Кіріспе
Шанхайдың тарихы мың жылдан астам уақытты қамтиды және қазіргі Қытайдың дамуымен тығыз байланысты. Бастапқыда шағын ауыл шаруашылық елді мекені болған Шанхай, Қың әулетінің соңғы кезеңінде (1644–1912 жж.) Қытайдың маңызды сауда портының бірі ретінде дамыды. Номиналды түрде Қытайдың бір бөлігі болғанымен, іс жүзінде шетелдік дипломаттар экстратерриториялық принцип бойынша қаланы басқарды. 1990 жылдардың басындағы экономикалық реформалардан бері қала Азияның ірі қаржы орталықтарының біріне және әлемдегі ең жұқ жүк контейнері портына айналды.
The history of Shanghai spans over a thousand years and closely parallels the development of modern China. Originally a small agricultural village, Shanghai developed during the late Qing dynasty (1644–1912) as one of China's principal trading ports. Although nominally part of China, in practice foreign diplomats controlled the city under the policy of extraterritoriality. Since the economic reforms of the early 1990s the city has burgeoned to become one of Asia's major financial centers and the world's busiest container port.
Ерте дәуір
Б.з.д. 6000 жыл шамасында Шанхай аймағының тек батыс бөлігі, қазіргі Цинпу, Сонгцзян және Цзиньшан аудандарын қамтитын, ежелгі Тай көлінен шөгінділер арқылы пайда болған құрғақ жерге айналды. Қазіргі Цзядин, Минханг және Фэнсян аудандары б.з.д. 1000 жыл шамасында пайда болды, ал қаланың орталық бөлігі су астында қалды. Бұл аймақтағы ең ерте неолиттік қоныстар Маджиабанг мәдениетімен (б.з.д. 5000-3300) байланысты. Бұл мәдениет б.з.д. 3800-3300 жылдар аралығында Сонгзе мәдениетімен қатар өркендеген. Қазіргі Цинпу ауданындағы Сонгзе қазба алаңының төменгі қабатынан археологтар Шанхайдың ең ерте тұрғындарының бірінің – 25-30 жастағы ер адамның, Маджиабанг дәуіріне жататын, дерлік толық бас сүйегімен бірге жатқан қаңқасын тапты. Біздің заманымыздың 4-5 ғасырларында, Шығыс Цзинь әулеті (317-420) тұсында, Хуанпу өзенінің саласы – Сучжоу өзені (бұрынғы Сун өзені) бойында дамыған балық аулау өнеркәсібі гүлденді. Қытайдың ең ірі ішкі су жолы – Янцзы өзенінің сағасынан шамамен 19 шақырым қашықтықта орналасқан бұл өзен сол кезде «Ху» деп аталды, бұл сөз балық аулау құрылғысын білдіреді, және өзенде мұндай құрылғылар көптеп кездесетін. «Ху» әлі де қаланың аббревиатурасы ретінде қолданылады, мысалы, автокөлік нөмірлерінде. «Жасыл айдаһар гарнизоны» – Циньлунчжэнь, бұл аймақтағы алғашқы гарнизон, 746 жылы Тан әулеті (618-907) кезінде, қазіргі Шанхайдың Цинпу ауданында құрылды. Ресми үкімет деректеріне сәйкес, Шанхай алғаш рет 1291 жылы Юань әулеті (1271-1368) тұсында қалаға айналды. Осы кезде Хуатингчжэньнің бес ауылы біріктіріліп, қазіргі қала орталығында жаңа Шанхай ауданы құрылды. Бұл жаңа қоныстың халқы шамамен 300 000 адамды құрады, олардың көпшілігі кеме саудасымен айналысты. Кейін Сюй өзінің Шанхай жерінің бір бөлігін, бүгінгі Сюйяхуйді (Сюй отбасының ауылы), католик шіркеуіне мұра етіп берді. 1644 жылы Мин әулетінің соңында Шанхай мақта және тоқыма өндірісінің ірі орталығына айналды, және оның халқы тез арада 200 000-ға жетеді.
Цин әулеті
Цин әулетінің соңғы кезеңінде Шанхай экономикасы Сучжоудағы дәстүрлі түрде үлкен нарықпен бәсекелесе бастады. XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың басында мақта, жібек және тыңайтқыш экспорттау Полинезия мен Парсыға дейін жетті. 1832 жылы Шығыс Үндістан компаниясы Шанхай мен Янцзы өзенін шай, жібек және опиум саудасы үшін ықтимал орталық ретінде зерттеді, бірақ жергілікті шенеуніктер оларды қабылдамады. Қытайдың Қытайға опиум әкелуді тыйым салу әрекеті 1839–1842 жылдардағы Бірінші опиум соғысына әкелді; Нанкин шарты, соғысты британдық жеңісімен аяқтады, Шанхайды қоса алғанда, Қытайдағы бес келісім-шарт портын британ саудагерлеріне ашты. Ұқсас келісімдер басқа батыс елдермен де тез жасалды, француз, американдық және неміс саудагерлері британдық әріптестеріне қосылып, Шанхайдағы өздерінің егемендік концессияларында қоныстанды, онда олар қытай заңдарына бағынбады. Британдықтар 1845 жылы, американдықтар 1848 жылы Сучжоу өзенінің солтүстігіндегі Хонгкоуда, ал француздықтар 1849 жылы ескі қытай қаласының батысында және британдық концессияның оңтүстігінде концессия құрды. 1846 жылы Питер Ричардс Қытайдағы алғашқы батыс қонақ үйін – Ричардс қонақ үйін ашты. Кейін ол Астор Хаусы болып өзгерді. 1850 жылы Шанхайда алғашқы ағылшын тіліндегі газет – «North China Herald» жарық көрді. Тайпин көтерілісі – Цин үкіметіне қарсы кеңінен тараған көптеген көтерілістердің ең ірісі болды. 1853 жылы Шанхай көтерілісшілердің «Шағын қылыштар қоғамы» деп аталатын бір тобынан басылып алынды. Соғыс елдің көп бөлігін қиратты, бірақ шетелдік елді мекендерге ешқандай зиян келтірмеді. 1854 жылы батыс бизнесмендері жиналып, Шанхай қалалық кеңесін құрды, ол жолдарды жөндеу, қоқысты тазалау және концессияларда салық жинауды ұйымдастырды. 1863 жылы американдық концессия (Сучжоу өзенінің солтүстік-шығысында Хуанпу өзеніне қарап жатқан жер) ресми түрде британдық елді мекенге (Янчинпан өзенінен Сучжоу өзеніне дейін созылған) қосылып, Шанхай халықаралық елді мекеніне айналды. Оның жағалауы халықаралық деңгейде танымал Бундқа айналды. Ескі қаланың батысындағы Шанхай француздық концессиясы тәуелсіз күйінде қалды, ал қытайлықтар бастапқы қабырғалы қала мен шетелдік анклавтарды қоршаған аумақты бақылауда ұстады. 1860 жылдардың соңына қарай Шанхайдың ресми басқару органы жеке концессиялардан Шанхай қалалық кеңесіне көшті. Халықаралық елді мекенді толығымен шетелдіктер басқарды, британдықтар кеңесте ең көп орынға ие болды және барлық муниципалдық департаменттерді басқарды. 1928 жылға дейін Халықаралық елді мекенде тұратын қытайлықтарға кеңеске қатысуға рұқсат берілмеді. 1876 жылы Жардиннің Вуссунг «жолы» теміржолын салуға жасаған әрекеті, Қытайдағы алғашқы теміржол, бастапқыда сәтті болды, бірақ жол бойында сарбаздың қазасы Қытай үкіметін оны мемлекеттендіруді талап етуге мәжбүр етті. 1877 жылы соңғы төлемнен кейін жергілікті вице-король пайдалы теміржолды бөлшектеп, Тайваньға әкетуге бұйрық берді. Алайда, теміржол бойына тартылған телеграф, Қытайдағы алғашқы телеграф желісі, жұмыс істеуге рұқсат етілді. 1880 жылдардың ортасына қарай Шанхай қалалық кеңесі қаланың көптеген қызметтеріне дерлік монополиялық құқыққа ие болды. Ол барлық жергілікті газ жеткізушілерді, электр энергиясын өндірушілерді және су компанияларын сатып алды. XX ғасырдың басында ол жеке емес рикшалар мен елді мекендердегі трамвайларды бақылауға алды. Сондай-ақ, ол 1918 және 1920 жылдары тыйым салынғанға дейін опиум сату мен жезөкшелікті реттеді. Бірінші Қытай-Жапон соғысын аяқтаған Шимоносеки шарты нәтижесінде Жапония Шанхайдағы тағы бір шетелдік державаға айналды. Жапония Шанхайда алғашқы зауыттарды салған, одан кейін басқа шетелдік державалар да соған ілесіп кетті. Қытайдың жеңілісі Цин үкіметіндегі реформаторларды одан да жылдам жаңғыртуға итермеледі, бұл Сонгху теміржолын қайта құруға және оны Шанхай-Нанкин теміржолына кеңейтуге әкелді.
Қытай Республикасы
1911 жылғы Синхай революциясы, Шанхай маңындағы жергілікті теміржолдарға жасалған шабуылдардың нәтижесінде, Қытай Республикасының құрылуына алып келді. Осы кезеңде Шанхай қазіргі Қытайды қалыптастырған көптеген оқиғалардың орталығына айналды. 1936 жылы Шанхай 3 миллион халқымен әлемдегі ең ірі қалалардың бірі болды. Оның ішінде 35 000 – 50 000 еуропалық болды, бірақ олар 1943 жылға дейін тең емес шарттар бойынша қаланың жартысын бақылады, бұл оларға экстерриториалдық құқық берді. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін көптеген ақ ресейліктер Қытайға қашып, 1920 жылдары Шанхайға келе бастады. 1930 жылдарға қарай орыс тегіндес адамдардың саны 35 000-ға жетті, бұл басқа еуропалықтардың санынан әлдеқайда көп. Батыстықтар Шанхайлық ресейліктерге көбінесе жағымсыз қарады, себебі олардың кедейлігі оларды еуропалықтарға лайықсыз жұмыстарға итермеледі, тіпті проституцияға дейін. Дегенмен, ресейлік эмигранттардың арасында жағдайы жақсы адамдар да болды. Ресей суретшілері Шанхайдың көркем өмірін дерлік толығымен өздері бақылады. 1930 жылдары нацистік Германиядан көптеген еврей қашқын келді. Осылайша, қала еуропалық батыс жартысы мен дәстүрлі қытайлық шығыс жартысына бөлінді. Электр және трамвай сияқты жаңа өнертабыстар жылдам енгізілді, ал батыстықтар Шанхайды мегаполиске айналдыруға көмектесті. Британдық және американдық бизнесмендер сауда мен қаржыда көп пайда тапты, ал немістер Шанхайды Қытайға инвестиция салу үшін база ретінде пайдаланды. Қытайдың импорт-экспортының жартысы Шанхай үлесіне тиді. Шанхайдың батыс бөлігі 20 ғасырдың басында Қытай бөлігінен төрт есе үлкен болды. Шанхайдың еуропалық және американдық тұрғындары өздерін «Шанхайлықтар» деп атады. Бастапқы жылдардағы қиындықтардан кейін, Бундтың солтүстігіндегі Халық саябағы – Қытайдың алғашқы қоғамдық паркі және бүгінгі Хуанпу паркі – ондаған жылдар бойы шетелдіктерге ғана арналды және қытайлықтарға тыйым салынды. Халықаралық қоныс британдық стильде салынды, ал бүгінгі Халық алаңының орнында үлкен жарыс жолы болды. Жаңа тап – компрадорлар пайда болды, олар жергілікті жер иелерімен бірігіп, қытай буржуазиясын құрады. Компрадорлар батыс компаниялары үшін таптырмас делдалдар болды. Көптеген компрадорлар Қытайды жаңғырту қозғалысының алдыңғы қатарында болды. Сол кезде Шанхай Шығыс Азиядағы ең ірі қаржы орталығы еді.
Қытай қоғамы
Қытай қоғамы жергілікті қауымдастықтарға немесе провинциялық гильдияларға бөлінді. Бұл гильдиялар ортақ туған жерден келген саудагерлердің мүдделерін қорғады. Олардың өзгеше киім талаптары мен субмәдениеттері болды. Қытай үкіметі тиімді ұйымдастырылмаған еді, өйткені экономиканы шетелдік үкіметтер бақылап отырды. Оның орнына, қоғамды жергілікті қауымдастықтар басқарды. Гуандундық жергілікті қауымдастықтар Шанхайдың білікті жұмысшыларын ұсынып тұрды. Бұл қауымдастықтар Шанхай қоғамының ең жоғары деңгейінде тұрды. Нингбо және Цзянсу қауымдастықтары ең көп санды болды. Олар қарапайым жұмысшыларды ұсынып тұрды. Олардың кейбіреулері Қытайдың солтүстігінен келді. Олар әлеуметтік сатының ең төменгі баспалдағында тұрды. Көптегендері маусымдық жұмысшылар немесе тіпті қылмыстык топтардың мүшелері болуға мәжбүр болды.
Шанхай Гранд
1920-1930 жылдары Шанхай "Шығыстың Парижі, Батыстың Нью-Йоркі" деп танылды. 1927 жылы Шанхай арнайы қала, ал 1930 жылдың мамырында муниципалитет мәртебесіне ие болды. Саудагерлер қаланы басқарғандықтан, Қытайдың қалған бөлігі соғыс лордтарының арасында бөлініп кеткендіктен, қаланың өнеркәсіптік және қаржылық қуаты артты. Өнер саласында Шанхай үш жаңа өнер түрінің орталығына айналды: қытай киносы, қытай анимациясы және қытайлық эстрада музыкасы. Көңіл көтерудің басқа түрлеріне Лианхуанхуа комикс кітаптары жатты. Сол кездегі архитектуралық стиль британдық және американдық үлгілерге негізделген. Осы кезеңде Шанхай клубы, Азия ғимараты және HSBC ғимараты сияқты Уайтаньдағы (The Bund) ең сәнді ғимараттар салынды немесе жаңартылды. Қала өзінің ерекше бейнесін қалыптастырды, ол оны барлық бұрынғы қытай қалаларынан ерекшелендірді. "Кейде қалада күнделікті өмірдің шынайылығы жоқ болса керек деп ойлаймын, бірақ керемет жарнамалар күнделікті өмірдің бір бөлігі болды", - деп еске алады осы дәуірде Шанхайда туып өскен британдық жазушы Дж.Г. Баллард өзінің автобиографиясында. "Мен қызық, құпия нәрселерді көріп, оларды қалыпты жағдай деп қабылдадым. Кез келген нәрсе мүмкін еді, және кез келген нәрсені сатып алуға және сатуға болады". Осы оқиға оның кейінгі туындыларына үлкен әсер етті. Экономикалық жетістіктерінің қатарында қаланың Шығыс Азияның сауда орталығына айналуы және әлемнің түкпір-түкпірінен банктерді тартуы бар. Шанхайдың алтын ғасыры туралы фильмдер мен әдебиетте бейнеленгенде, көбінесе осы дәуірмен байланыстырылады.
Билік күрес
Қала 1920 жылдары ұлттық және халықаралық опиум контрабандасының орталығы болды. 1930 жылдары "Ұлы әлем" ойын-сауық сарайы опиум, проституция және құмар ойындарының бас қосып, опықпен айналысатын орынға айналды. Бұл жерде Хуан Цзиньроң, сондай-ақ "Шыңқыр Хуан" деп танылатын қылмыскердің басшылығымен болды. Хуан француз концессиялық полициясының (ФКП) ең жоғары санаттағы қытай детективі болды және оның құмар ойындары мен опиум саудасын жүзеге асырушысы ретінде Жасыл банданың (Кинг Банг) басшысы Ду Юэшенгті жұмысқа алды. Жасыл банда Шанхай халықаралық келісімінде маңызды ықпалға ие болды, ал Шанхай қалалық полиция комиссары саудамен байланысты сыбайлас жемқорлық оның күшінің үлкен бөлігіне әсер еткенін мәлімдеді. 1925 жылы өткізілген кең ауқымды шабуыл сауданың орталығын көршілес француз концессиясына ықпалдады. Осы уақытта, туған жер қауымдастықтары бойынша қоғамның дәстүрлі бөлінісі күйреп жатты. Жаңа жұмысшы табы 1910 жылдары сол туған жер қауымдастықтарының басшыларын тыңдауға дайын емес еді. Шанхайдағы шетелдіктерге қарсы наразылық Шанхай кәсіпкерлері мен жұмысшыларының арасында күшейді. 1919 жылы Версаль келісіміне қарсы төртінші мамыр қозғалысының наразылықтары Чэнь Дуксиу және Ху Ши сияқты философтардың жаңа тобының пайда болуына әкелді, олар қытайлық дәстүрлілікті жаңа идеологиялармен сынға алды. "Жаңа жастар" сияқты кітаптар жаңа ойлау мектебін таратып, қылмыс пен әскери бандиттік көптеген адамдарды қазіргі үкіметтің тиімсіздігіне көндірді. Осы атмосферада 1921 жылы Шанхайда Қытай Коммунистік партиясы құрылды. Ұлттық көшбасшы Чан Кай-Шек және Шанхайлықтар коммунистерге қарсы күрескен және кәсіподақтарды ұйымдастырған Жасыл бандамен бейресми одақ құрды. Ұлтшылдар революциядан бері бандит басшыларымен ынтымақтасып келген. Бұрыннан-ақ бандиттер мен коммунистер арасында шағын қақтығыстар болғанмен, 12 сәуірдегі оқиға кезінде Шанхайдың қытайлық басқарудағы бөлігінде болған күтпеген шабуылда көптеген коммунистер қаза тапты. Солшыл көзқарастас деп күдіктенгендерді көзге түскенде атып өлтірді, сондықтан Чжоу Эньлай сияқты көптеген адамдар қаладан қашып кетті. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында шетелдік концессиялардың солтүстігінде кең ауқымды тұрғын үйлер салынды. Бұл тұрғын үйлер заманауи, жақсы жолдары мен автомобильдерге арналған тұрақтары бар еді. Шанхайлықтардың портына бәсекелесе алатын жаңа қытай порты салынды. Чан Кай-Шек Шанхайдың қаржы әлемінен үлкен сомада ақша талап етті. Көптеген банкирлер мен саудагерлер армияға инвестиция салуға дайын болды, бірақ бұл 1928 жылы тоқтады. Чан барлық кәсіпорындарды мемлекеттендірді. Чанның қайнағасы Т.В. Сун, бұрынғы туысын сөгіп, тек армияға ғана назар аудармай, партия мен экономиканы нығайтудың дұрыс екенін жазды. Прогрессивті туған жер қауымдастықтарының қолдауымен Чан Кай-Шек билігі автократиялыққа ұшырады. 1930 жылдардың басында бандиттердің, әсіресе өзінің туған жер қауымдастығын құрған Жасыл банда басшысы Ду Юэшенгтің күші артты. Чан Кай-Шек қытай қоғамын бақылауда ұстау үшін бандиттермен ынтымақтасуды жөн көрді. Бұл ұлтшылдардың билігі кезінде бандиттер делдалдық қызмет атқарып, жиі ереуілдер ұйымдастырып, қоғамды басқарды. Мафиозилер Шанхай қор биржасын басып алып, оны бақылауға алды. Ешкім араласпады: полиция 1919 жылдан бері мафиозилердің ықпалында болғандықтан, Шанхайлықтар бұл Қытайдың ішкі ісі болғандықтан, ал ұлтшылдар кәсіпкерлердің билігін жоюға тырысқандықтан. Кәсіпкерлер екінші шабуылдан кейін келісімге келуге мәжбүр болды.
Үлкен Шанхай жоспары
1927 жылы Қытай Республикасының Ұлттық үкіметі Хуанпу өзеніне жақын қаланың солтүстік-шығысындағы жерді дамыту жоспарын жасады. 1922 жылы бұл аймақ Қытай Республикасының негізін қалаушы Сунь Ятсен тарапынан Шанхайдың әлемдік сауда орталығы болуына бағытталған Қытайдың даму жоспарларының орталығы ретінде белгіленген болатын. 1931 жылға қарай, жаңа Шанхай арнайы қалалық үкіметі британдық сарапшы Эбенезер Ховардтың 1902 жылғы "Ертеңгі бақ қалалары" кітабынан алынған идеяларды пайдалана отырып, Ұлы Шанхай жоспарын бекітіп, жұмыстарды бастады. Жаңа ауданның торлы жоспары да Еуропа мен Америка қала құрылысындағы сол кездегі бағыттарға сәйкес келді.
Екінші дүниежүзілік соғыс және жапондық оккупация
Жапон әскери-әуе күштері 1932 жылғы 28 қаңтарда Шанхайды бомбалады, бұл ресми түрде жапондық Маньчжурияны басып алуына қарсы қытай студенттерінің наразылығын басу мақсатында жасалды. Қытайлықтар бұл оқиғаға қарсы күресті, ол «28 қаңтар оқиғасы» деп танылды. Екі тарап та соғысқа түсіп, мамыр айында атысты тоқтату туралы келісімге келді. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде, 1937 жылғы Шанхай шайқасынан (Қытайда Сонгху шайқасы деп аталады) кейін қаланың қытайлық бөліктері жаулап алынды. Шетелдік концессиялар «Жалғыз арал» кезеңіне енді. Олар Шанхайдың осы аймандарындағы банктердің көп бөлігін басып алып, ұлттық валюта – фабиді Ван Цзинвэй режимінің банкноттарына айырбастауды талап етті. Шанхай Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген басқа қалаларға қарағанда аз зардап шекті, және жапон оккупанттары бұрынғыдай өмірдің көптеген қырларын сақтап қалуға тырысты. Шанхай жарыс клубы оккупациядан кейін көп ұзамай қайта ашылды және соғыс бойында жарыстарды өткізе берді, тіпті британдық және американдық Шанхай тұрғындарының көп бөлігі тұтқындалғаннан кейін де. Жарыстар 1945 жылдың тамызына дейін жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шетелдік концессиялардың территориялық ережесі визасыз еуропалық босқындарға баспана болды. Франконың Испаниясымен бірге, ол сол кезде еврейлерге шартсыз ашық болған әлемдегі жалғыз орын еді. Алайда, олардың одақтасы – нацистік Германияның қысымымен, жапондықтар 1941 жылдың соңында еврейлерді «Шанхай геттосы» деп белгіленген жерге көшірді, онда аштық пен дизентерия сияқты жұқпалы аурулар кеңінен тарады. Шетелдік тұрғындардың саны 1936 жылы 35 000-нан 1942 жылы 150 000-ға дейін өсті (еврейлердің көші-қоны 1933 жылдан 1941 жылға дейін 20 000 – 25 000 адамды құрады). Жапондықтар соғысқа қатысқан азаматтарға – британдықтарға, американдықтарға және голландтарға одан да қатал қарады. Олар өздерінің жеңілдіктерін бірте-бірте жоғалтып, қоғамдық орындарда жүргенде B, A немесе N әріптерін тағуға мәжбүр болды; олардың виллалары жезөкшеханалар мен құмар ойындарына арналған үйлерге айналдырылды. Соңында олар 1943 жылы Лунхуа азаматтық жиын орталығы сияқты концлагерлерге жабылды. Шанхайдың барлық бөлігі Жапонияның 1945 жылғы 15 тамыздағы капитуляциясына дейін жапондық оккупацияда болды. Жапонияның Шанхайды оккупациялауы аяқталғаннан кейін, нашар жалақы алатын қытай ұлтшылдары кейде тонаумен айналысты. Жергілікті халық Гоминьданды қолдағандықтан, Қытай коммунистік революциясының алғашқы қадамдарының бірі контрреволюционерлер деп саналған адамдарды өлтіру болды. Канидром сияқты орындар сәнді балуан залдардан жаппай жазалау орындарына айналды. Бұл 1949 жылдың желтоқсанынан бастап мыңдаған босқындарды, қылмыскерлерді және рикша жүргізушілерді жаппай тұтқындауды, сондай-ақ құмар ойындар мен жезөкшеліктің кең ауқымын жоюды қамтыды. Бұл шындық, Батыс елдеріндегі көптеген мәтіндер Халықтық Азаттық Армиясы келгеннен кейін болған жағдайды сипаттағанына қарамастан, көбінесе цензураланды. Коммунистер бастапқыда қалаға салыстырмалы автономия беруге тырысқанмен, Тайваньның блокадасы және сыртқы саудаға қатысты коммунистік шектеулер оның экономикасын құлдыратты.
Солшылдықтың орыны
Шанхай Пекинмен бірге келесі он жылдық ішінде көршілес провинцияларға біріктірілмеген жалғыз бұрынғы ҚХР муниципалитеті болды. Содан кейін Шанхай өзінің құрамындағы аудандар шекараларында бірнеше өзгерістерге ұшырады. 1950-1960 жылдары Шанхай өнеркәсіп орталығына айналып, сонымен қатар революциялық солшыл қозғалыстың орталығы болды. Мао кезеңінде қала экономикалық жағынан дамымай қалды. Шанхай орталық үкіметке салық түрінде түсетін кірістің ең көп бөлігін берді, бірақ бұл Шанхайдың инфрақұрылымын, капиталын және өнер дамуын күрт нашарлатудың құнымен болды. Бұл сондай-ақ бастапқыда қалаға, кейіннен Гуандун сияқты оңтүстік провинцияларға берілген экономикалық еркіндіктерден айырды. 1980-жылдардың ортасында Гуандун провинциясы орталық үкіметке дерлік салық төлемеді, сондықтан оны қаржылық тұрғыдан маңызды емес деп санады. Гуандун Дэн Сяопин басқаруымен Қытайдың экономикалық реформасынан пайда тапты, ал Шанхай 1991 жылға дейін тағы он жыл күтуге мәжбүр болды.
Экономикалық және мәдени қалпына келу (1990-шы жылдар)
Шанхайдағы саяси билік дәстүрлі түрде Қытай Халық Республикасының орталық үкіметіндегі жоғары лауазымдарға қадамдық деңгей ретінде қарастырылғанмен, қаланың қазіргі заманғы трансформациясы шын мәнінде Қытай Коммунистік партиясының үшінші буын бас хатшысы Цзян Цзэминь 1989 жылы билікке келгенге дейін басталған жоқ. Премьер-министр Чжу Ронгжимен бірге Цзян саяси оңшыл "Шанхай тобын" ұсынды және Шанхайға салынатын салық жүктемесін азайтуға кірісті. Ол шетелдік және ішкі инвестицияларды ынталандырып, қаланың, әсіресе Пудунның Луцзядзюі ауданын Шығыс Азияның экономикалық орталығы және Қытайдың ішкі аймақтарына қақпа ретінде дамытуға ұмтылды. Сол кезден бері Шанхай Қытайдың жалпы дамуын жетекшілік етіп, жыл сайын 9-15% аралығында тұрақты экономикалық өсімді қамтамасыз етіп келеді, мұның Гонконгтың есебінен болғаны айтылады. Шанхай – Қытайдың ең ірі және маңызды сауда-өнеркәсіптік қаласы. Елдің жер аумағының 0,1%-ын құрайтын Шанхай, мемлекеттік бюджет кірісінің 12%-дан астамын қамтамасыз етеді және Қытай порттары арқылы өтетін жалпы тауар айналымының төрттен бірінен астамын өңдейді. Қытайдың соңғы халық санауы бойынша, 2010 жылы қала халқы 23,02 миллион адамды құрады, бұл 2000 жылғы санаққа қарағанда 6,61 миллионға артық. 1990 жылдары Шанхай отбасының орташа мүше саны үш адамнан асты, және Шанхай халқының өсуінің басты себебі жоғары туу көрсеткіштеріне байланысты емес, көбінесе көші-қон екені анық. Шанхай көп жылдар бойы Қытайдағы ең төмен туу көрсеткішіне ие, бұл көрсеткіш Нью-Йорк сияқты ірі американдық қалалардағы көрсеткіштен де төмен. Қытайдың көптеген қалалары сияқты, Шанхайдың да әкімшілік аумағы шектеулі. 2010 жылы қала 16 аудан мен бір уезден тұрды. Чонгмин ауданында маңызды ауыл шаруашылығы жерлері мен өмірлену үшін фермерлікпен айналысатын ауыл тұрғындары көп. 2010 жылы қаланың халық тығыздығы 3630,5 адам/км² (9402,9 адам/шаршы миль) құрап, Қытайдағы бірінші деңгейдегі әкімшілік бірліктер арасында ең жоғары көрсеткішті көрсетті. Үнемі дамуы мен өнеркәсіптік-коммерциялық өркендеуінің нәтижесінде Шанхай Қытайдың барлық бірінші деңгейдегі әкімшілік бірліктерінің ішінде ең жоғары урбанизация деңгейіне ие, ресми халықтың 89,3% (20,6 миллион) қалалық тұрғындар болып есептеледі. Үкіметтік инвестициялардың арқасында Шанхайдағы құрылыс қарқыны әлі де таң қалдыруда. 1980 жылдардан бері Шанхай экономикасы жалпы ішкі өнімнің 77%-дан астамын құрайтын екінші сектордағы өндірістен 48% өнеркәсіп және 51% қызмет көрсету салаларын қамтитын теңдестірілген салалық құрылымға көшті. Өндірістегі жұмыспен қамту 1990 жылы 60%-ға жуық болса, содан бері 41%-ға дейін төмендеді, ал үшінші сектордағы жұмыспен қамту 1990 жылы 30%-дан 2001 жылы 47%-дан астамға дейін өсті. Халық санының, өндіріс орындарының және автокөлік құралдарының жылдам өсуі экологиялық мәселелерді тудырды. Сарапшылардың пікірінше, басты проблемалар ауа мен судың ластануы және қатты қалдықтардың жиналуы.
Тарихнама
Джин, Ян. "Шанхай зерттеулері: дамушы академиялық сала". Тарих компасы 16.11 (2018): e12496 https://doi.org/10.1111/hic3.12496
Шен, Лена. "Шанхай тарихы". Азия тарихының Оксфорд ғылыми энциклопедиясы 18 (2022) Шанхай тарихы
Вассерстром, Джеффри Н. "Глобалды Шанхай «ойлауға ыңғайлы ма»? Салыстырмалы тарих және постсоциалистік қалалар туралы ойлар". Дүниежүзілік тарих журналы (2007): 199–234. Вассерстром, Джеффри Н. "Ескі Шанхайға жаңа көзқарас". Тарихтың салааралық журналы 32.2 (2001): 263–279 Lu (1999) еңбегіне онлайн шолу.
Scheen, Lena. "History of Shanghai." Oxford Research Encyclopedia of Asian History 18 (2022) History of Shanghai
Wasserstrom, Jeffrey N. "Is global Shanghai 'good to think'? Thoughts on comparative history and post socialist cities." Journal of World History (2007): 199 234. Wasserstrom, Jeffrey N. "New approaches to old Shanghai." Journal of Interdisciplinary History 32.2 (2001): 263–279 online review of Lu (1999)