Л.Л.Заменгоф (1859-1917) – Эсперанто тілін жасаған автор. Халықаралық тіл қарым-қатынасын жеңілдету, мәдениеттерді жақындастыру мақсатымен құрылған. ЮНЕСКО-ның ең көрнекті тұлғасы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эсперантоның негізін қалаушы (1859–1917)
Creator of Esperanto (1859–1917)
Л. Л. Заменгоф (15 желтоқсан 1859 – 14 сәуір 1917) – Эсперанто тілін жасаған, ең көп тараған халықаралық қосымша тілдің авторы. Бұл тіл бейтарап, әділ және тең құқықтық байланыс арқылы адамдарды біріктіруге арналған құрал болмақ. Ол 20-ғасырдың дүниежүзілік соғыстарына қарамастан, бүгінге дейін сақталған және тілді реформалауға немесе одан да заманауи халықаралық қосымша тілдер (IAL) құруға тырысатын қауымдастықты құра білді (сол кезде Эсперантоға ұқсас жалғыз тіл – Волапук еді). Сонымен қатар, Эсперанто басқа тілдер сияқты, оның қолданушыларының өзара әрекеттесуі мен шығармашылығы арқылы дамыды. Оның жетістіктері мен мәдениеттер аралық диалогты қолдауы үшін ЮНЕСКО Заменхофты 2017 жылы, оның қайтысының 100 жылдығына орай, көрнекті тұлғалардың бірі деп таңдады. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, кемінде 2 миллион адам Эсперантода сөйлейді, оның ішінде шамамен 1000 ана тілінде сөйлейтін адам бар.
L. L. Zamenhof (15 December 185914 April 1917) was the creator of Esperanto, the most widely used constructed international auxiliary language. The language would be a tool to gather people together through neutral, fair, equitable communication. He successfully formed a community which has survived to this day despite the World Wars of the 20th century, and which continues making attempts to reform the language or create more modern IALs (the only other language like Esperanto at the time was Volapük). Additionally, Esperanto has developed like other languages: through the interaction and creativity of its users. In light of his achievements, and his support of intercultural dialogue, UNESCO selected Zamenhof as one of its eminent personalities of 2017, on the 100th anniversary of his death. As of 2019, there are a minimum of 2 million people speaking Esperanto, including an estimated 1,000 native speakers.
Алғашқы жылдар
Заменгоф 1859 жылғы 15 желтоқсанда Марк пен Розалия Заменгофтың ұлы ретінде, көпұлтты Белосток қаласында (қазір Польшадағы Белосток) дүниеге келді. Оның әкесі француз және неміс тілдерінің мұғалімі болған. Ол Заменгофқа еврей тілінен басқа осы екі тілді де үйретті. Ол сонымен қатар Белосток қаласының кең таралған тілдерін, мысалы, поляк және белорус тілдерін білді. Польша тілі Варшавадағы оның балаларының ана тіліне айналды. Мектепте ол классикалық латын, грек және арамей тілдерін оқыды. Кейін ағылшын тілін де біраз үйренді, бірақ өзінің айтуынша, жақсы меңгермеді. Ол итальян және литва тілдеріне қызығушылық танытып, 1880 жылы пайда болған Volapük тілін үйренді. Ол кезде оның халықаралық тіл жобасы қалыптасқан болатын. Еврейлік идиш тілінде сөйлейтін азшылықтан өзге, Белосток халқына рим-католик поляктары мен православиелік орыстар (көбінесе үкімет қызметкерлері) кірді, сондай-ақ белорустар, немістер және басқа да ұлт өкілдері болды. Заменгоф осы топтар арасындағы көптеген дау-жанжалдарға қынжылды. Ол жек көру мен ынтымақсыздыққа себеп болатын басты мәселе – ортақ тілдің болмауынан туындайтын өзара түсініспеушілік деп есептеді. Егер мұндай тіл болса, Заменгоф болжағандай, ол әртүрлі этникалық және тілдік ортадағы адамдар арасында бейтарап қарым-қатынас құралы ретінде тамаша қызмет ете алатын еді. Варшавадағы орта мектепте оқыған кезінде Заменгоф бай, бірақ күрделі грамматикасы бар халықаралық тіл жасауға тырысты. Кейін ағылшын тілін оқығанда, ол халықаралық тілдің грамматикасы қарапайым болуы керек деп шешті. Оның жобаларына ата-анасының ана тілдері – орыс және идиш, сондай-ақ оның қабылдаған тілі – поляк тілін меңгеруі, неміс тілін жақсы білуі, латын, еврей және француз тілдерін жақсы түсінуі, грек, ағылшын және итальян тілдерінің негізгі білімі көмектесті. 1878 жылға қарай оның "Lingwe uniwersala" жобасы аяқталды. Алайда Заменгоф сол кезде еңбегін жариялауға тым жас еді. Бітіргеннен кейін көп ұзамай ол медицинаны алдымен Мәскеуде, содан кейін Варшавада оқыды. 1885 жылы Заменгоф университетті бітіріп, Вейсихайда дәрігерлік тәжірибесін бастады. 1886 жылдан бастап Плоцк және Венада көз дәрігері болып жұмыс істеді. Ол адамдарды емдеумен қатар, халықаралық тіл жобасымен жұмысын жалғастырды. Екі жыл бойы ол тілді сипаттаушы кітапшаны шығару үшін қаражат жинауға тырысты, оған болашақ әйелінің әкесінен қаржылай көмек келгенше. 1887 жылы "Международный язык. Предисловие и полный учебникъ" (Халықаралық тіл: Кіріспе және толық оқулық) атты кітап орыс тілінде "Докторо Эсперанто" (Доктор Хопер, немесе сөзбе-сөз "Үміт білдірген дәрігер") деген псевдониммен жарық көрді. Заменгоф бастапқыда тілін "Lingvo internacia" (халықаралық тіл) деп атаған, бірақ оны үйренгендер оның псевдонимімен – Эсперанто деп атауды бастады, және бұл жақын арада тілдің ресми атауына айналды. Заменгоф үшін бұл тіл – жай ғана қарым-қатынас құралы емес, әртүрлі мәдениеттердің өкілдерінің бейбіт бірлесіп өмір сүруін қамтамасыз етудің жолы болды.
Zamenhof was born on 15 December 1859, the son of Mark and Rozalia Zamenhof , in the multi ethnic city of Belostok (now Białystok in Poland). His father was a teacher of French and German. From him, Zamenhof learned both languages, as well as Hebrew. He also spoke some major languages of Białystok, such as Polish and Belarusian. Polish became the native language of his children in Warsaw. In school, he studied the classical languages Latin, Greek, and Aramaic. He later learned some English, though in his own words not very well. He had an interest in Italian and Lithuanian and learned Volapük when it came out in 1880. By that time, his international language project was already well developed. In addition to the Jewish Yiddish speaking minority, the population of Białystok included Roman Catholic Poles and Eastern Orthodox Russians (mainly government officials), with smaller groups of Belarusians, Germans and other ethnicities. Zamenhof was saddened and frustrated by the many quarrels among these groups. He supposed that the main reason for the hate and prejudice lay in the mutual misunderstanding caused by the lack of a common language. If such a language existed, Zamenhof postulated, it could play the role of a neutral communication tool between people of different ethnic and linguistic backgrounds. As a student at secondary school in Warsaw, Zamenhof attempted to create an international language with a grammar that was rich, but complex. When he later studied English, he decided that the international language must have a simpler grammar. Apart from his parents' native languages Russian and Yiddish and his adopted language Polish, his projects were also aided by his mastery of German, a good passive understanding of Latin, Hebrew and French, and a basic knowledge of Greek, English and Italian. By 1878, his project Lingwe uniwersala was finished. However, Zamenhof was too young then to publish his work. Soon after graduation he began to study medicine, first in Moscow, and later in Warsaw. In 1885, Zamenhof graduated from university and began his practice as a doctor in Veisiejai. After 1886, he worked as an ophthalmologist in Płock and Vienna. While healing people there, he continued to work on his project of an international language. For two years, he tried to raise funds to publish a booklet describing the language, until he received the financial help from his future wife's father. In 1887, the book titled Международный язык. Предисловие и полный учебникъ (International language: Introduction and complete textbook) was published in Russian under the pseudonym "Doktoro Esperanto" (Doctor Hoper, or literally "Doctor One Who Hopes"). Zamenhof initially called his language "Lingvo internacia" (international language), but those who learned it began to call it Esperanto after his pseudonym, and this soon became the official name for the language. For Zamenhof, this language, far from being merely a communication tool, was a way to promote peaceful coexistence between people of different cultures.
Идиш тілі мен еврей мәселесі бойынша жұмыс
1879 жылы Заменгоф идиш тілінің алғашқы грамматикасын жазды. Оның бір бөлігі бірнеше жылдан кейін «Lebn un visnshaft» журналында жарияланды. Бұл қолжазбаның толық орыс тіліндегі түпнұсқа мәтіні 1982 жылы ғана, Адольф Холжаус жасаған эсперанто тіліне параллель аудармасымен бірге, Л. Заменгофтың «provo de gramatiko de novjuda lingvo» (Жаңа еврей тілінің грамматикасына қатысты тәжірибе), Хельсинки, 9–36 беттерде жарық көрді. Бұл еңбегінде ол идиш грамматикасын талдап қана қоймай, оны латын әрпіне көшіру және басқа орфографиялық жаңалықтарды ұсынады. Осы кезеңде Заменгоф идиш тілінде тағы бірнеше жұмыс жазды, оның ішінде, мүмкін, идиш поэзиясын зерттеудің алғашқы еңбегі де бар (жоғарыда аталған кітаптың 50-бетіне қараңыз). 1882 жылы Ресей империясында, оның ішінде Польшадағы Конгресс аймағында болған погромдар толқыны Заменхофты ерте сионистік қозғалыс – «Хиббат Сион» қатарына қосылуға итермеледі. Ол 1887 жылы қозғалыстан шығып, 1901 жылы орыс тілінде «Гиллелизм» деген тақырыпта мәлімдеме жариялады, онда сионистік жоба еврей халқының мәселелерін шеше алмайды деп мәлімдеді. Ол Окопова көшесіндегі еврей зиратына жерленді. Варшавадағы Ұлы Синагогтың бас раввині және уағызшысы Самуил Абрам Познанский ақты айту сөзін сөйледі, ол былай деді: «Польшаның топырағы мен халқы осы ұлы Құдай перзентінің өз Отанына қандай даңқ әкелгенін түсінетін күн келеді».
In 1879, Zamenhof wrote the first grammar of Yiddish. It was partly published years later in the Yiddish magazine Lebn un visnshaft. The complete original Russian text of this manuscript was only published in 1982, with parallel Esperanto translation by Adolf Holzhaus, in L. Zamenhof, provo de gramatiko de novjuda lingvo (An attempt at a grammar of neo Jewish language), Helsinki, pp. 9–36. In this work, not only does he provide a review of Yiddish grammar, but also proposes its transition to the Latin script and other orthographic innovations. In the same period Zamenhof wrote some other works in Yiddish, including perhaps the first survey of Yiddish poetics (see p. 50 in the above cited book). In 1882 a wave of pogroms within the Russian Empire, including Congress Poland, motivated Zamenhof to take part in the early Zionist movement, the Hibbat Zion. He left the movement in 1887, and in 1901 published a statement in Russian with the title Hillelism, in which he argued that the Zionist project could not solve the problems of the Jewish people. and was buried at the Okopowa Street Jewish Cemetery. The farewell speech was delivered by the chief rabbi and preacher of the Great Synagogue in Warsaw, Samuel Abraham Poznański, who said: "There will be a time where the Polish soil and nation will understand what fame gave this great son of God to his homeland."
Отбасы
Заменгоф және оның әйелі Клара Сильберник үш бала тәрбиеледі: ұлы Адам және екі қызы – София мен Лидия. Үшеуі де Холокост кезінде қаза тапты. Лидия Заменгоф эсперанто тіліне ерекше қызығушылық танытты, ересек болған соң ол осы тілдің мұғалімі болды, Еуропа мен Америкаға саяхаттап, сабақтар өткізді. Марта Рутпен достық байланыс орнатқаннан кейін Лидия Бахаулланың ілімін қабылдап, Бахаи дінінің мүшесіне айналды. Бахаи дінінің әлеуметтік принциптерінің бірі ретінде, әлемнің барлық елдерінің өкілдері қосымша әлемдік тілді таңдауы тиіс деп үйретіледі. Заменгофтың немересі Луи Кристоф Залески Заменгоф (Адамның ұлы) 1960 жылдардан бастап 2019 жылы қайтыс болғанға дейін Францияда өмір сүрді. 2020 жылдан бастап Луи Кристофтың қызы Маргарет Залески Заменгоф эсперанто қозғалысында белсенділік танытуда.
Zamenhof and his wife Klara Silbernik raised three children, a son, Adam, and two daughters, Zofia and Lidia. All three were murdered in the Holocaust. Lidia Zamenhof in particular took a keen interest in Esperanto, and as an adult became a teacher of the language, traveling through Europe and to America to teach classes in it. Through her friendship with Martha Root, Lidia accepted Bahá'u'lláh and became a member of the Baháʼí Faith. As one of its social principles, the Baháʼí Faith teaches that an auxiliary world language should be selected by the representatives of all the world's nations. Zamenhof's grandson, Louis Christophe Zaleski Zamenhof (Adam's son), lived in France from the 1960s until his death in 2019. As of 2020, Louis Christophe's daughter, Margaret Zaleski Zamenhof, is active in the Esperanto movement.
Діни философия
Лингвистикалық жұмысынан басқа, Заменгоф өзінің діни философиясын жариялады, оны Хомаранизм деп атады (эсперанто тіліндегі термин, ағылшын тілінде көбінесе "адамизм" деп аударылады, кейде кең мағынада гуманитаризм немесе гуманизм деп те аударылады), ол Үлкен Хиллельдің қағидалары мен үйретіктеріне негізделген. Ол Хомаранизм туралы былай деді: "Шындығында, бұл менің өмірімнің барлық мақсаты. Мен осы үшін бәрін де құрбан етер едім".
Besides his linguistic work, Zamenhof published a religious philosophy he called Homaranismo (the term in Esperanto, usually rendered as "humanitism" in English, sometimes rendered loosely as humanitarianism or humanism), based on the principles and teachings of Hillel the Elder. He said of Homaranismo: "It is indeed the object of my whole life. I would give up everything for it."
Құрметтер мен атаулар
1905 жылы Заменгоф эсперанто тілін жасағаны үшін «Құрмет легионы» орденімен марапатталды. 1910 жылы Заменгоф алғаш рет төрт британдық парламент мүшесі (соның ішінде Джеймс О’Грейди және Филип Сноуден) мен профессор Стэнли Лэйн Пул ұсынған Нобель бейбіт сыйлығына үміткер болды. (Алайда, сыйлық Халықаралық бейбітшілік бюросына берілді.) Нәтижесінде Заменгоф Нобель бейбіт сыйлығына барлығы 12 рет ұсынылды. Барселонада өткен бесінші Универсалды эсперанто конгресінде Испания королі Альфонсо XIII Заменгофты Католик Изабелла орденінің командирі етіп тағайындады. Заменгофқа немесе эсперантоға байланысты ескерткіштер мен орындар «Заменгоф эсперанто нысаны» (немесе ZEO) деп аталады. 1462 Заменгоф астероиді оның құрметіне аталған. Оны 1938 жылдың 6 ақпанында Ержо Вейсла ашты. Сондай-ақ, 1421 Эсперанто астероиді эсперантоның құрметіне аталған. Әлемнің жүздеген қалаларындағы көшелерге, саябақтарға және көпірлерге Заменгофтың есімі берілген. Литвадағы ең танымал Заменгоф көшесі – Каунаста, ол біраз уақыт тұрған және үйі болған жерде орналасқан. Польшада, Ұлыбританияда, Францияда, Венгрияда, Хорватияда, Чехияда, Испанияда (көбінесе Каталонияда), Италияда, Израильде, Бельгияда, Нидерландыда және Бразилияда да осындай көшелер бар. Венгрия мен Бразилияда Заменгоф төбелері, ал Дунайда Заменгоф аралы бар. Израильдің кейбір қалаларындағы көше тақталарында эсперантоның негізін қалаушы көрсетілген және оның туған және қайтыс болған күндері жазылған, бірақ оған тек еврей есімі – Елиезер (оның бір түрі Эль’азар, Лазарьдің бастауы) қолданылады. Заменгофты жапондық Оомото діні құдай ретінде құрметтейді және оның жаттықтары эсперантоны қолдануға шақырады. Оның құрметіне лишайниктер туысына Заменхофия, ал Heteroplacidium zamenhofianum түріне де осы ат берілген. Одессада тұратын орыс жазушысы, Эссерромен бірге, Ресейдегі алғашқы ресми эсперанто қоғамының бөлімшесін құрды. 1896-97 жылдары Н.А. Боровко оның төрағасы болды. Л. Заменгофқа арналған ескерткіш Одессадағы қарапайым тұрғын үй ауласына орнатылды. Бұл үйде эсперантист мүсінші Николай Васильевич Блажков тұрды, ол 1960 жылдардың басында мүсін портретін аулаға әкелді, себебі кеден органдары мүсінді Венадағы эсперанто конгресіне жіберуге рұқсат бермеді. Швецияның Гётеборг қаласындағы қоғамдық алаң Эсперантоплацен деп аталды. Италияда эсперантоның атымен бірнеше көше аталған, соның ішінде Пизадағы Ларго Эсперанто. 1959 жылы ЮНЕСКО Заменгофты оның туған күнінің 100 жылдығына орай құрметтеді. 2015 жылы оның қайтыс болған күнінің 100 жылдығын атап өтуді қолдауға шешім қабылдады. Оның туған күні, 15 желтоқсан, эсперанто қолданушылары тарапынан жыл сайын Заменгоф күні ретінде тойланады. 2009 жылдың 15 желтоқсанында Заменгофтың 150 жылдығына арнап Google-дің бас бетінде эсперантоның жасыл жұлдызды туы көрсетілді. Заменгофтар үйі мен Заменгофқа арналған ескерткіш 2008 жылдың маусымында Беластоктағы Беласток университетінің еріктілері ашқан Еврей мұрасы жолындағы нысандар болып табылады. Беластокта Людвик Заменгоф орталығы да орналасқан. 1960 жылы Ұлыбританиядағы Сток-он-Трентте Эсперанто қауымдастығы (EAB) эсперантоның жазғы мектептерін ашты, ол жергілікті деңгейде тілді оқыту және насихаттауды бастады. Қалада Заменгоф атымен аталған көше бар: Заменгоф орманы. Заменгоф 1859 жылдың 15 желтоқсанында дүниеге келгендіктен, Нью-Йорк Эсперанто қоғамы жыл сайын желтоқсан айында Заменхофа Таго (эсперанто тілінде Заменгоф күні) мерекесін атап өту үшін жиналады.
In 1905, Zamenhof received the Légion d'honneur for creating Esperanto. In 1910, Zamenhof was first nominated for the Nobel Peace Prize, by four British Members of Parliament (including James O'Grady and Philip Snowden) and Professor Stanley Lane Poole. (The Prize was instead awarded to the International Peace Bureau.) Ultimately Zamenhof was nominated 12 times for the Nobel Peace Prize. On the occasion of the fifth Universala Kongreso de Esperanto in Barcelona, Zamenhof was made a Commander of the Order of Isabella the Catholic by King Alfonso XIII of Spain. A monument or place linked to Zamenhof or Esperanto is known as a Zamenhof Esperanto object (or ZEO). The minor planet 1462 Zamenhof is named in his honour. It was discovered on 6 February 1938 by Yrjö Väisälä. There is also a minor planet named in honour of Esperanto (1421 Esperanto). Hundreds of city streets, parks, and bridges worldwide have also been named after Zamenhof. In Lithuania, the best known Zamenhof Street is in Kaunas, where he lived and owned a house for some time. There are others in Poland, the United Kingdom, France, Hungary, Croatia, the Czech Republic, Spain (mostly in Catalonia), Italy, Israel, Belgium, the Netherlands and Brazil. There are Zamenhof Hills in Hungary and Brazil, and a Zamenhof Island in the Danube. In some Israeli cities, street signs identify Esperanto's creator and give his birth and death dates, but refer to him solely by his Jewish name Eliezer (a variant of which, El'azar, is the origin of Lazarus). Zamenhof is honoured as a deity by the Japanese religion Oomoto, which encourages the use of Esperanto among its followers. A genus of lichen has been named Zamenhofia in his honour, as well as the species Heteroplacidium zamenhofianum. Russian writer , who lived in Odessa, together with , founded a branch of the first official Esperanto society Esrero in Russia. In the years 1896–97 N. A. Borovko became its chairman. A monument to L. Zamenhof was installed in Odessa in an ordinary residential courtyard. Esperantist sculptor Nikolai Vasilyevich Blazhkov lived in this house, who in the early 1960s brought a sculptural portrait into the courtyard, because the customs authorities did not allow the sculpture to be sent to the Esperanto Congress in Vienna. In Gothenburg, Sweden a public square is named Esperantoplatsen. In Italy, a few streets are named after Esperanto, including Largo Esperanto in Pisa. In 1959, UNESCO honoured Zamenhof in the occasion of his centenary. In 2015, it decided to support the celebration of the 100th anniversary of his death. His birthday, 15 December, is celebrated annually as Zamenhof Day by users of Esperanto. On 15 December 2009, Esperanto's green starred flag flew on the Google homepage to commemorate Zamenhof's 150th birthday. The house of the Zamenhof family and a monument to Zamenhof are sites on the Jewish Heritage Trail in Białystok, which was opened in June 2008 by volunteers at The University of Białystok Foundation. Białystok is also home to the Ludwik Zamenhof Centre. In 1960, Esperanto summer schools were established in Stoke on Trent in the United Kingdom by the Esperanto Association of Britain (EAB), which began to provide lessons and promote the language locally. There is a road named after Zamenhof in the city: Zamenhof Grove. As Zamenhof was born on 15 December 1859, the Esperanto Society of New York gathers every December to celebrate Zamenhofa Tago (Zamenhof Day in Esperanto).