Кіріспе

Passeriformes отрядының кез келген құсы, кейде қондырғыш құстар деп те аталады.

Пассерин (/ˈpæsərɪn/) – Passeriformes отрядының кез келген құсы (лат. *passer* – «торғай» және *formis* – «пішін») және барлық құс түрлерінің жартысынан астамын құрайды. Қондырғыш құстар деп белгілі болған пассериндердің саусақтары анизодактильді орналасқан (үш саусақ алға, біреуі артқа қаратылған), бұл оларға қондыруға көмектеседі. 140-тан астам туыс және 6500-ге жуық анықталған түрі бар Passeriformes – құстардың ең ірі отряды және құрлықтағы омыртқалы жануарлардың ең әртүрлі топтарының бірі, құстардың 60% құрайды. Пассериндер үш кіші отрядқа бөлінеді: Acanthisitti (Жаңа Зеландиялық торғайлар), Tyranni (көбінесе Оңтүстік Американың жартылай әнші құстарынан тұрады) және Passeri (әндерші құстар). Көптеген пассериндер жәндік жейтін немесе бәсекелес, яғни жәндіктермен қатар жемістер мен тұқымдарды да жейді. «Пассерин» және «Passeriformes» терминдері үй торғайының ғылыми аты – *Passer domesticus* және түпкілікті түрде латынша *passer* сөзінен шыққан, ол торғайлар мен оларға ұқсас кішкентай құстарды білдіреді.

Сипаттама

Орден үш кіші топқа бөлінеді: Тиранни (субоскиндер), Пассери (оскиндер немесе әнші құстар) және базальдық Акантиситти. Оскиндер құстар арасында сиринкс бұлшық еттерін ең жақсы бақылайды, осының арқасында әртүрлі әндер мен дауыстар шығарады, бірақ олардың кейбіреулері, мысалы, қарғалар, адамдарға музыкалық емес сияқты көрінеді. Кейбірлері, мысалы, лира құсы, шеберлікпен еліктей алады. Жаңа Зеландияның құстарлары – бұл кем дегенде қазіргі уақытта Жаңа Зеландияда ғана кездесетін ұсақ құстар; олар бұрын Пассериге жатқызылған. Көптеген құсқұстар басқа құс топтарының әдеттегі өкілдерінен кішірек болады. Ең ауыр және ең ірі құсқұстар – қалың мүсікті қарға және қарапайым қарғаның ірі түрлері, олардың әрқайсысы... Керемет лира құсы мен кейбір жұмақ құстары, өте ұзын құйрықтары немесе құйрық қауырсындарының есебінен, жалпы ұзындығымен олардан асып түседі. Ең кішкентай құс – қысқа құйрықты пигмей-тиран, ұзындығы ... және салмағы ... .

Анатомия

Құсбақаның аяғында үш саусақ алға қарай, ал бір саусақ артқа қарай бағытталған, бұл anisodactyl құрылымы деп аталады. Артқы саусақ (аллюкс) ұзын болып келеді және алдыңғы саусақтармен шамамен бірдей биіктікте аяққа жалғасады. Бұл құрылым құстарға бұтақтарға тік және оңай қонуға мүмкіндік береді. Саусақтардың арасында біріктіруші қабықшалар немесе қосылыстар жоқ, бірақ кейбір котингаларда екінші және үшінші саусақтардың базальдық үштен бір бөлігі біріккен. Құсбақаның аяғында қонуға арналған қосымша ерекше бейімделу бар. Аяқтың арт жағында, саусақтардың астынан tibiotarsus артындағы бұлшыққа дейін созылатын көктамыр, аяқ бүгілгенде автоматты түрде тартылып, керіледі, нәтижесінде құс бұтаққа қонғанда аяғы иіліп, қатаңдалады. Бұл құстарға құлап кетпей, қону кезінде ұйықтауға мүмкіндік береді. Көптеген құсбақалардың құйрығында 12 қауырсын болады, бірақ керемет лира құсының 16 қауырсыны бар, ал Furnariidae тұқымдасының бірнеше spinetail-дерінің 10, 8 немесе тіпті 6 қауырсыны бар, мысалы, Des Murs wiretail-інің. Ағаш діңге өрмелеуге бейімделген түрлер, мысалы, ағаш өрмелеушілердің, құйрық қауырсындары қатаң болып, өрмелеу кезінде тіреу ретінде қолданылады. Әртүрлі тұқымдастарда жыныстық безендіру үшін қолданылатын өте ұзын құйрықтар кездеседі. Белгілі бір мысал – ұзын құйрықты жесір құсы.

Жұмыртқалар мен ұялар

Құсқұйрықтардың балапандары көмекессіз болады: соқыр, қауырсынсыз және жұмыртқадан шыққанда әлсіз. Сондықтан балапандарға ата-аналарының күтім-қамқорлығы қажет. Көптеген құсқұстар түрлі түсті жұмыртқалар салады, ал құсқұстар емес құстардың жұмыртқаларының көпшілігі ақ болады, бірақ кейбір жерде ұялайтын топтарда, мысалы, камуфляж қажет болғанда, және кейбір паразиттік көкектерде, олардың жұмыртқалары құсқұстардың ұясындағы жұмыртқаға ұқсас болады. Виноград мойынды тоқылдақ екі түрлі түсті жұмыртқа – ақ және көк – салып, паразиттік қарақұстың жұмыртқасын салуын болдырмайды. Жұмыртқалардың саны әртүрлі: Австралияның ірі құсқұстары, мысалы, лира құстары мен бұталы торғайлар тек бір жұмыртқа салады, ал жылы аймақтардағы кіші құсқұстардың көпшілігі екіден бес жұмыртқаға дейін салады, ал Солтүстік жарты шардың солтүстік ендіктерінде, мысалы, қуысты ұя салатын құстар, торғайлар, онға дейін, ал басқа түрлер бес немесе алты жұмыртқа салады. Viduidae туысы өз ұяларын жасамайды, олар басқа құстардың ұясына жұмыртқа салады. Пасериформдар тұқымдасына видуалар, көкек иті, сиырқұстар сияқты бірнеше паразиттер тобы жатады.

Шығуы мен эволюциясы

Пассириндер тұқымдастарының эволюциялық тарихы және олардың арасындағы байланыстар 20 ғасырдың соңына дейін жасырын күйде болды. Көп жағдайда, пассириндер отбасылары морфологиялық ұқсастықтарға негізделіп топтастырылды, бірақ қазір бұл генетикалық жақындық емес, конвергентті эволюцияның нәтижесі деп саналады. Мысалы, Америка мен Еуразияның, Австралияның және Жаңа Зеландияның торғайлары сыртқы түрі мен мінез-құлқы жағынан ұқсас болғанымен, пассириндер тұқымдық ағашының әртүрлі тармақтарына жатады; олар пасериформдар класына жататындығына қарамастан, мүмкіндігінше туыс емес. Молекулалық биологиядағы жетістіктер және палеобиогеографиялық деректердің жақсаруы молекулалық туыстықтарды, морфологияның шектеулерін және қазба қалдықтарының ерекшеліктерін үйлестіретін пассириндердің пайда болуы мен эволюциясының нақтырақ суретін ашады. Алғашқы пассириндердің Оңтүстік жарты шарда палеоценнің соңында немесе эоценнің басында, шамамен 50 миллион жыл бұрын пайда болғаны есептеледі. Еуропаның олигоцен кезеңінен табылған Wieslochia, Jamna, Resoviaornis және Crosnoornis сияқты бірнеше жақындағы қазбалар толықрақ және олар ерте пасериформдар екенін көрсетеді, бірақ олардың нақты туыстығы әлі белгісіз. Жаңа Зеландияның Отаго аймағындағы Манухерикия өзеніндегі Батанс формациясынан MNZ S42815 (туи сияқты құстың оң жақ тарсометатарсы) және кем дегенде бір түрі седелдік құстың бірнеше сүйектері жақында сипатталды. Бұл ертеден орта миоценге (Авамоаннан Лиллбурнианға дейін, 19–16 миллион жыл бұрын) жатады.

Филогения

Оливерос және басқалардың (2019) филогенетикалық талдауына негізделген тірі пасериформдар отбасыларының арақатынастары. Кейбір түйінділер Халықаралық орнитологтар конгресі (ХОК) мойындаған, бірақ бұл зерттеуде көрсетілмеген отбасыларды көрсету үшін қайта аталды. ХОК-тің Alcippeidae және Teretistridae отбасылары осы зерттеуде қарастырылмады.