегенде төменгі биіктікке. Ұясы ағаш қуысында немесе жартас немесе ғимараттағы тесікте орналасқан. Аталық жұптасу алдында ұя орнын таңдайды және оны қортынды рәсімдер үшін пайдаланады. Әдеттегі жұмыртқа саны – бес-алты ақшыл жұмыртқа. Екеуі де жұмыртқаларды жарып, балаларды тамақтандырады.

Таксономия

Ағылшын орнитологы Джон Гулд 1835 жылғы желтоқсанда Лондон зоологиялық қоғамының мәжілісінде Гималайда жиналған қызылқызғылт сары торғайдың бір данасын Пиргита цинамомеа деген екі атаумен сипаттады. Оның сипаттамасы 1836 жылғы 8 сәуірде жарияланған 1835 жылғы қоғамның еңбектерінің томына енгізілді. Оның түрлік атауы нео-латын тілінен алынған cinnamomeus, "қоңыр түсті" деген сөзден шыққан. Голланд зоологы Коенрад Якоб Темминк Жапонияда жиналған бір дананы Fringilla rutilans деп сипаттаған. Темминктің сипаттамасы оның "New recueil de planches coloriées d'oiseaux" атты еңбегінде бар, ол 1820 және 1839 жылдар аралығында 102 бөлімге бөлініп жарияланған. Бір кезде қызылқызғылт сары торғайдың сипаттамасы бар бөлім 1835 жылы жарияланған деп есептелген, бірақ қазір ол 1836 жылы жарияланғаны анықталды, бірақ нақты күні белгілі емес. Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясының ережелеріне сәйкес, ол 1836 жылғы 31 желтоқсанда жарияланған деп саналады. Көптеген таксономистер Гулдтың жарияланымын басымдыққа қойып, қызылқызғылт сары торғайға Passer cinnamomeus деген екі атауды қолданады. Қызылқызғылт сары торғай көбінесе Passer туысына жатқызылады және осы туыс ішінде "Палеарктикалық қара кеуделі торғайлар" тобының бір бөлігі ретінде қарастырылады, оған Еуразиялық ағаш торғайы және үй торғайы кіреді. Ол үй торғайымен тығыз байланысты, тіпті Ричард Майнерцхаген оны үй торғайының ең жақын туысы – Сомали торғайымен бір түр деп санаған. Дегенмен, митохондриялық ДНК зерттеулері қызылқызғылт сары торғайдың Палеарктикалық қара кеуделі торғайлардың ерте тармағы немесе базалық түрі екенін көрсетті. Митохондриялық ДНК бойынша, Passer-де түрлену миоцен және плиоцен кезеңдерінде болған. Он үш қосалқы түр сипатталған, бірақ олардың тек үшеуі ғана кеңінен танылған, олардың айырмашылығы негізінен дене астыңғы бөлігінің түсінде. Passer cinnamomea rutilans қосалқы түрі Жапонияда, Кореяда, Тайваньда, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қытайда көбейеді. 1922 жылы Юньнаннан Уолтер Ротшильд сипаттаған интенсиор қосалқы түрі Қытайдың оңтүстік-батысында және Үндістанның, Бирманың, Лаостың және Вьетнамның кейбір аймақтарында көбейеді. Сычуаньның көп бөлігінде P. c. rutilans-пен араласады, ал аралас түрлер үшін бірнеше қосалқы түр атаулары ұсынылған. Оның тұқым жеуге бейімделген қалың тұмсығы бар, ол көбейетін еркектерінде қара, көбеймейтін еркектерінде мүйізді, ал аналықтарында сарғыш, қара ұшы бар. Екеуінің де аяқтары ақшыл қоңырдан қызғылт қоңырға дейін. Барлық торғайлардың ұшуы жылдам, ал қызылқызғылт сары торғайдың ұшуы Еуразиялық ағаш торғайынан жылдамырақ және тікелей деп сипатталған. Мольттің деректері жеткіліксіз, тек Сахалин мен Химачал-Прадештен ғана мәліметтер бар. Сахалинде мольттің кезеңі көбею маусымы мен көші-қон аралығында тамыз және қыркүйек айларында жүзеге асырылады. Көбейетін еркегінің жоғарғы жағы, басынан құйрығына дейін қызылқызғылт немесе қызыл түсті болады, мантиясында қара жолақтары бар. Оның кішкентай қара кеудесі және көзінің айналасында қара түсі бар, басының қызыл түсінен өте жіңішке ақ суперцилиймен бөлінген, бұл жолақ тұмсықтан бастың артқы жағына дейін созылады. Оның құйрығы қара қоңыр, шеттері күлгіш қоңыр. Аналығының жоғарғы жағы көбінесе ақшыл қоңыр, ал төменгі жағы ақшыл сұр, сондықтан ол үй торғайының анасына ұқсайды. Ол үй торғайынан қауырсынының түсі сәл қараңғырақ және қызылқызғылт реңді болуымен ерекшеленеді. Оның көзінің үстінен, басының айналасында айқын кремді суперцилийі және көзі арқылы қалың қара қоңыр жолағы бар. Оның көбінесе сұрғылт қоңыр қанаттары және қара және қоңыр жолақтары бар арқасы бар. Үндістандық торғайдың дауысына ұқсас жұқа дыбыс естілген, бірақ бұл дыбыстың мағынасы тіркелмеген. Шығыс Азияда күзгі көші-қон тамыз және қараша аралығында жүзеге асырылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда оның ареалы жаһандық жылынуға байланысты төменгі биіктіктерде қысқарған, бірақ ол жоғары биіктіктерде де көтерілген және одан әрі кең таралған. Оның әлемдік популяциясы сандық түрде анықталмаған, бірақ ол IUCN Қызыл тізімінде әлемдік жойылу қаупі ең төмен деп бағаланған. Сахалинде көбінесе жағалау ормандарында көбейеді. Гималайда ол террасалық егіспен тығыз байланысты, және ол Гималайға осы ауыл шаруашылығы практикасы 3000-4000 жыл бұрын келген кезде ғана тараған. Қалаларда үй немесе ағаш торғайымен бірге кездесетін болса, бақтарда және аз салынған жерлерде кездеседі. Қалаларда жалғыз торғай болса, ол ағаштарға тәуелді емес, үйлердің маңында көбейеді және көшелерде қалдықтарды жейді. Ересек қызылқызғылт сары торғай көбінесе тұқым жейді, шөптер мен беделердің тұқымдарын, сондай-ақ күріш, арпа және басқа да дәнді дақылдарды жейді. Мүмкіндігі болғанда, корольдің жидесі (кейбір Berberis spp.) сияқты жидектер де жейді. Қызылқызғылт сары торғайдағы өлім-жітім деңгейі зерттелмеген, бірақ көптеген жас құстар Isospora инфекциясынан өлетіні белгілі, оған құсқа төзімділік аз. Қызылқызғылт сары торғайдың басқа тіркелген паразиттеріне Protocalliphora шыбықтары және Menacanthus тырнақшалары кіреді.

The English ornithologist John Gould described a specimen of the russet sparrow collected in the Himalayas at a meeting of the Zoological Society of London in December 1835 under the binomial name Pyrgita cinnamomea. His description was included in the volume of the society's proceedings for 1835 that was published on 8 April 1836. Its specific name comes from the Neo Latin cinnamomeus, "cinnamon coloured". The russet sparrow was described as Fringilla rutilans, by the Dutch zoologist Coenraad Jacob Temminck, from a specimen collected in Japan. Temminck's description is contained in his Nouveau recueil de planches coloriées d'oiseaux which was issued in 102 livraisons or parts between 1820 and 1839. It was at one time believed that the livraison containing the description of the russet sparrow was issued in 1835 but it has now been established that it appeared sometime in 1836 but as the precise date is not known under the rules of the International Commission on Zoological Nomenclature it is deemed to have been published on 31 December 1836. Most taxonomists give priority to Gould's publication and use the binomial name Passer cinnamomeus for the russet sparrow. The russet sparrow has usually been placed in the genus Passer, and within this genus it is seen as a part of the "Palearctic black bibbed sparrow" group, which includes the Eurasian tree sparrow as well as the house sparrow. It has generally been seen as a close relation of the house sparrow, and Richard Meinertzhagen even considered it to be the same species as the Somali sparrow, one of the house sparrow's closest relatives. However, studies of mitochondrial DNA indicate that the russet sparrow is an early offshoot or basal species among the Palearctic black bibbed sparrows. While mitochrondrial DNA suggests speciation in Passer occurred during the Miocene and Pliocene,

Thirteen subspecies have been described, but only three are widely recognised, these differing largely in the colour of their underparts. The subspecies Passer cinnamomea rutilans breeds in Japan, Korea, Taiwan, and southeastern and central China. The subspecies intensior, described in 1922 by Walter Rothschild from Yunnan, breeds in southwest China and parts of India, Burma, Laos, and Vietnam. In a large part of Sichuan intensior intergrades with P. c. rutilans, and a number of subspecies names have been proposed for the intergrades. It has a thick bill suited to eating seeds, which is black on the breeding male, horn coloured on the non breeding male, and yellowish with a dark tip on the female. The legs of both sexes are pale brown to pinkish brown. The flight of all sparrows is swift, and that of the russet sparrow is described as swifter and more direct than that of the Eurasian tree sparrow. Moult is poorly recorded, the only records coming from Sakhalin and Himachal Pradesh. In Sakhalin, moult occurs in August and September, between the breeding season and migration. The breeding male is bright russet or cinnamon red on its upperparts from its crown to its rump, with a black streaking on its mantle. It has a small black bib and black around its eye, separated from the russet of its crown by a very thin white supercilium, a stripe running from the bill to the rear of the head. Its tail is blackish brown, edged with ashy brown. being paler with more orange upperparts. The female has mostly pale brown upperparts, and pale grey underparts, so it resembles the female house sparrow. It differs from the house sparrow in its slightly darker, russet tinged plumage. It has a conspicuous cream supercilium from above its eye nearly around its head, and a bold dark brown stripe through its eye. It has mostly greyish brown wings and a back streaked with black and buff. A thin vocalisation not unlike that of an Indian robin has been reported, but the context of this call is unrecorded. In eastern Asia, the autumn migration occurs between August and November. In Southeast Asia, its range has contracted at lower elevations due to global warming, but it has also moved higher at high elevations and it remains common. Although its global population has not been quantified, it is assessed for the IUCN Red List as least concern for global extinction. In Sakhalin, it breeds mostly in riparian forest. In the Himalayas, it is strongly associated with terrace cultivation, and it probably only spread to the Himalayas when these agricultural practices arrived 3000 to 4000 years ago. In towns where it occurs alongside the house or tree sparrow, it is found in gardens and less built up areas. In towns where it is the only sparrow, it is not dependent on trees, breeding around houses and eating scraps in streets. The adult russet sparrow is mostly a seed eater, eating the seeds of herbs and weeds as well as rice, barley, and other grains. Berries, such as those of the kingore (certain Berberis spp. ), are also eaten when available. Mortality rates in the russet sparrow have not been studied, but it is known that many young birds die from Isospora infections, to which the bird has little resistance. Other recorded parasites of the russet sparrow include Protocalliphora blowflies, and Menacanthus chewing lice.

Өсіру

Қызыл торғайдың көбейетін маусымы қысқа, шамамен үш айға созылады. Гималайлық cinnamomeus тұқымы сәуірден тамызға дейін, номинативтік тұқымы мамырдан шілдеге дейін, ал intensior тұқымы наурыз айында көбейетіні анықталған. Қызыл торғай еуразиялық ағаш торғайы және ақ құйрықпен бірге қара қыранның ұяларында көбейетіні байқалған, қырандардың аумақтық қорғанысын пайдаланып, ұяларын жыртқыштардан қорғайды. Ұя салинатын жерлерге сабаннан төселген шатырлардың асты, тас қабырғалар, жағалаулар және электр қосылыс қораптары жатады. Жұмыртқалары сопақта, ұзынша келген, беті тегіс және сәл жылтыр. Түсі көбінесе ақшыл, сұр реңді, қоңыр дақтармен, жолақтармен немесе жамылғылармен өрнектелген. Жұмыртқаның орташа мөлшері 19,2 × 14,2 миллиметр (0,75 × 0,55 дюйм). Жұмыртқалары еуразиялық ағаш торғайының жұмыртқаларына ұқсас, бірақ түсі күңгірттеу және пішіні тарлау. Жыл бойына төрт, кейде бес немесе алты жұмыртқадан тұратын екі жұп жұмыртқа салады.

Адамдармен қарым-қатынас

Кейбір ареалдарында қызғылт торғай қалаларда мекендейді, ал ареалының көп бөлігінде егістік жерлерге жақын кездеседі және ауыл шаруашылығына аз зиян келтіретін қоректік зиянкес болып саналады. Егінге зиян тигізгенімен, балапандарын көбінесе жәндіктермен қоректендіреді. Жапонияда 1870 жылдары оны жеп, Йокогама ойын базарында сатқан. Қызғылт торғай Гималайда жақсы танымал, сондықтан көптеген тілдерде оның еуразиялық ағаш торғайынан өзгеше атауы бар. Мұндай атаулардың мысалдары – хинди тіліндегі лал гоурия және тибет тіліндегі канг че го ма. Жапон суретшісі Хокусай қызғылт торғайдың суретін салған, осы себепті ол Жапония, Гамбия және Гайанадағы жапон өнерін көрсететін пошта маркаларында бейнеленген.