Кіріспе
Эпиталамустың бөлігі. Париетальды көз, сондай-ақ үшінші көз немесе қызыл без көзі деп те аталады, ол кейбір омыртқалы жануарларда кездесетін эпиталамустың бір бөлігі. Көз бастың үстіңгі жағында орналасқан, жарыққа сезімтал және қызыл безбен байланысты, тәуліктік ырғақты және терморегуляция үшін гормон өндірісін реттейді. Бас сүйектегі көзді қамтитын тесік пинеальды немесе париетальды тесік деп аталады, себебі ол көбінесе париетальды сүйектермен қоршалған. Париетальды көзді Франц Лейдиг 1872 жылы кесірткелерде тапқан.
A parietal eye, also known as a third eye or pineal eye, is a part of the epithalamus present in some vertebrates. The eye is located at the top of the head, is photoreceptive and is associated with the pineal gland, regulating circadian rhythmicity and hormone production for thermoregulation. The hole in the head which contains the eye is known as a pineal foramen or parietal foramen, since it is often enclosed by the parietal bones. The parietal eye was discovered by Franz Leydig in 1872 from lizards.
Ашылу
Тюбинген университетінің зоология профессоры Франц Лейдиг Еуропаның төрт түрі – баяу құрт (Anguis fragilis) және Lacerta-ның үш түрі – олардың миының ортаңғы бөлігінің астында тостаған тәрізді шығыңқылар тапты. Ол, бұлардың бездік табиғаты бар деп есептеді және оларға алдыңғы орган (немісше Stirnorgan) деген атау берді. 1918 жылы швед зоологы Нильс Холмгрен бақалар мен итбалықтарда эпифиз көзін тапты. Ол, бұл құрылымда торлы қабықтың конус жасушаларына ұқсайтын сезімтал жасушалар бар екенін атап өтті және бұл эпифиз көзі алғашқы жарық сезімтал органы (фоторецептор) болуы мүмкін деп болжады. Бұл орган халық арасында "үшінші көз" деп танымал. Ол сүтқоректілерде жоқ, бірақ олардың ең жақын жойылған туыстарында – терапсидтерде болған, бұл оның сүтқоректілер эволюциясының барысында жоғалғанын көрсетеді, себебі ол эндотермиялық жануарлар үшін пайдасыз болды. Ол сондай-ақ, құстар сияқты, ата-тегі эндотермиялық ("жылы қанды") археозаврларда да жоқ. Тегіс көзді крокодилдер сияқты эктотермиялық ("салқын қанды") археозаврларда және Архелозаврлар тобына жататын тасбақаларда да жоғалған. Жыландар, туатаралар және кесірткелер лепидозаврлар тобына жатса да, тегіс көздері жоқ.
Анатомия
Үшінші көз, егер ол болса, әрқашан негізгі жұп көздерден әлдеқайда кішідірек болады, ал тірі түрлерде ол әрқашан терімен жабылады және әдетте сырттан оңай көрінбейді. Париетальды көз – эпиталамустың бір бөлігі, оны екі негізгі бөлікке бөлуге болады: эпифиз (пинеалдық орган немесе, егер көбінесе эндокриндік болса, пинеалдық без) және парапинеалдық орган (көбінесе париетальды көз деп аталады, немесе егер ол фоторецепторлық болса, үшінші көз). Бұл құрылымдар пинеалдық органның алдыңғы бөлігінен немесе диэнцефалонның жоғары жағынан жеке өскіндер ретінде пайда болады, бірақ даму кезінде екі немесе одан да көп екі жақты симметриялы органдарға бөлінеді, олар орналасқан жерін өзгертіп, құйрықтық пинеалдық орган мен парапинеалдық органға айналады. Кейбір түрлерде ол бас сүйегі арқылы шығып тұрады. Париетальды көз жарықты анықтау үшін, қалыпты омыртқалы жануарлардың таяқшалары мен конусшаларынан өзгеше биохимиялық әдіс қолданады. Ең көне қазба омыртқалылардың көптеген түрлері, соның ішінде остракодермдер, плакодермдер, кросоптеригтер және тіпті ерте тетраподтар бас сүйегінде функционалды үшінші көзді ұстаған сияқты ойыққа ие болған. Бұл ойық көптеген тірі қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушыларда тері сүйектері арасындағы тесік ретінде сақталады, бірақ ол құстар мен сүтқоректілерде жоғалып кеткен. Ламприяда екі париетальды көзі бар, біреуі парапинеалдық органнан, ал екіншісі пинеалдық органнан дамыған. Олар ми қабығының жоғарғы бетінің ортасында, бірінің артында бірі орналасқан. Ламприялар – тірі омыртқалылардың ең алғашқыларының бірі болғандықтан, бұл омыртқалылардың бастапқы жағдайы болуы мүмкін және су түбінде тіршілік ететін түрлерге жоғарыдан келетін қауіпті сезінуге мүмкіндік берген болуы мүмкін.
Салыстырмалы анатомия
Екіжұлды жануарлар мен бауырымен жорғалаушылардың қабыршақ көзі бас сүйегінің алдыңғы бөлігінде орналасқан; сондықтан адамның эпифизі осы орыннан қашықта, мидың орталық бөлігінде орналасқандығы таңғатуы мүмкін. Сонымен қатар, адам денесіндегі қабыршақ сүйектері бас сүйектің артқы бөлігін құрайды, олар көзге қатысты алыс орналасқан. Мұны түсіну үшін, саркоптеригиандар мен алғашқы қосмекенділерде қабыршақ сүйектері көздер арасында орналасқан бас сүйегінің бір бөлігін құрағанын, бірақ жоғары омыртқалыларда артқа жылғанын ескеру қажет. Сол сияқты, бақаның миында диэнцефалон, эпифиз сабағының пайда болатын жері, салыстырмалы түрде алда орналасқан, себебі ми жарты шарлары кішкентай, ал оптикалық бүйірлер адамның мезенцефалонынан, ми сабағының бір бөлігінен әлдеқайда ірі. Адамда көз бен диэнцефалон арасындағы үлкен қашықтықты көру жолы, комиссура және көру нерві байланыстырады. Сондай-ақ, Петромизонның эпифиз сабағы метаморфоз кезінде едәуір ұзарады.
Басқа түрдегі аналогтар
Науплиус сатысындағы (бірінші сатыдағы личинка) қабықты жануарлардың басының үстінде бір ғана көзі болады. Бұл көз линзаға ие және жарықтың бағытын сезеді, бірақ бөлшектерді ажырата алмайды. Кейіннен олардың басының екі жағында сегменттелген күрделі көздер дамиды, бірақ бастапқы көз де біраз уақыт сақталады. Сондықтан, дамудың кейбір кезеңінде қабықты жануарлардың да "үшінші көзі" бар деуге болады. Кейбір түрлер, мысалы, тұзды креветкалар, өмірінің барлық кезеңінде осы бастапқы көзін сақтайды. Көптеген бунақденелілердің негізгі, күрделі көздерінің арасында бір немесе бірнеше қарапайым көздері – оцеллилер болады.