Кіріспе

Құс түрі. Саксаульді торғай (Passer ammodendri) – торғайлар тұқымдасына жататын, Орталық Азияның кейбір аймақтарында кездесетін ұсақ құс. Орташа салмағы 25-30 грамм, ұзындығы 18-20 см болатын бұл торғай, басқа торғайлардың ішінде ірілеріне жатады. Екі жыныстың да қауырсыны күлгіш сұрдан құмдық қоңырға дейін өзгереді, ал аяқтары ақшыл қоңыр түсті. Ұрғашыларының қауырсыны мен тұмсының түсі еркектеріне қарағанда азырақ жарқырап, басындағы қара жолақтардың өрнегі болмайды. Екі жыныстың да басындағы белгілері саксаульді торғайды ерекшелейді, оны басқа құспен шатастыру мүмкін емес. Ұнтақ, әуенді шырылдаған дауысы, әні және ұшу кезіндегі шақыру үндері бар. Үш түршесі бар, олар қауырсынының жалпы тонымен және ұрғашысының басындағы жолақтарымен ерекшеленеді. Ammodendri түршесі саксаульді торғайдың таралу аймағының батысында, ал stoliczkae және nigricans түршелері шығысында кездеседі. Бұл таралу Орталық Азиядағы алты жекелеген аймаққа бөлінеді, Түркіменстанның орталық бөлігінен бастап Қытайдың солтүстік Гансуына дейін созылады. Шөл және шөлейт аймақтарында мекендейтін саксаульді торғай, саксауль сияқты бұталардың жанында, өзендер мен құдықтар маңында ұялайды. Ауыл шаруашылығының салдарынан мекендеу орындарының бір бөлігін жоғалтса да, адамның қызметінен оған қауіп төнуде деп айтуға болады. Саксаульді торғайдың мінез-құлқы туралы көп мәлімет жоқ. Көбінесе жапырақ арасында жасырынып, ағаштарда және жерде азық іздейді. Негіздінен тұқымдармен қоректенеді, көбейген кезде және балапандар өсіп келе жатқанда жәндіктерді де жейді. Көбеймейтін кезде топтасып көшіп жүреді, бірақ көбейген кезде басқа торғайларға қарағанда аз әлеуметтік болып келеді, көбінесе жеке жұптарда ұя салады. Ұялары құрғақ өсімдік материалдарынан жасалған дөңгелектелген жиынтықтар, ішіне қауырсын сияқты жұмсақ материалдар төселген. Оларды ағаш қуыстарында, топырақ жартастарында, тасты беткейлерде, адам жасаған құрылыстарда немесе жыртқыш құстардың ұяларында салады. Маусым ішінде бес-алты жұмыртқадан тұратын екі жұп жұмыртқа туады. Ата-анасы бірлесіп ұя салып, жұмыртқаларына және балапандарына күтім жасайды.

Сипаттама

Саксауль құсқарғышы – ірі құсқарғыштардың бірі және барлық құсқарғыштар сияқты, ол жылдам және көбінесе биікте ұшады. Оның ерекше белгілері, әсіресе басындағылары, оны басқа құстардан айыруға мүмкіндік береді. Северцов бұл түрді Passer ammodendri деп атауды бірнеше жыл жоспарлаған және түрдің үлгілерін басқа натуралистерге таратып жүрген. 1871 жылы Париж коммунасынан қашқан табиғат тарихы саудагері Чарльз Дод өзінің коллекциясының бір бөлігімен бірге Лондон зоологиялық қоғамына Гулдқа көрсетілген сирек құстардың үлгілерін ұсынды. Северцов 1873 жылға дейін түрді сипаттамады, кейбір авторлар оған авторлық құқықты бергенмен, Гулдтың сипаттамасы Северцовтікінен басымдыққа ие. Саксауль құсқарғышының түрлік аты оның шөлді мекендеу ортасына сілтеме жасайды, ол Ammodendron немесе құм акациясының атынан шыққан, бұл атау ежелгі грек тіліндегі άμμος (аммос, «құм») және δένδρον (дендрон, «ағаш») сөздерінен туындаған. Ағылшын тіліндегі саксауль құсқарғышы атауы саксауль өсімдігімен байланысты, ол оның өмір сүру ортасы болып табылады. Саксауль құсқарғышы көбінесе үй құсқарғышы және оның сияқты жиырмаға жуық түрмен бірге Passer туысына жатқызылады, бірақ 1890 жылы Николай Зарудный саксауль құсқарғышы үшін Ammopasser туысын құрды. Саксауль құсқарғышының Passer туы ішіндегі байланысы нақты емес, бірақ қара мойын қауырсындарының болуына байланысты ол үй құсқарғышымен байланысты «Палеарктикалық қара төс құсқарғыштары» тобының бір бөлігі саналады. Дж. Денис Саммерс Смит Палеарктикалық құсқарғыштардың соңғы мұз дәуірінде, шамамен 25 000 – 15 000 жыл бұрын пайда болғанын болжайды. Осы кезеңде құсқарғыштар мұз жағдайынан тыс, Орталық Азиядағы белгілі бір дала аймақтары сияқты жерлерде оқшауланған болуы мүмкін, Саммерс Смит саксауль құсқарғышының осы жерде пайда болғанын ұсынды. Генетикалық және қазбалық дәлелдер Passer түрлерінің пайда болуының әлдеқайда ертерек болғанын көрсетеді, мүмкін Миоцен және Плиоцен дәуірлерінде, Луис Альенде және оның әріптестері 2001 жылы митохондриялық ДНК-ның филогенетикалық талдауында көрсеткендей. Бұл талдау сондай-ақ саксауль құсқарғышының өз туысындағы ертедегі тармақ немесе базальды түр болуы мүмкін екенін, солтүстік сұрбас құсқарғышы сияқты кейбір африкалық құсқарғыштардың туысы екенін көрсетті. Егер саксауль құсқарғышы осы түрлермен байланысты болса, онда ол бұрын Африка мен Арабия шөлдерінде кездескен болуы мүмкін, немесе Passer құсқарғыштарының барлық тобы африкалық текті болуы мүмкін. Орталық Азиядағы таралған аймағында саксауль құсқарғышы алты, мүмкін, ажыратылған аймақта кездеседі және кем дегенде үш түршеге бөлінеді. ammodendri түршесі Түркіменстанның орталық бөлігінде, Иранда және мүмкін Ауғанстанда сирек көбейеді, қыста оңтүстікке көшіп кетеді. stoliczkae түршесі 1874 жылы Алан Октавиан Юм Фердинанд Столицканың құрметіне атады. Бұл түрше Тянь-Шань тауларымен басқа екі түршеден бөлінеді. Ол Қытайдың кең аумағында, Кашгардың шығысынан Ішкі Монголияның батысына дейін, Такламакан шөлінің айналасындағы аймақтарда (бірақ шөлдің өзінде емес, мүмкін), Шыңжаңның шығысында, солтүстік Ганьсуда және Оңтүстік Монголияның шетінде кездеседі. Гоби шөлінің батысында Гурван Сайхан Уул тауларымен бөлінген популяция кездеседі, кейде ол timidus түршесі ретінде қарастырылады. 1961 жылы орнитолог Л. С. Степанян сипаттаған nigricans түршесі солтүстік Шыңжаңның Манаси өзені аңғарында кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Саксаульді серке Орталық Азияның шалғай аймақтарында таралған, оның ареалы алты үзіліс-паралы аймаққа бөлінеді деп саналады, бірақ деректердің аздығына байланысты бұл нақты емес. Ол шөлдерде, әсіресе өзендер мен оазистер маңында кездеседі. Әдетте саксауль (Haloxylon), терек (Populus) немесе тамариск (Tamarix) сияқты бұталардың төңірегінде ұялайды. Кейде, әсіресе қыс айларында, елді мекендер мен егістік алқаптарында да кездеседі.

Мінез-құлық

Саксауль торғайының мінез-құлқы туралы көп мәлімет жоқ, себебі олардың таралған аймағы шалқары алыс. Көптеген жерлерде ұялдап, жапырақ арасында жасырынып жүреді, бірақ Моңғолияда көбейетін құстар "қатты сенімді" екені хабарланды. Көбеймейтін кезде олар әлеуметтік болып, елуға дейін құстардан тұратын топтар құрады, кейде еуразиялық ағаш торғайларымен, испан және үй торғайларымен бірге болады. Кейбір аймақтарда шағын жергілікті көші-қондар жасайды. Көктемге қарай саксауль торғайлары өз тобында жұптар құрап, сәуір айында тарап кетеді. Ұяларын көбінесе ағаштардың қуыстарына салады, кейде олар бір-біріне жақын орналасады. Саксауль торғайының мекендейтін жеріндегі үлкен ағаштардың жойылғандықтан, адам жасаған құрылыстардағы ұялар көбейіп келеді. Кейбір жұмыртқалардың біреуі қалғандарына қарағанда айқын ақшыл болады. Зарудный Транскаспийден жинаған төрт жұмыртқаның орташа мөлшері болды. Ұядан ұшқан жас құстар қыстауға кетер алдында, олар ұшқаннан кейін де жақын жерде қалады, содан кейін ересектер қосылады.