Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуразиядағы құс түрі
Species of bird in Eurasia
Орталан (Emberiza hortulana), сондай-ақ орталан торғайы деп те аталады, Еуразия құсы, торғайлар тұқымдасының (Emberizidae) мүшесі. Бұл тұқымдас қазіргі заманғы ғалымдардың көпшілігі бойынша, қарғалар (Fringillidae) тұқымдасынан бөліп қарастырылады. Emberiza туысының атауы неміс тіліндегі Embritz, яғни торғай сөзінен шыққан. Hortulana деген сөз итальян тіліндегі ortolana деген атаудан алынған. Ағылшын тіліндегі "ортолан" сөзі орта француз тіліндегі "hortolan", "бағбан" деген сөзден туындаған. Орталан француз асүйінде жиі дайындалады, әдетте пісіріліп, бүтіндей желінеді. Дәстүр бойынша, тамақтанғанда дәмді тағамды жегенде адамдар басын салфеткамен немесе сүлгімен жабады. Бұл құс соншалықты кең таралғандықтан, Франциядағы оның саны қауіпті деңгейге төмендеді, нәтижесінде 1999 жылы оны пайдалануды шектеу туралы заңдар қабылданды. 2007 жылдың қыркүйегінде Франция үкіметі бұл құсты қорғау үшін бұрын елемей келген заңдарды күшіне енгізу ниетін жариялады.
The ortolan (Emberiza hortulana), also called ortolan bunting, is a Eurasian bird in the bunting family Emberizidae, a passerine family now separated by most modern scholars from the finches, Fringillidae. The genus name Emberiza is from Alemannic German Embritz, a bunting. The specific name hortulana is from the Italian name for this bird, ortolana. The English ortolan is derived from Middle French hortolan, "gardener". The ortolan is served in French cuisine, typically cooked and eaten whole. Traditionally diners cover their heads with their napkin or a towel while eating the delicacy. The bird is so widely used that its French populations dropped dangerously low, leading to laws restricting its use in 1999. In September 2007, the French government announced its intent to enforce long ignored laws protecting the bird.
Таксономия
Ортоланды баулауды 1758 жылы швед натуралисі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында сипаттады және бастапқы екі атаулы атауы Emberiza hortulana деп сақталды. Бұл түр жеке түр болып табылады. 2008 жылы жарияланған бау-баулардың молекулалық филогенетикалық зерттеуі ортоланды баулаудың Кретцшмар баулауымен (Emberiza caesia) ең жақын туыс екенін көрсетті.
The ortolan bunting was described by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in 1758 in the tenth edition of his Systema Naturae and retains its original binomial name of Emberiza hortulana. The species is monotypic. A molecular phylogenetic study of the buntings published in 2008 found that the ortolan bunting is most closely related to Cretzschmar's bunting (Emberiza caesia).
Сипаттама
Ортоланның ұзындығы және қанаттарының ені шамамен болады. Сыртқы түрі мен мінез-құлқы жағынан сары балғаға өте ұқсас, бірақ одан жарқын түсімен ерекшеленбейді; мысалы, ортоланның басы сары емес, жасыл сұр түсті. Еркек ортоланның әні сары балғаның әніне ұқсайды.
The ortolan bunting is in length and has a wing span of In appearance and habits it much resembles its relative the yellowhammer, but lacks the bright colouring of that species; the ortolan's head, for instance, is greenish grey, instead of a bright yellow. The song of the male ortolan resembles that of the yellowhammer.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Азияда таралған, ол Скандинавияға дейін және Арктика айнасынан солтүстікке қарай тарайды, егістік алқаптарында және олардың маңында жиі кездеседі. Британ аралдарында көктемде, әсіресе күзде сирек шатады. Ұлыбританияда оның кездесуі азайды, себебі Францияда осы түрдің популяциясы шектен тыс пайдаланудың салдарынан төмендеді. 2018 жылдың қараша айында Индияның Карнатака штатындағы Кенжар жағалауында байқалды және құс бақылаушылар фотоға түсірді. Кейбір құс бақылаушылар бұл Индиядағы ортолан бүлдіршіннің алғашқы фототүсірілімі екенін айтты.
A native of most European countries and western Asia, it reaches as far north as Scandinavia and beyond the Arctic Circle, frequenting cornfields and their neighbourhoods. It is an uncommon vagrant in spring, and particularly autumn, to the British Isles. Sightings in the UK are less common than they were, owing to the species’ population decline due to overexploitation in France. It was spotted at Kenjar Coastal Karnataka, India, in November 2018 and photographed by birdwatchers. Some birders commented that it is the first photographic record of an ortolan bunting in India.
Мінез-құлық
Ортоландар ұяларын жерде немесе жерге жақын салады. Швейцарияда өлген күйде табылған бір құстың тіркелген ең жоғары жасы – алты жыл он ай. Дәнділер табиғи тамақ болып табылады, бірақ балапандарын тамақтандырған кезде қоңыздар және басқа да жәндіктер жейді.
Ortolan nests are placed on or near the ground. The maximum age recorded is six years and ten months for a bird found dead in Switzerland. Seeds are the natural diet, but beetles and other insects are taken when feeding their young.
Тамақ ретінде
Құстар Африқаға көшін кезінде торлармен ауланады. Содан кейін оларды жабық қосқа немесе қораптарға қояды. Құстар қараңғыда, әдетте қарақұмық тұқымымен, екі есеге дейін семіреді. Сосын құстарды арманяк құйылған ыдысқа тастайды, ол құстарды батырып, маринадтайды. Құс сегіз минут пісіріліп, содан кейін қауырсыны алынады. Тұтынушы құстың басын ұстап тұрып, аяғын аузына салады. Ортоланды басымен немесе басысыз толығымен жейді, ал ірі сүйектер түкіріліп тасталады. Француздық гурмандар ортоланды жеудің дәстүрлі тәсілі – құсты жеу кезінде басын және бетін үлкен салфеткамен немесе сүлгімен жабу. Сүлгінің мақсаты туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбіреулер оның бүкіл құсты бірден жеп, хош иісті сақтау үшін қолданылатынын айтады, ал басқалары «Дәстүр бойынша, бұл құдайдың көзінен осындай ысырапты және арсыз істің ұятын жасыру үшін жасалған» дейді. Осы сүлгіні қолдануды Жан Антельм Бриллат-Савариннің досы – дін қызметкері бастаған. Бір кезде Кипр аралы ортоланды экспорттаудың маңызды орталығы болды, олар дәмдеуіштер мен сірке суында тұздалып, әрқайсысында 300-ден 400-ге дейін құс бар бөшкелерге салынды. 20 ғасырдың басында Кипрден жыл сайын 400-ден 500-ге дейін бөшке экспортталды.
The birds are caught with nets set during their autumn migratory flight to Africa. They are then kept in covered cages or boxes. The birds react to the dark by gorging themselves on grain, usually millet seed, until they double their bulk. The birds are then thrown into a container of Armagnac, which both drowns and marinates the birds. The bird is roasted for eight minutes and then plucked. The consumer then places the bird feet first into their mouth while holding onto the bird's head. The ortolan is then eaten whole, with or without the head, and the consumer spits out the larger bones. The traditional way French gourmands eat ortolans is to cover their heads and face with a large napkin or towel while consuming the bird. The purpose of the towel is debated. Some claim it is to retain the maximum aroma with the flavour as they consume the entire bird at once, others have stated "Tradition dictates that this is to shield – from God’s eyes – the shame of such a decadent and disgraceful act", This use of the towel was begun by a priest, a friend of Jean Anthelme Brillat Savarin. At one time, the island of Cyprus formed a chief depot for the export of ortolans, which were pickled in spices and vinegar and packed in casks containing from 300 to 400 each. In the early 20th century, between 400 and 500 casks were annually exported from Cyprus.
Есірілген тамақ
1867 жылы Үш императордың кешкі ас мәзірінде 16 тағамның ішінде тост үстінде ортолан да болды. Медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты және лоботомия процедурасын ойлап тапқан Антонио Эгас Монистің ең сүйікті тағамы – Бордодағы Le Chapon Fin мейрамханасында дайындалған ортолан еді. 1975 жылы тамақ сыншысы Крейг Клейборн American Express компаниясының төлем картасын қабылдайтын әлемдегі кез келген мейрамханада екі адамға арналған кешкі асқа аукционда 300 доллар төледі. Клейборн Париждегі Chez Denis мейрамханасын таңдап, 4000 долларлық (2022 жылы 20 665 доллар) тамаққа тапсырыс берді, оның құрамында ортоланнан жасалған бір тағам болды. 1995 жылы Францияның бұрынғы президенті Франсуа Миттеранның соңғы Жаңа жылдық кешкі асы осы ерекше дайындалған құстан тұрды.
The Three Emperors Dinner in 1867 included ortolans on toast among its 16 courses. The favourite dish of medicine Nobel laureate and inventor of the lobotomy procedure, António Egas Moniz, was ortolans as prepared at the restaurant Le Chapon Fin in Bordeaux. In 1975, food critic Craig Claiborne made a winning $300 bid in an auction for a dinner for two, courtesy of American Express, at any restaurant in the world that takes its credit card. Claiborne selected Chez Denis in Paris for a $4,000 meal ($20,665 in 2022) that included a course of ortolans. In 1995, former French President François Mitterrand's last New Year's Eve meal included this specially prepared bird.