Кіріспе

Көлем бірлігі

Литр (британдық ағылшынша жазу) немесе литр (американдық ағылшынша жазу) (СИ белгілері L және l, кейінгі ортағасырлық латын тілінен шыққан, шамамен 0,831 литрге тең. Литр метрикалық жүйенің бірнеше келесі нұсқаларында да қолданылды және SI бірлігі болмаса да, SI жүйесімен бірге қолдануға рұқсат етілген – көлемнің SI бірлігі куб метр (м3) болып табылады. Халықаралық салмақтар мен өлшемдер бюросы "литр" деп жазады.

Метрлік емес айырбастаулар

Шамамен 1 литрдің мәні метрикалық емес бірліктерде:

Метрикалық емес бірлік Литрмен тең ≈ 0.87987699 императорлық кварт
1 императорлық кварт ≡ 1.1365225 L
≈ 1.056688 АҚШ кварты
1 АҚШ кварты ≡ 0.946352946 L
≈ 1.75975399 императорлық пинт
1 императорлық пинт ≡ 0.56826125 L
≈ 2.11337641 АҚШ пинт
1 АҚШ пинт ≡ 0.473176473 L
≈ 0.21996925 императорлық галлон
1 императорлық галлон ≡ 4.54609 L
≈ 0.2641720523 АҚШ галлон
1 АҚШ галлон ≡ 3.785411784 L
≈ 0.0353146667 кубикалық фут
1 кубикалық фут ≡ 28.316846592 L
≈ 61.023744 кубикалық дюйм
1 кубикалық дюйм ≡ 0.016387064 L
≈ 35.19508 императорлық сұйық унция
1 императорлық сұйық унция ≡ 28.4130625 мл
≈ 33.814023 АҚШ сұйық унциясы
1 АҚШ сұйық унциясы ≡ 29.5735295625 мл

Тағы қараңыз: Императорлық бірліктер және АҚШ стандартты бірліктері.

Шағын түрлендірулер

Бір литр АҚШ сұйық квартынан сәл үлкен, ал британдық кварттан немесе АҚШ құрғақ квартынан сәл кішкентай. Оның британдық пинтаға шаққандағы көлемін есте сақтау үшін "бір литр су – пинтаның үштен бірінен артық" деген еске түсіруге болады; бұл өте жақын, себебі бір литр шамамен 1,76 британдық пинтаға тең. Бір куб футың нақты көлемі 28,316846592 литрді құрайды.

Символ

Бастапқыда литрдің жалғыз символы l (кіші әріп L) болды, SI конвенциясына сәйкес, тек адам атын қысқартатын өлшем бірліктерінің символдары ғана бас әріппен басталады. Алайда, көптеген ағылшын тілді елдерде қолмен жазылған араб цифры 1 көбінесе тек тік сызықтан тұрады, яғни, басқа көптеген мәдениеттердегідей жоғары сызығы болмайды. Сондықтан "1" цифры "l" әрпімен шатастырылуы мүмкін. Кейбір компьютерлік шрифттерде осы екі таңбаны ажырату қиын. Осының салдарынан, 1979 жылы CIPM литр үшін баламалы символ ретінде L (үлкен әріп L) қабылдады. Қазір АҚШ Ұлттық Стандарттар және Технология институты үлкен әріпті L қолдануды ұсынады, бұл практика Канада мен Австралияда да кеңінен қолданылады. Осы елдерде L символы префикстермен де қолданылады, мысалы mL және μL, Еуропада қолданылатын дәстүрлі ml және μl орнына. Ұлыбритания мен Ирландияда, сондай-ақ Еуропаның қалған бөлігінде кіші әріпті l префикстермен қолданылады, бірақ литрлер көбінесе толық жазылады (мысалы, шарап бөтелкесінде "750 мл", ал шырын қорабында көбінесе "1 литр" деп жазылады). 1990 жылы Халықаралық салмақтар мен өлшемдер комитеті литр үшін бір ғана символді таңдау әлі ерте деп мәлімдеді.

Тарих

Литрдің алғашқы атауы «кадил» болды; стандарттары Париждегі Өнер мен Кәсіптер мұражайында (Musée des Arts et Métiers) көрсетілген. Литр Францияда 1795 жылы жаңа «республикалық өлшем бірліктерінің» бірі ретінде енгізілді және бір текше дециметр ретінде анықталды. Бір литр сұйық судың массасы шамамен бір килограммға тең, себебі грамм 1795 жылы мұздың балқу температурасында бір текше сантиметр су ретінде анықталған. Алғашқы ондық сантиметрдің ұзындығы 44.344 лин болды, ол 1798 жылы 44.3296 линге дейін түзетілді. Бұл алғашқы литрді қазіргі кубикалық дециметрдің 1.000974-іне тең етті. Осы литрге сүйеніп килограмм құрылды. 1879 жылы CIPM литрдің анықтамасын l (кіші әріп L) символымен қабылдады. 1901 жылы 3-ші CGPM конференциясында литр 1 атм қысымдағы және 3.98 °C температурадағы ең жоғары тығыздықтағы 1 кг таза су алатын көлем ретінде қайта анықталды. Бұл литрді шамамен 1.000028-ге тең етті (алдыңғы анықтамалық еңбектерде көбінесе 1.000027 көрсетілген). 1964 жылы 12-ші CGPM конференциясында бастапқы анықтама қайта жаңартылды, осылайша литр тағы да метрмен тікелей байланысты, яғни текше дециметрдің басқа атауы ретінде, дәл 1 дм3 ретінде анықталды. 1979 жылы 16-шы CGPM конференциясында L (үлкен әріп L) деген баламалы символ қабылданды. Сондай-ақ болашақта осы екі символдың біреуін ғана сақтау қаласы білдірілді, бірақ 1990 жылы мұны жасау әлі ерте деп мәлімделді.