Кіріспе

Құрып кеткен көшіп-қонушы көгершін, бұрын Солтүстік Америкада мекендеген

Көшіп-қонушы көгершін немесе жабайы көгершін (Ectopistes migratorius) – Солтүстік Америкаға ендемик болған, қазір құрып кеткен көгершін түрі. Оның кең таралған атауы француз тіліндегі “passager” сөзінен шыққан, ол “өткіш” дегенді білдіреді, себебі түрдің көшіп-қону әдетіне байланысты осылай аталған. Ғылыми атауы да оның көшіп-қону сипаттамаларын көрсетеді. Морфологиялық жағынан ұқсас аза тұяғы (Zenaida macroura) бұрын оның ең жақын туысы деп есептелген, және кейде олар шатастырылып келген, бірақ генетикалық талдаулар Патагиоенас туысы Зенаида көгершіндерінен гөрі оған жақын екенін көрсетті. Көшіп-қонушы көгершіннің дене мөлшері мен түсі жынысына қарай өзгеше болған. Еркегінің ұзындығы белгілі бір шамада болып, жоғарғы жағы сұр, астыңғы жағы ақшыл, мойнында жылтыр қола түсті қауырсындары және қанаттарында қара дақтары болған. Месісі еркегінен кішкентайрақ, жалпы түсі күңгірт қоңыр болған. Жасы кішкентай көгершін месісіне ұқсас, бірақ жылтырлығы болмаған. Ол негізінен Солтүстік Американың шығысындағы жапырақты ормандарда мекендеген, сонымен қатар басқа да жерлерде кездесетін, бірақ көбеюі негізінен Ұлы көлдер маңында жүрген. Көгершін үлкен топтарда көшіп, үнемі тамақ, баспана және көбейту орындарын іздеп отырған. Бір кезде Солтүстік Америкадағы ең көп кездесетін құс болып, саны шамамен 3 миллиардқа, мүмкін 5 миллиардқа дейін жеткен. Өте жылдам ұшатын көгершіннің жылдамдығы сағатына белгілі бір шамаға жете алатын. Ол негізінен жемістер мен ұсақ жәндіктермен қоректенген. Олар бірігіп қыстап, бірігіп көбейген, және олардың осы қасиеттері тамақ іздеу және жыртқыштардан қорғанумен байланысты болуы мүмкін. Көшіп-қонушы көгершінге ежелгі американдықтар аң аулаған, бірақ еуропалықтар келгеннен кейін, әсіресе 19 ғасырда, аң аулау күшейді. Көгершіннің еті арзан тамақ ретінде сатылып, нәтижесінде ондаған жылдар бойы кең көлемде аулау жүргізілді. Түрдің азаюына және соңында жойылуына бірнеше фактор әсер етті, оның ішінде түрді сақтау үшін қажетті үлкен көбейту популяцияларының азаюы және оның мекендеу ортасын жойған орманның кеңінен кесілуі. 1800 жылдар мен 1870 жылдар арасында байқалатын баяу азаю, 1870 жылдар мен 1890 жылдар арасында күрт азаюға ұласты. 1900 жылы Огайо штатының оңтүстігінде соңғы жабайы көгершін атып өлтірілді. Соңғы тұтқын құстар 20 ғасырдың басында үш топқа бөлінді, олардың кейбіреулері тірі күйінде суретке түсірілген. 1914 жылдың 1 қыркүйегінде Цинциннати хайуанат бағында соңғы көшіп-қонушы көгершін, Марта деген атпен белгілі, қайтыс болды. Түрдің жойылуы – антропогендік жойылудың көрнекті мысалы.

Таксономия

Швед натуралисі Карл Линней 1758 жылғы «Systema Naturae» (биологиялық номенклатураның бастапқы нүктесі) еңбегінің басылымында жоқтау көгершін мен жолаушы көгершіннің екеуіне де *Columba macroura* есімді екі атауын берді, және олардың екеуі де бір түр деп санаған сияқты. Бұл жиынтық сипаттама Линнейден бұрынғы екі кітаптағы осы құстар туралы мәліметтерге сілтеме жасайды. Олардың бірі – Марк Кэйтсбидің 1731–1743 жылдары жарық көрген «Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы» еңбегіндегі жолаушы көгершіннің сипаттамасы, онда бұл құс *Palumbus migratorius* деп аталған және түрдің ең алғашқы жарияланған суреті қоса берілген. Кэйтсбидің сипаттамасы 1743 жылы Джордж Эдвардстың жоқтау көгершіннің сипаттамасымен біріктірілді, ол бұл құс үшін *C. macroura* атауын қолданды. Линнейдің өзі осы құстардың үлгілерін көрген деген ешқандай дәлел жоқ, және оның сипаттамасы осы бұрынғы есептер мен олардың суреттеріне толыққанды негізделген деп саналады. 1766 жылғы «Systema Naturae» басылымында Линней *C. macroura* атауын жойды, оның орнына жолаушы көгершін үшін *C. migratoria*, ал жоқтау көгершін үшін *C. carolinensis* атауларын пайдаланды. Сол басылымда Линней 1760 жылы Матурин Жак Бриссон қолданған *Turtur canadensis* негізінде *C. canadensis* деп атады. Кейін Бриссонның сипаттамасы әйел жолаушы көгершінге негізделгені анықталды. 1906 жылы Оутрам Бангс Линней *C. macroura* есімін құрастырғанда Кэйтсбидің мәтінін толығымен көшіргендіктен, бұл атау жолаушы көгершінге *E. macroura* ретінде тиесілі болуы керек деп ұсынды. 1918 жылы Гарри Оберхольсер Линнейдің кітабындағы ертерек бетте келгендіктен, *C. canadensis* атауы *C. migratoria* (немесе *E. canadensis*) атауынан басымдыққа ие болуы керек деп ұсынды. 1952 жылы Фрэнсис Хеминг Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясынан (ICZN) жоқтау көгершін үшін *macroura* атауын, ал жолаушы көгершін үшін *migratorius* атауын бекітуді ұсынды, өйткені Линней өз сипаттамасын негіздеген авторлардың мақсаты осы есімдерді осылай қолдану болған.

Эволюция

Бұл көгершін көгершіндер және нақтырақ айтқанда, Columbidae тұқымдасына жатады. Бұл тұқымның ең көне белгілі қазбасы – Солтүстік Каролинадағы Ли Крик кенішінен табылған, 5,3 және 3,6 миллион жыл бұрын Плиоценнің Занклин кезеңіне жатқан Йорктаун формациясының шөгінділеріндегі оқшауланған жамбас сүйегі (USNM 430960). Морфологиялық ерекшеліктеріне, әсіресе дене бітіміндегі ұқсастығына байланысты, оның ең жақын туыстары ұзақ уақыт бойы Зейнеида көгершіндері деп саналды, атап айтқанда, қазіргі Z. макроура деп белгілі аза тұту көгершіні. Кейбір авторлар, соның ішінде Томас Мейо Брюер, тіпті оның Ectopistes тұқымдасына жататындығын айтқан және оны E. carolinensis деп атаған. Бұл көгершіннің Солтүстік Американың орталық жазықтарындағы орманға бейімделген Зейнеида көгершіндерінен тарағаны болжамдалды. 2012 жылы жүргізілген зерттеуде жолаушы көгершіннің ядролық ДНК-сы алғаш рет талданып, оның Патагиоенас көгершінімен байланысы расталды. 2010 жылғы зерттеуден өзгеше, бұл авторлар өздерінің нәтижелері жолаушы көгершіннің және оның Ескі әлемдегі туыстарының ата-бабалары Жаңа әлемнің неотропикалық аймағында пайда болған болуы мүмкін екенін көрсетеді деп ұсынды. Төмендегі кладограмма 2012 жылғы ДНК зерттеуіне сәйкес, жолаушы көгершіннің ең жақын туыстары арасындағы орнын көрсетеді: жолаушы көгершіннің белгілі бір түршелері болған жоқ. Чарльз Отис Уитменнің құс үйінде (оның иелігінде 20-шы ғасырдың басында көптеген тұтқын құстар болды және оларды басқа көгершін түрлерімен бірге ұстады) жолаушы көгершін мен Барбария көгершінінің (Streptopelia risoria) арасында гибридтесу орын алды, бірақ олардан туған ұрпақтар көбейе алмады.

Этимология

Ectopistes тұқымдасының атауы "қимылдау" немесе "саяхаттау" деп аударылады, ал migratorius деген атау оның көшіп-қону қабілетін көрсетеді. Сондықтан толық биномдық атауын "көшпелі саяхатшы" деп аударуға болады. "Жолшы көгершін" деген ағылшынша атау француз тіліндегі passager сөзінен шыққан, ол "өткісіп кету" мағынасын білдіреді. Көгершін тірі болған кезде "жолаушы көгершін" және "жабайы көгершін" атаулары бір-бірімен алмастырылып қолданылған. Бұл құс сирек қолданылатын сияқты көк көгершін, мерне роук көгершін, ұзын құйрықты көшпелі көгершін және орман көгершін деген аттармен де белгілі болған. 18 ғасырда Жаңа Францияда (қазіргі Канадада) жолаушы көгершін "турте" деп, ал Еуропадағы француздар "туртр" деп атаған. Қазіргі француз тілінде бұл құс tourte voyageuse немесе pigeon migrateur сияқты басқа да атаулармен белгілі. Американың түпкілікті алгонкин тілдерінде ленапе тайпасы оны амими, оджибве тайпасы омимии, ал каскаския тайпасы мимия деп атаған. Американың жергілікті тілдеріндегі басқа атаулардың ішінде могаук тілінде ori'te және чоктоу тілінде putchee nashoba, яғни "жоғалған көгершін" бар. Сенека тайпасы бұл құсты "жахгова" деп атаған, яғни "үлкен нан" деген мағынаны білдіреді, себебі ол олардың тайпалары үшін тамақ көзі болған.

Сипаттама

Көшіп бара жатқан көгершіннің жыныстық диморфиялық мөлшері мен түсі болды. Оның салмағы шамамен 380-560 граммды құрады. Басы, мойны және артқы мойны көкшіл сұр түсті. Мойынның екі жағында және жоғарғы жамылғысында жарық бұрышына байланысты түрлі түсті, жарқыраған мыс, қызғылт немесе алтын жасыл түсті деп сипатталған көрнекі қауырсындар болды. Арқаның жоғарғы бөлігі мен қанаттары ақшыл немесе шифер сұр түсті, құрамында зәйтүн қоңыр реңі бар, ал төменгі қанаттары сұрғылт қоңыр түсті. Артқы бел мен құйрық аймағы қара көк сұр түсті, ал құйрықтың жоғарғы жағында сұрғылт қоңыр түсті. Үлкен және ортаңғы қанаттың қауырсындары ашық сұр түсті, ұшында аздаған қара дақтар бар. Қанаттың негізгі және қосалқы қауырсыны қоңыр түсті, қосалқы қауырсындардың сыртқы жағында тар ақ жиек бар. Құйрықтың екі ортаңғы қауырсыны қоңыр сұр түсті, қалғандары ақ түсті. Көшіп бара жатқан көгершін жылдамдық, төзімділік және ұшудағы маневрлік қабілет үшін физикалық жағынан бейімделген, жалпыланған тас көгершін (Columba livia) сияқты типтік көгершін пішінінің ағымдағы нұсқасы ретінде сипатталған. Қанаттары өте ұзын және сүйір, қанат жиегінен басталып, негізгі қауырсынға дейін 45-55 см, ал екіншілік қауырсынға дейін өлшенді. Оның жалпы ұзындығының көп бөлігін құрайтын құйрығы ұзын және клина тәрізді (немесе бітірілген), қалғандарына қарағанда екі орталық қауырсын ұзын. Денесі жұқа, тар, басы мен мойыны кішкентай.

Әндіктер

Жолаушы көгершіннің жасаған шуы керемет қатты, шақырымдармен естілетін болған және оның дауысы қатты, кедір-бұдыр және әуезді емес деп сипатталған. Кейбіреулер оны ән емес, құлықтаған, сайраған, көңілдестік білдірген және төмен ноталардың тізбегі деп айтқан. Көгершіннің ұя салып жатқанда қарқыраған дыбыс шығарғаны, ал көбейгенде қоңырау сияқты дыбыс жасағаны айтылады. Тамақтанатын кезде, кейбір құстар қауіп сезгенде ескерту дыбысын шығаратын, ал қалғандары ұшып кетер алдында осы дауысқа қосылатын.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жолаушы көгершін Солтүстік Американың Роки тауларынан шығысқа қарай, Ұлы жазықтан бастап шығыста Атлант мұхитының жағалауына дейін, солтүстікте Канаданың оңтүстігіне және АҚШ-тың оңтүстігінде Миссисипитің солтүстігіне дейінгі аймақтарда кездесетін, оның негізгі мекен ету ортасы – шығыс жапырақты ормандарымен үндес келетін. Ол бұл аумақта азық пен пана іздеп, үздіксіз көшіп-қонып жүрді. Құстардың нақты ағаштар мен жер бедерін артық жақсы көретіні белгісіз, бірақ олардың санына жететіндей болса, бір түрге ғана шектелмеген болуы мүмкін. Бастапқыда ол Канаданың шығыс және орталық бөліктерінің оңтүстігінен АҚШ-тың Канзас, Оклахома, Миссисипи және Джорджия штаттарына дейін қоныстанды, бірақ негізгі көбею аймағы Оңтүстік Онтарио және Ұлы көлдер штаттарында, оңтүстікке қарай Аппалачи тауларынан солтүстікке орналасқан штаттар арқылы созылған. АҚШ-тың 25 штатында, соның ішінде Калифорниядағы Ла-Бреа шайыртабағында 130-дан астам жолаушы көгершіннің қаңқасы табылды. Бұл жазбалар 100 000 жыл бұрынғы плейстоцен дәуіріне дейін соққанда, көгершіннің ареалы қазіргі ареалға кірмейтін бірнеше батыс штаттарға дейін жеткен. Осы аймақтардағы және осы кезеңдегі түрдің көптігі белгісіз.

Экология және мінез-құлық

Бұл көгершіндер азық, баспана немесе ұя салу үшін жер-жерден көшіп-қонып жүреді. Жолшыл көгершін – құрлықтағы құстардың ішіндегі ең әлеуметтік құс. Жолшыл көгершіннің тарихи саны 21 ғасырдың басында АҚШ-та қыстайтын құстардың санымен шамамен тең. Ал жеті жылдан кейін, 1866 жылы, Оңтүстік Онтариодағы бір үйірдің ұзындығы мен ені туралы айтылды. Ол 14 сағатқа созылды және 3,5 миллиардтан астам құсқа дейін жетеді. Бұл сан сол кездегі бүкіл популяцияның үлкен бөлігін, немесе тіпті барлығын құрауы мүмкін. Кейбір ертедегі жазбалар отарлардың көптеп пайда болуының ретсіз оқиға екенін көрсетеді. 2014 жылғы генетикалық зерттеу авторлары адам популяциясының мөлшеріне ұқсас талдау 9000 мен 17000 адамнан тұратын «нақты популяция санына» (немесе зерттеуде келтірілген 7 миллиард адамнан тұратын ең жоғары адам санының шамамен 1/550,000-і) жететінін есептейді. Бұл зерттеуде жолаушы көгершіндердің саны кем дегенде алдыңғы 20 000 жыл ішінде тұрақты болғандығы дәлелденді. Зерттеуде сондай-ақ сол кезеңдегі жолаушы көгершіндер популяциясының көлемі 2014 жылғы генетикалық зерттеуде анықталғаннан үлкен екендігі анықталды. Алайда, 2017 жылғы зерттеуде «сақтанушы» 13 миллион құстың «нақты популяциясы» туралы бағалау әлі де құстың шамамен 3–5 миллиард тарихи популяциясының шамамен 1/300 бөлігі болып табылады, олардың «19 ғасырдың төмендеуі мен ақыр соңында жойылуы» болды. Адам популяциясының мөлшерін генетикадан шығарып, ұқсас зерттеу (2008 жылы жарияланды, және адам митохондриялық ДНК мен Байес коалесценттік тұжырымдама әдістерін қолданады) басқа құралдармен алынған деректерге қарағанда адам халқының жалпы өсу үлгілерін көрсетуде айтарлықтай дәлдік көрсетті, бірақ зерттеу адам халқының тиімді мөлшеріне жетті (б.з.д. 1600 жылға қарай, Африка, Еуразия және Американы қосқанда) сол уақыт пен аймақ үшін антропологиялық және тарихи дәлелдерге негізделген халық санағының бағалауынан шамамен 1/1000 бөлігі. 2017 жылғы жолаушы көгершіндердің генетикалық зерттеуінде популяцияның үлкендігіне қарамастан, генетикалық әртүрлілік түрлерде өте төмен екендігі анықталды. Авторлар бұл табиғи іріктеудің жанама әсері деп болжады, бұл теория мен алдыңғы эмпирикалық зерттеулер өте үлкен және біріктірілген популяциялы түрлерге айрықша әсер етуі мүмкін деп болжады. Табиғи іріктеу геномның кеңейтілген аймақтарындағы генетикалық әртүрлілікті «селективті сыпыру» немесе «архивтік іріктеу» арқылы азайта алады. Авторлар жолаушы көгершіндердің ең жақын туыстары болып табылатын белдікті құйрықты көгершіндерге қарағанда, адаптациялық эволюцияның жылдамдығы мен зиянды мутациялардың тез жойылуының дәлелін тапты. Сондай-ақ, олар генетикалық рекомбинацияның төмен деңгейі бар жолаушы көгершін геномдарының аймақтарында төмен генетикалық әртүрліліктің дәлелін тапты. Бұл табиғи іріктеу, іріктемелі іріктеу немесе фондық іріктеу арқылы олардың генетикалық әртүрлілігін азайтатын болса, бірақ халықтың тұрақсыздығы болмаса, күтіледі. Зерттеу нәтижесінде популяцияның тұрақсыздығы түрдің құрып кетуіне ықпал еткен деген бұрынғы пікірлер жарамсыз деп табылды. Табиғи өлім-жітімнің басты себептерінің бірі ауа райы болды, әр көктемде көптеген адамдар солтүстікке тым ерте көшіп кеткеннен кейін өлімге ұшырады. Тұтқында болған кезде жолаушы көгершін кем дегенде 15 жыл өмір сүре алады; Марта, соңғы белгілі жолаушы көгершін, ол қайтыс болғанда кем дегенде 17 және мүмкін 29 жаста болған. Жабайы көгершіннің қанша уақыт өмір сүргені туралы мәлімет жоқ. 2018 жылы жарияланған зерттеуде «он мыңдаған жылдар бойы» өмір сүрген жолаушы көгершіндердің «көп саны» олардың тұқымын жеген ағаш түрлерінің эволюциясына әсер еткен болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Көктемгі ұя жасау кезеңінде тұқым беретін маст ағаштары (мысалы, қызыл емен) тұқымдарының кейбір бөлігі жолаушы көгершіндер жұта алмайтындай үлкен болады (осылайша олардың кейбір тұқымдары жыртқыштан құтылып, жаңа ағаштар өседі). Ал ақ еменнің тұқымы жеуге жарамды аралықта бірқалыпты түрде өлшенген, ол күзде, жолаушы көгершіндердің саны аз болған кезде, орын алған тұрақты емес маст үлгісін дамытты. Зерттеу нәтижесінде жазғы уақытта көпшілікпен кездесетін көгершіндердің аймақтарында ағаш түрлерінің басым бөлігі ақ қайыңға айналды. Көшіп жүретін көгершіндердің саны көп болғандықтан, олардың шығаратын нәжісі ұзақ уақыт бойы тұрып жатқан жерлерде жер бетіндегі өсімдіктерді жоюға жеткілікті болды, сонымен қатар экожүйеге қоректік заттардың көп мөлшерін қосты. Осыған байланысты - олардың жалпы салмағы астында ағаш бұталарының сынғаны және олар тұтынған көп мөлшерде мачта - жолаушы көгершіндер шығыс ормандардың құрылымына және ондағы түрлердің құрамына әсер еткен болуы мүмкін. Олардың ормандағы бұзылыстарды жасау рөлі жануарларға толысып, жаңа нишалар жасау арқылы ормандардағы омыртқалы жануарлардың әртүрлілігін арттырумен байланысты. Бұл экологиялық олқылықты толтыруға көмектесу үшін қазіргі заманғы жерді басқарушылар ормандағы жапырақтарда ашылуларды жасау арқылы олардың экожүйеге тигізген әсерлерін қайта жасайтыны ұсынылған, бұл төменгі жапырақтарға көбірек жарық береді. Жолаушы көгершіннің жеген көптеген мачты қамтамасыз еткен американдық каштан ағаштарының өзі 1905 жыл шамасында әкелінген азиялық саңырауқұлақ (каштан қырынуы) салдарынан жойылуға жақын болды. Келесі онжылдықтарда 30 миллиардқа дейін ағаштар өлген болуы мүмкін, бірақ бұл жолаушы көгершінге әсер етпеді, ол осы уақытқа дейін жабайы табиғатта жойылған еді. Жолаушы көгершіндердің жойылуы қазіргі заманда ақ аяқты егеуқұйрықтардың тасымалдаушылары болып табылатын лайм ауруының таралуын арттырған болуы мүмкін деген болжам бар.

Диета

Бук және емен ағаштары ұя салуға және қыстауға қажетті жемістерді (мачта) өндірді. Олар егілген астық дақылдарын, әсіресе қара бидайды пайдаланды. Айқын тұзға құмарлық танытты, оны тұзды көздерден немесе тұзды топырақтан жеді. Жемістер әртүрлі жерлерде әртүрлі уақытта көп мөлшерде кездеседі, бірақ екі жыл қатарынан кездеспейді, бұл үлкен топтардың үнемі көшіп жүруінің себебінің бірі. Жемістер күзде пісіп жетілетіндіктен, жас ұрпақ өсіп-өнімді жазға дейін одан көп мөлшерде қалған болуы керек. Олар осы өзгермелі азық көзін қалай таба білгені белгісіз, бірақ олардың көру қабілеті мен ұшу шеберлігі уақытша тоқтауға жеткілікті азық табуға болатын кең аумақтарды қарап шығуға көмектесті. Тарихи үш миллиардқа жуық санды құраған көгершіндер үшін бұл күніне белгілі бір мөлшерде тамаққа тең болды. 2018 жылғы зерттеуде жолаушы көгершіннің диеталық диапазоны оның жұмсақ тінінің (аузының) мөлшерімен шектелген белгілі бір тұқымдармен ғана шектелгені анықталды. Бұл оның қызыл емен, қара емен және американдық каштан сияқты ағаштардың тұқымдарын жеуіне кедергі келтірді. Атап айтқанда, зерттеуде қызыл емен тұқымдарының 13-69%-ы жолаушы көгершіндер жұта алмайтындай үлкен болса, қара емен мен американдық каштан тұқымдарының тек "шағын бөлігі" ғана құстарға тым ірі болып келді, ал барлық ақ емен тұқымдары жеуге жарамды мөлшерде болды. Сондай-ақ, тұқымдар ас қорыту кезінде толығымен жойылатынын анықтады, бұл осы жолмен тұқымдардың таралуына кедергі келтірді. Керісінше, көгершіндер тұқымдарды қайта құсу арқылы немесе өлгеннен кейін таратуға тырысқан болуы мүмкін. Құстар өздерінің таралу аймағының шетінде осындай үлкен көбелек ошақтарын құрмаған сияқты. Басқа көгершіндерден айырмашылығы, олар бір тармақта немесе қондырғыда жұптасады. Еркек қанаттарын жайып, аналықтың жанында "кек" деп дауыстайды. Содан кейін еркек тармақты тығыз қысып, қанаттарын күшпен жоғары-төмен соғады. Еркек аналыққа жақын келгенде, басын жоғары көтеріп, оған бағыттап, онымен қондырғыда жанына жатады. Екі жыныс та ұяға күтім жасағандықтан, жұптар ұялау кезеңінде моногамды болып қалады. Әдеттегі ұядағы жұмыртқа саны бір болған сияқты, бірақ осы мәселеде белгісіздік бар, өйткені бірдей ұядан екі жұмыртқа табылған жағдайлар да болды. Жұмыртқаларды екі ата-анасы да 12-14 күнге күтіп бағады, еркек таңертеңнен түске дейін, ал аналық қалған уақытта күтіп бағады. Бүкіл ұялау циклі шамамен 30 күнге созылады.

Жыртқыш және паразиттер

Қоныстанған отарлар көптеген жыртқыштарды тартты, оның ішінде американдық микс (Neogale vison), ұзын құйрықты құмырсқа (Neogale frenata), американдық мартен (Martes americana) және ракун (Procyon lotor), олар жұмыртқалар мен балапандарды, құс сияқты жыртқыш құстарды – мысықтарды, бүркіттерді және қырандарды – балапандар мен ересектерді, қасқырларды (Canis lupus), түлкілерді (Urocyon cinereoargenteus және Vulpes vulpes), қарақұмырсақтарды (Lynx rufus), американдық қара аюларды (Ursus americanus) және жарақат алған ересектер мен құлаған балапандарды аулады. Аципитер туысына жататын сұңқарлар мен қарашоңдар ұшып бара жатқан көгершіндерді қуатын, ал олар өз кезегінде олардан қашу үшін күрделі әуе маневрлерін жасады; Купердің сұңқары (Accipiter cooperii) өзінің табыстары үшін «үлкен көгершін сұңқары» деп аталды, және осы сұңқарлар көшіп бара жатқан жолаушы көгершіндерді ұстанған деген қауесет бар. Бірақ, ауру немесе паразиттерден өлген жабайы көгершін туралы ешқандай мәлімет жоқ. 2008 жылы жарияланған зерттеуде Голоценнің көп бөлігінде американдық жергілікті халықтың жерді пайдалану тәжірибелері орман құрамына үлкен әсер еткені анықталды. Белгіленген өртеуді үнемі қолдану, қажетсіз ағаштардың қабығын сызу, сүйікті ағаштарды отырғызу және күту жаңғақ, бұршақ немесе жеміс бермейтін көптеген ағаш түрлерінің санын азайтты, ал жаңғақ, бұршақ немесе жеміс беретін көптеген ағаш түрлерінің санын арттырды. Сонымен қатар, орман төсегінің қоқысын өртеп жіберу, ағаштардан құлағаннан кейін осы тағамдарды табуды жеңілдетті. Кейбіреулер мұндай жерді пайдаланудың жергілікті американдық тәжірибелері жолаушы көгершін сияқты әртүрлі жануарлар түрлерінің санын арттырды, оларға қол жетімді тағамды көбейтті, ал басқа жерлерде жергілікті американдықтар жолаушы көгершіндерді аулап, олармен кейбір жаңғақ пен бұршақ түрлері үшін бәсекелесіп, олардың санын азайтты деп мәлімдеді. Генетикалық зерттеулер бұл мәселеге жарық түсіруі мүмкін. 2017 жылы жолаушы көгершіндердің ДНК-сын зерттеу барысында олардың популяциясы 19 ғасырдағы төмендеуден және кейіннен жойылудан бұрын 20 000 жыл бойы тұрақты болғаны анықталды, ал 2016 жылы ежелгі американдық жергілікті халықтың ДНК-сын зерттеу кезінде американдық жергілікті халықтың саны шамамен 13-16 мың жыл бұрын 60 есеге өскен жылдам кеңейіп, өскені анықталды. Егер бұл екі зерттеу де дұрыс болса, онда американдық жергілікті халықтың санындағы үлкен өзгеріс жолаушы көгершіндердің санына ешқандай әсер етпеді. Бұл американдық жергілікті халықтың қызметінің жолаушы көгершіндердің санына тигізген жалпы әсері бейтарап болғанын көрсетеді. Жолаушы көгершін кейбір солтүстік американдық тайпалар үшін діни рөл атқарды. Уайандот (немесе гурон) халқы өлгендердің мейрамы кезінде әр он екі жылда өлгендердің жандары жолаушы көгершінге айналады деп сенді, содан кейін оларды аулап жейді. Жас көгершіндерді аулаудан бұрын сенека халқы қарт жолаушы көгершіндерге вампум мен брошкалар сыйлады; оларды түтінді оттың жанында кішкентай қазанға немесе басқа ыдысқа қойды. Сенека халқы ақ көгершіннің жолаушы көгершіндер отарының басшысы екеніне және Құстар кеңесінің көгершіндер өз денелерін Сенекаға беруге тиіс деп шешкеніне сенді, өйткені олар колонияларда ұя салатын жалғыз құстар еді. Сенекалар ризашылық білдіру үшін көгершін биін жасады. Кейіннен құсты Самуэль де Шамплен және Коттон Мэтэр сияқты тарихи тұлғалар байқап, атап өтті. Ертедегі жазбалардың көбісі көгершіндердің көптігі, аспанның қараңғылауы және ауланған құстардың көптігі туралы айтады (1771 жылы Бостон нарығында 50 000 құс сатылды). Алғашқы отаршылар көгершіндердің көп ұшып келуін бақытсыздық немесе аурулардың белгісі деп ойлады. Көгершіндер әдеттегі мекенінен тыс жерде қыстағанда, кейбіреулер «жаз да, күз де ауыр болады» деп ойлады. 18- мен 19 ғасырларда көгершіннің әртүрлі бөліктерінің емдік қасиеттері бар деп саналды. Қанды көз ауруларына, асқазанның ұнтақталған қабығын дизентерияға, ал майысты бас ауруы, асқазан ауыруы және шаршаңқылыққа қарсы қолданды. Қаздың қауырсыны сияқты ұзаққа созылмаса да, көгершіннің қауырсыны төсек-орынға жиі пайдаланылды. Көгершін қауырсынынан жасалған төсек-орын соншалықты танымал болды, бір кезде Квебек штатының Сен-Жером қаласында әрбір жалдамаға көгершін қауырсынынан жасалған төсек пен жастықтар берілді. 1822 жылы Нью-Йорк штатының Чаутауква округіне жататын бір отбасы бір күнде осы мақсатпен ғана 4000 көгершінді өлтірді. Жолаушы көгершін көптеген маңызды ерте табиғат зерттеушілерінің жазбаларында, сондай-ақ суреттерінде бейнеленді. Марк Кейтсбидің 1731 жылғы суреті, бұл құстың алғашқы жарияланған бейнесі, кейбір кейінгі сыншылардың пікірінше, өте қарапайым. Ойынға алынған суреттің түпнұсқа акварелі 1768 жылы британдық корольдік отбасы Кейтсбидің барлық акварельдерімен бірге сатып алды. Табиғат зерттеушілері Александр Уилсон мен Джон Джеймс Одубон екеуі де көгершіннің үлкен көші-қонын өз көздерімен көрді және олардың қатысқан құстардың жалпы санын анықтауға тырысқан егжей-тегжейлі есептерін жариялады. Жолаушы көгершіннің ең танымал және жиі қайта жарияланған суреті – Одубоннің «Америка құстары» кітабындағы (1827-1838 жылдар аралығында жарияланған) суреті (қолмен боялған акватинт). Одубоннің суреті өнерлік сапасы үшін мақталып, ғылыми дәлдігі үшін сынға ілінген. Уоллес Крейг және Р.В. Шуфельдт (басқалардың арасында) көрсеткендей, құстар бірін-бірің үстіне отырып, жұптасып отырған, ал олар оның орнына қатар отырып, еркек әйелге тамақ беріп, еркектің құйрығы жайылмаған. Крейг және Шуфельдт американ суретшісі Луис Агассіз Фуэртс пен жапон суретшісі К. Хаяшидің суреттерін құстың дәлірек бейнеленгені деп атады. Жолаушы көгершіннің суреттері көбінесе сақталған құстардан салынды, ал Чарльз Р. Найт – осы түрді тірі күйінде салған жалғыз «жүзді» суретші. Ол мұны кем дегенде екі рет жасады; 1903 жылы ол тірі құстармен үш авиарийдің бірінде салынған құстың суретін салды, ал 1914 жылға дейін Цинциннати бағындағы соңғы жеке тұлға Мартаның суретін салды. Мартаның өлімінің 100 жылдығына орай, ән оның мәдени мәнінің дәлелі ретінде келтірілді – осы көгершіндердің ойсыз қырғынының және адамның тудырған жойылуының символы. және көркем әдебиет) және көптеген көрнекті жазушылар мен суретшілер салған, бүгінгі күнге дейін өнерде бейнеленген, мысалы, Уолтон Фордтың 2002 жылғы «Құлаған бұтақ» картинасы және Ұлттық өнер медалінің иегері Джон А. Рэтвеннің 2014 жылғы Цинциннатидегі Мартаның өлімінің 100 жылдығын еске алуға арналған суреттері.

Аң аулау

Жолшыл көгершін Солтүстік Америка халқы үшін маңызды тағам көзі болды. Американың түпкі тұрғындары көгершіндерді жеген, ал ұялайтын ошақтардың жанында тұратын тайпалар кейде оларға жақын қоныстанып, жас көгершіндерді жеп, оларды түнде ұзын таяқтармен өлтірген. Көптеген түпкі тұрғындар ересек көгершіндерді жақынға жолатпауға тырысып, жас көгершіндерді ғана жеген, себебі ересектер ұяларын тастап кетеді деп қорқып, кейбір тайпаларда ересектерге аң аулау қылмыс саналған. Ұялардан алыс жерлерде үлкен торлармен бірден 800-ге дейін көгершін ұсталатын. Төмен ұшқан көгершіндерді таяқ немесе тас лақтырып өлтіруге болатын. Оклахомадағы бір жерде чероки тайпасы күн сайын таңертең ұядан шығатын көгершіндерге оқтарды лақтырып, алдыңғы қатардағы құстарды бұрылуға мәжбүр етіп, үлкен топты құрып, оларды оңай соққыға түсірген. Еуропалықтардың жолаушы көгершіндерді аулау туралы ең алғашқы мәліметі 1565 жылдың қаңтарына жатады, француз саяхатшысы Рене Ладоньер бірнеше апта ішінде Форт-Каролин маңында 10 000-ға жуық құсты өлтіргенін жазған: «Бізге орман көгершіндері соншалықты көп келді, шамамен жеті апта бойы күн сайын бекіністің маңындағы ормандарда екі жүзден астам құсты аркебуздармен өлтірдік. Бұл әр адамға күніне бір жолаушы көгершіннен келді». Еуропалықтардың отарлауынан кейін жолаушы көгершіндерге жергілікті тұрғындардан гөрі күрделі және қарқынды аң аулау жүргізілді. (Жоел Гринберг өзінің «Аспан арқылы қауырсынды өзен» кітабында бұл теорияны толыққанды жоққа шығарды). Көгершіннің етінің дәмі дайындалу әдісіне байланысты өзгерген. Жалпы алғанда, жас құстар ең дәмді деп есептелген, одан кейін тұтқында бордақыланған құстар және қыркүйек және қазан айларында ұсталған құстар келген. Көгершіндерді жеу немесе қысқа сақтау үшін тою әдеті болған. Құстар көбінесе көшіп бара жатқанда немесе одан кейін, әдетте өлі, ашық ағаштарға қонғанда атылып өлтірілген. Көгершіндерді басына қарап ату қиын болғандықтан, аңшылар үйірдің үстінен өтуін күткен. Кейде аңшылар құстарды ату үшін қазбалар жасап, астықпен толтырған. Аңшылардың саны аулаушылардан көп болған, ал жолаушы көгершіндерді аулау жас жігіттер үшін танымал спорт түрі болған. 1871 жылы бір ғана оқ-дәрі сатушы ұялау кезінде 3 тонна оқ-дәрі және 16 тонна (32 000 фунт) оқ-дәрі ұсынған. XIX ғасырдың соңғы жартысында спорттық ату үшін мыңдаған жолаушы көгершіндер ұсталған. Құстарды арнайы тұзақтардан босату сияқты «қаптық ату» сияқты атқылау турнирлерінде тірі нысана ретінде пайдаланылған. Сондай-ақ, адамдар бір-бірінен белгілі қашықтықта тұрып, өтіп бара жатқан құстардың мүмкіндігінше көп санын ату арқылы жарысқа түскен. Бір жарыста жүлде алу үшін 30 000 құс өлтіруге тура келген. Ұңғымадан жасалған аулар да тиімді қолданылған. Бұл ауларды көптеген фермерлер өздерінің жерлерінде, сондай-ақ кәсіби аулаушылар да қолданған. Аулардың қасына жем салып, көгершіндерді өзіне тартқан. Алдын ала «қоқыс көгершіндері» (кейде олардың қақпақтарын тігіп соқыр қылған) бағанаға байлаған. Көгершіндер қалың топқа ұшыраса, бір арқан тартылып, көгершіндер жерге ұшып, жем тапқандай болып көрінген, сонда құстар ауға түсіп кеткен. Тұз да жиі жем ретінде қолданылған, ал көптеген аулаушылар тұзды бұлақтар маңында тұнба орнатқан. Бір аулаушы құстарды уландырып, оларды оңай өлтіру үшін алкогольге малынған дәнді жем ретінде қолданған. Ұя салудың тағы бір әдісі - ұя салу ошағында аң аулау, әсіресе ересектер ұядан шыққаннан кейін, бірақ ұяшықтар ұша алмайтын бірнеше күн ішінде. Кейбір аулаушылар ұядан жасөспірімдерді шығарып тастау үшін таяқтарды қолданса, басқалары ұяның түбін түтеті жебемен атып, көгершінді түсірген. Ал басқалары ұя салатын ағашты солай кесіп тастайды, сонда ол құлап, екінші ұяға да соғып, көгершіндерді қуып шығарады. Бірде құстарды аулау үшін үлкен ағаштарды тез кесіп тастаған. Көгершіндерді өшіру үшін кейде ұяшықтағы ағашқа күкірт жағылған, сонда олар әлсіреп, ағаштан құлап түскен. XIX ғасырдың ортасына қарай теміржол көгершін аулаушыларға жаңа мүмкіндіктер ашты. Бұрын көгершіндерді шығыстағы қалаларға жеткізу өте қиын болғанмен, теміржол арқылы көгершін аулау коммерциялық сипатқа ие болды. 1860 жылдары кеңейтілген телеграф жүйесі пайда болды, бұл АҚШ бойынша байланысты жақсартты, көгершін үйірлерінің орналасқан жері туралы ақпаратты таратуды жеңілдетті. Бір аулаушы өмірінде үш миллион құсты шығыс қалаларына жібергені хабарланды. 1874 жылы кем дегенде 600 адам көгершін аулаушылары ретінде жұмыс істеген, бұл сан 1881 жылға қарай 1200-ге жеткен. Көгершіндерді соншалықты көп ұстағандықтан, 1876 жылға қарай өлі көгершіндердің партиялары оларды жіберуге қажетті бөшкелер мен мұздың құнын өтемейтін болды. Базардағы артық тауарларға байланысты бір бөшке көгершіннің бағасы жарты центтен төменге түсті. Көгершіндердің еті жаңа болғандықтан тірі ұсталып, бағасы қайта өскен кезде сатылған. Мыңдаған құстар үлкен қаптарда сақталған, бірақ жағдайдың нашарлығынан тамақ пен судың жетіспеуінен және өздерін шайнаудан көптеген құстар өлген, көптегендер сатуға дейін шіріп кеткен.

Құралуы мен сақталу әрекеттері

Түрлерді құрып кетуге итермелеуге болатын деген түсінік ертедегі отарлаушыларға жат еді, себебі құстардың саны азаймаған сияқты, сондай-ақ құрып кету ұғымы әлі анықталмаған. Еуропалықтар келгеннен кейін құс баяу-баяу батысқа қарай ығысып, шығыста сирек кездесе бастады немесе мүлдем жоқ болып кетті, бірақ 1850 жылдары миллиондаған құстар әлі де сақталған еді. Құстардың саны көптеген жылдар бойы азайып келген болуы керек, бірақ бұл олардың көптігіне байланысты байқалмады, себебі олардың азаюы көзге түспеді. 1870 жылдары құстарды тұзаққа түсіріп, жарыстар өткізуге қарсы наразылықтар көтерілді, өйткені жарыстардан бұрын және кейін құстарға жаман қаралатын. Табиғатты қорғаушылар осы қырғынды тоқтатуға күш жібергенімен, нәтижеге қол жеткізе алмады. Мичиган штатының заң шығарушы органы көгершіндерді ұялаған жерлерге жақын аулауға тыйым салатын заң жобасын қабылдады. 1897 жылы Мичиган штатының заң шығарушы органына 10 жылға жолаушы көгершіндерді аулауға тыйым салу туралы заң жобасы енгізілді. Пенсильванияда да осындай заңдық шаралар қабылданды, бірақ олар ескерілмеді. Бұл әрекеттердің нәтижесі болмады, 1890 жылдардың ортасына қарай жолаушы көгершінге жартылай жол берілді және ол, мүмкін, жабайы табиғатта көбейе алмайтын құс ретінде жойылды. Көп жылдар бойы соңғы рет анықталған жабайы жолаушы көгершіннің 1900 жылдың 24 наурызында Огайо штатының Пайк округіне қарасты Саргентс маңында атып түсірілгені туралы айтылды. Бала құсты жолаушы көгершін деп танымады, бірақ оның ата-анасы оны анықтап, сақтаушыға жіберді. "Түймелер" деп аталған бұл дананың көздерінің орнына түймелер тігілген еді. 1915 жылы отбасы оны Огайо тарихи қоғамына сыйға тартты. Огайо, Иллинойс және Индианадағы құстар туралы есептердің сенімділігі күмәнді. Орнитолог Александр Уетмор 1905 жылдың сәуір айында Канзас штатының Индипенденс қаласының жанында бір жұп құстың ұшып бара жатқанын көргенін мәлімдеді. 1907 жылдың 18 мамырында АҚШ президенті Теодор Рузвельт Вирджиния штатының Пайн-Кноттағы каютасында демалып жүргенде "бірнеше рет қанат қағып ұшып өткен он екі-үш құстан тұратын топты" көргенін айтты, олар "құстарға тән позада" өлген ағашқа қонған. Бұл оқиғаны орманда көп серуендеген және "көп байқағыш" болған жергілікті азамат та растады. 1910 жылы Америка орнитологтары одағы ұя тапқанға 3000 доллар сыйақы ұсынды. Көптеген тұтқындағы жолаушы көгершіндерді пайдалану мақсатында ұстады, бірақ кейбіреулерін зоопарктар мен құс қораларында сақтады. Ол 1830 жылы Англияға 350 құсты алып келгенін және оларды түрлі ақсүйектерге таратып бергенін айтты, сондай-ақ бұл түрді Лондон зоопаркында да ұстағандығы белгілі. Көп таралған құстар болғандықтан, 1890 жылдары олар сирек кездесетін болғанға дейін оларға көп қызығушылық танытылмады. ХХ ғасырдың басында соңғы белгілі тұтқындағы жолаушы көгершіндер үш топқа бөлінді: бірі Милуокиде, бірі Чикагода, үшіншісі Цинциннатиде. Тағы бірнеше құстың әртүрлі жерлерде сақталғаны туралы да мәліметтер бар, бірақ бұл есептер қазіргі уақытта сенімді деп есептелмейді. Милуоки тобын 1888 жылы жинауын бастаған Дэвид Уиттакер ұстады, ол бірнеше жылдан кейін он бес құсқа ие болды, олардың барлығы бір жұптан тарады. АҚШ-тағы ең көне зоопарктардың бірі - Цинциннати зоопаркы 1875 жылы ашылғаннан бері жолаушы көгершіндерді ұстап келеді. Зоопаркта 10х12 фут өлшемді қоршауда 20-дан астам құс сақталды. Жабайы популяцияның азаюын мойындаған Уитман мен Цинциннати зоопаркы аман қалған құстарды өсіруге тырысты, соның ішінде тас көгершіннің жұмыртқаларын жолаушы көгершінге асырап алуға әрекет жасады. 1902 жылы Уитман зоопаркқа әйел жолаушы көгершін сыйлады; бұл кейінірек Марта деп аталатын құс болуы мүмкін, ол түрдің соңғы тірі мүшесі болды. Басқа дереккөздер Марта Цинциннати зоопаркында туып, 25 жыл бойы сол жерде өмір сүргенін және 1877 жылы зоопарк сатып алған үш жұп жолаушы көгершіннің ұрпағы болғанын айтады. Бұл құсқа Марта есімі берілгеніне байланысты, оның соңғы қоршауындағы серігі Джордж деп аталды, осылайша Джордж Вашингтон мен оның әйелі Мартаның құрметіне есім қойылды, бірақ ол зоопарк күзетушісінің достарының анасының есімімен аталған деген де мәлімдеме бар. 1909 жылы Марта мен оның Цинциннати зоопаркындағы екі еркек серігі тірі қалған жалғыз жолаушы көгершіндер болды. Сол жылы сәуір айында бір еркек, ал 1910 жылдың 10 шілдесінде Джордж, қалған еркек қайтыс болды. 1914 жылдың 1 қыркүйегінде Марта қартайып қайтыс болды. Ол сағат 13.00-де қайтыс болды деп мәлімделсе, басқа деректер оның бірнеше сағаттан кейін қайтыс болғанын көрсетеді. Сол кезде Мартаның өлімінен бірнеше апта бұрын инсульт алғандықтан, ол инсульттан қайтыс болды деп болжағандар да болды. Оның денесі мұзға қатырылып, Вашингтондағы Смитсониан институтына жіберілді, онда оның терісі сыпырылып, тікелей зерттелді, суретке түсіріліп, сақталды. Ол қауырсыны түсіп жатқан кезде қайтыс болғандықтан, оны сақтау қиын болды, сондықтан бұрын түскен қауырсындары қосылды. Марта көп жылдар бойы көрмеге қойылды, бірақ мұражай қоймаларында болғаннан кейін 2015 жылы Смитсонианның Ұлттық табиғат тарихы мұражайында қайтадан көрмеге қойылды.

Өлу себептері

Жолаушы көгершіннің құрып кетуінің басты себептері – аулаудың кең ауқымды болуы, мекендеу ортасының жылдам жоғалуы және құстың өте әлеуметтік тіршілік салты еді, бұл оны бұл факторларға өте осал етті. Орманды кесуге ауыл шаруашылығы және қалалардың кеңеюі үшін жерді босату қажеттілігі, сондай-ақ ағаш және отынға деген сұраныс себеп болды. 1850 мен 1910 жылдар аралығында 728 000 км² (180 миллион акр) жер егістікке айналдырылды. Солтүстік Американың шығысында әлі де кең ормандық алқаптар бар, олар түрлі жануарларға жағдай жасайды, бірақ бұл популяцияны сақтау үшін қажетті көгершіндердің көп санын қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. Керісінше, қақапо (Strigops habroptilus) және такахе (Porphyrio hochstetteri) сияқты дерлік құрып кеткен құстардың өте аз популяциясы осы түрлерді бүгінгі күнге дейін сақтап қалуға жете білді. Аулау мен орманды жоюдың күшті әсері жолаушы көгершінге қарсы «блицкриг» деп сипатталды және ол тарихтағы ең ірі және ең ақылсыз адамның салдарынан болған құрып кетулердің бірі деп есептеледі – Алли эффектісінің мысалы. 2014 жылғы генетикалық зерттеу адамдар келгенге дейін популяция санының табиғи ауытқуларын көрсетті, сонымен қатар бұл түрдің популяциядағы төмендеуден қалпына келетінін анықтады және 1800 жылдары адамдардың қарқынды аулауы осы төмендеулердің бірімен сәйкес келген болуы мүмкін екенін ұсынды, бұл комбинация түрдің жылдам құрып кетуіне әкелген болар еді. Осыған ұқсас жағдай Роки тауларының шегірткесінің (Melanoplus spretus) сол кезеңдегі жылдам құрып кетуін түсіндіруге де болады. 1947 жылдың 11 мамырында сөйлеген сөзінде Леопольд былай деді:
Жастық шағында көгершіндерді еске түсіретін адамдар әлі де бар. Жастық шағында тірі желмен шайқалған ағаштар да әлі тірі. Бірақ он жылдан кейін тек ең ескі емендер ғана еске алады, ал соңында тек төбелер ғана біледі.

Түрдің қайта тірілуі

Бүгінде әлемнің көптеген мекемелерінде кем дегенде 1532 жолаушы көгершіннің терісі (соның ішінде 16 қаңқасы) сақталған. Жолаушы көгершіннің клондалуына кедергі келтіретін фактор – мұражайдағы үлгілердің ДНК-сының жоғары температура мен оттегіге ұшырау салдарынан зақымданып, фрагменттерге бөлінуі. Америкалық генетик Джордж М. Черч жолаушы көгершіннің геномын әртүрлі үлгілерден алынған ДНК фрагменттерін біріктіру арқылы қайта құруға болатынын ұсынды. Келесі қадам – осы гендерді тас көгершіндердің (немесе жолақты көгершіндердің) дің жасушаларына енгізіп, оларды жұмыртқа және сперма жасушаларына айналдырып, содан кейін тас көгершіндердің жұмыртқаларына орналастыру. Нәтижесінде тас көгершіндер жолаушы көгершіннің спермасы мен жұмыртқасын көтеріп жүреді. Олардың ұрпақтары жолаушы көгершіннің қасиеттерін мұраға алады және жойылған түрдің ерекше белгілерін дамыту үшін одан әрі өсіріледі. Бұл идеяны қазіргі уақытта американдық коммерциялық емес Revive & Restore ұйымы жүзеге асырып жатыр. Жойылған түрлерді қайта жандандыру идеясы сынға ұшырады, себебі қажетті үлгіндей қаржыны қазіргі уақытта қорғауға мұқтаж түрлер мен олардың мекендеу орындарын сақтауға жұмсауға болады, сондай-ақ консервациялық шаралардың маңыздылығы төмендеуі мүмкін. Жолаушы көгершіннің жағдайында, олардың өте әлеуметтік жаратылысынан туындайтын, қайта жандандыру үшін жеткілікті мөлшерде құстарды өсіру мүмкін болмайды, сонымен қатар оларды қайтадан табиғатқа енгізуге қолайлы орта бар-жоқ деген мәселе де шешілмеген. Бұған қоса, клондалған жолаушы көгершіндерді өсіретін ата-аналық көгершіндер басқа түрге жатады және жас құстарды өсірудің өзгеше әдістерін қолданады.