Кіріспе

Шри-Ланканың асыл тастар өнеркәсібі өте ұзақ және жарқын тарихқа ие. Шри-Ланкаға «Ратна Двипа» деген лақап ат берілген, яғни «Асыл тастар аралы». Бұл ат оның табиғи байлығын көрсетеді. Марко Поло бұл аралда әлемдегі ең жақсы сапфирлер, топаздар, аметистер және басқа да асыл тастар бар екенін жазған. 2 ғасырдағы астроном Птолемей берилл мен сапфирдің Шри-Ланканың асыл тастар өнеркәсібінің негізгі тірегі болғанын жазды. Аралға келген теңізшілердің жазбаларында олар «Серендибтің зергерлік бұйымдарын» әкелгені айтылған. Серендиб – бұл орта шығыс және парсы саудагерлерінің 4-5 ғасырларда Үнді мұхитын кесіп, Шри-Ланкадан шығысқа асыл тастармен сауда жасағандағы аралға берген ежелгі атауы. Асыл тастар саласында тарихи «Сейлон» сөзі аралдан алынған тастарды білдіру үшін жиі қолданылады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Шри-Ланка өте көне ел. Аралдың тау жыныстарының 90 пайызы 560 миллионнан 2,4 миллиард жылға дейінгі кембрийге дейінгі кезеңге жатады. Асыл тастар шөгінді қалдық кен орындарында, элювиалды шөгінділерде, метаморфтық шөгінділерде, скарндарда және кальцийге бай тау жыныстарында қалыптасады. Шри-Ланкадағы асыл тастардың барлық кен орындары Таулы кешеннің орталық, жоғары дәрежелі метаморфтық аймағында орналасқан. Кен орындары шөгінді, метаморфты және магмалық типтерге бөлінеді, ал шөгінді типтері ең көп таралған. Асыл тастар кен орындарының минералогиясы әртүрлі, оның ішінде корунд (сапфир, рубин), хризоберил, берил, шпинель, топаз, циркон, турмалин, гранат сияқты минералдар жиі кездеседі. Қалдық кен орындары көбінесе өзендер мен ағындардың су тасқынындағы жазықтарында табылады. Метаморфтық асыл тастар Шри-Ланкадағы асыл тастар кен орындарының 90 пайызын құрайды. Шри-Ланканың жер ауданының шамамен 25 пайызы асыл тастарға бай деп есептеледі, бұл Шри-Ланканы жер көлеміне қарағанда асыл тастар кен орындарының тығыздығы жоғары елдердің біріне айналдырады. Ратнапура ең көп асыл тастарға ие және оның аты асыл тастар өнеркәсібінен шыққан. Ратнапура «асыл тастар қаласы» деген мағынаны білдіреді.