Кіріспе

АҚШ-тағы маңызды өзен жүйесі – Миссисипи өзені. Ол АҚШ-тың астық тасымалының 60 пайызын, мұнай және газ тасымалының 22 пайызын және көмірдің 20 пайызын тасымалдайды.

Негізгі қосалқы өзендер

+Миссисипи өзені жүйесінің ірі салаларыӨзеннің ұзындығыКөзіҚұйылатын жеріАймақтар1. Жоғарғы Миссисипи өзеніИтаска көлі, МиннесотаСент-Луис, МиссуриМиннесота, Висконсин, Айова, Иллинойс, Миссури2. Арканзас өзеніЛидвилл, КолорадоФрэнклин қаласы, АрканзасКолорадо, Канзас, Оклахома, Арканзас3. Иллинойс өзеніГранди округі, ИллинойсГрафтон, ИллинойсИллинойс4. Миссури өзеніБрауэрс-Спринг, МонтанаИспания көлі, Сент-Луис маңы, МиссуриМонтана, Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Небраска, Айова, Канзас, Миссури5. Огайо өзеніАлегань кенті, ПенсильванияКаир, ИллинойсПенсильвания, Огайо, Батыс Вирджиния, Кентукки, Индиана, Иллинойс6. Оңтүстік Ред-Ривер өзеніХармон округі, ОклахомаМорган-Сити, ЛуизианаТехас, Оклахома, Арканзас және Луизиана

Жоғарғы Миссисипи өзені

Жоғарғы Миссисипи өзені Миннесота штатындағы Итаска көлінен Иллинойс штатындағы Каир қаласына дейін шамамен 2012 километр (1250 миль) қашықтықты қамтиды. Жоғарғы Миссисипинің көп бөлігі Миннесота, Висконсин, Айова және Иллинойс штаттарындағы 38 850 шаршы километрге жуық аумақты құрайтын, соңғы екі миллион жыл ішінде мұздық ағыстардан сақталып қалған Дрифтісіз аймақтың ортасынан өтеді. Жоғарғы Миссисипи өзені Миссисипи өзенінің жалпы ұзындығының шамамен жартысын құрайды. Өзеннің 1368 километрі (850 миль) Миннеаполис-Сент-Пол қаласынан (нақтырақ айтқанда, Миннесота штатындағы Куон-Рапидс қаласындағы Куон-Рапидс бөгетінен) Огайо өзеніне дейін кеме жүзуге қолайлы. Өзенде 127 түрлі балық және 30 түрлі тұщы су мидиясы сияқты су жануарларының көптеген түрлері кездеседі.

Арканзас өзені

Арканзас өзені Миссисипи өзені жүйесінің маңызды салаларының бірі болып табылады. Ол Колорадо штатынан басталып, батыстан шығысқа қарай ағып, Миссисипи өзеніне құяды. Оның ұзындығы Колорадо, Канзас, Оклахома және Арканзас штаттары арқылы өтуіне мүмкіндік береді. Бұл АҚШ-тағы ең ұзын өзендердің алтыншысы, Миссисипи өзені жүйесіне құятын екінші ең ұзын сала және әлемдегі 45-ші ең ұзын өзен.

Иллинойс өзені

Иллинойс өзені – Миссисипи өзенінің маңызды саласы. Өзен АҚШ-тың Иллинойс штатында шамамен 439 шақырымға созылып жатыр. Бұл өзен ежелгі американдықтар мен француз саудагерлері үшін Ұлы көлдерді Миссисипимен байланыстыратын басты су жолы болғандықтан маңызды рөл атқарды. Иллинойс өзені Графтон қаласының жанындағы Пере-Маркет штатының саябағында Миссисипи өзенімен қосылады. Иллинойс өзені Миссисипи сияқты салыстырмалы түрде көлбеу. Сонымен қатар, Иллинойс өзені Миссисипи өзені сияқты "басқарылатын" өзен болып есептеледі. 1848 жылы Иллинойс және Мичиган каналы ашылып, Иллинойс өзені арқылы Мичиган көлін Миссисипи өзенімен байланыстырып, сауданы дамытуға мүмкіндік берді.

Миссури өзені

Миссури өзені – Монтана штатының оңтүстік-батысында бастау алып, оңтүстік-шығысқа қарай ағып, алты штат арқылы өтіп, соңында Сент-Луис қаласында Миссисипи өзеніне құятын ұзын су арнасы. Миссури өзені Солтүстік Америка құрлығындағы ең ұзын өзен болып есептеледі. Миссури өзені 19 ғасырда АҚШ-тың батысқа қарай кеңеюінің маңызды жолдарының бірі болды.

Огайо өзені

Огайо өзенінің ұзындығы 981 миль (1582 км) – ол Питтсбург (Пенсильвания) қаласында Аллегени және Монгонгела өзендерінің қосылған жерінен басталып, Каир (Иллинойс штаты) қаласында Миссисипи өзеніне құяды. Огайо өзені сегіз штаттың аумағын суландырады, олардың ішінде Иллинойс, Индиана, Нью-Йорк, Огайо, Кентукки, Пенсильвания, Теннесси және Батыс Вирджиния штаттары бар. Өзеннің суы бес миллионнан астам адамды қамтамасыз етуге жетеді. Өзеннің ең кең жері – Смитленд бөгеті, ондағы ені бір мильге жетеді. Тереңдігі бөгеттерге байланысты өзгеріп тұрады: бастапқы нүктесінен Цинциннати қаласына дейін шамамен 27 фут (8 метр) тереңдік болса, Луисвилл (Кентукки) маңында максималды тереңдік 168 футқа (51 метр) жетеді. Осы терең сулар балықтардың көптеген түрлерінің өсуіне жағдай жасайды. Өзенде шамамен 150 түрлі балық мекендейді, олардың ішінде сом, кейбір түрлері құсбалық және форель де бар. Тереңдік баржаларда тауар тасымалдауға да мүмкіндік береді. Огайо өзені жылына орташа есеппен 230 миллион тоннадан астам жүк тасымалдайды. Көбінесе тасымалданатын жүк – көмір сияқты энергия ресурстары, олардың үлесі жүктің 70% құрайды. Огайо өзені энергия ресурстарын тасымалдаумен қатар, бөгеттер мен басқа да электр станциялары арқылы энергия өндіреді. Өзен бойында 20 бөгет және 49 электр станциясы орналасқан.

Оңтүстік Қызыл өзені

Оңтүстік Қызыл өзені – АҚШ-тағы ең ұзын өзендердің он біріншісі, оның ұзындығы... Қызыл өзен көбінесе ауылдық шаруашылық жерлермен қоршалған, ал жақын маңдағы ірі қалалар – Шревпорт (Луизиана штаты) және Александрия (Луизиана штаты) қана. Қызыл өзенде көптеген мұнай кен орындары бар, мұнай мен газ өндірісі – өзеннің маңызды бір бөлігі. Қызыл өзеннің суы тұзды, себебі бұл аймақты бұрын ежелгі теңіздер жапқан.

Миссисипи өзенінің дельтасы

Миссисипи өзенінің дельтасы мыңдаған жылдар бойы Миссисипи өзенінің Мексика шығанағының солтүстік бөлігіне құм, саз және органикалық материалдарды шөгуінен пайда болған. Дельтада өте көптеген жануарлар мен өсімдіктер тіршілік етеді және АҚШ-тың супердержава ретіндегі табысына оның елге экономикалық дамуды қамтамасыз етуі себеп болды. Соңғы үш ғасыр бойы дельта, өзен жүйесіне адамның араласуы салдарынан, үздірілмей құлдырап келеді. Дельтаның азаюы жердің табиғи қорғанысын нашарлатады. Дельта оны мекендейтін жануарлар мен адамдарға, сондай-ақ АҚШ экономикасына өте маңызды. Егер жерді жоғалту осы қарқынмен жалғаса берсе, барлық осы пайдалар жойылуы мүмкін.

Атчафалая өзені

Атчафалая өзені Миссисипи өзені жүйесінің маңызды салаларының бірі болып табылады. Оның ұзындығы 274 шақырымды құрайды, бұл оны Миссисипи өзенінің ең ұзын салаларының бірі етеді. Өзеннің аты ағылшын тіліне "ұзын өзен" деп аударылған, бұл атау түпкілікті американдық сөзден шыққан. Өзен сауда үшін маңызды, себебі ол Мексика шығанағына дейінгі қашықтықты қысқартып, компанияларға уақыт пен ақшаны үнемдеуге көмектеседі. Ескі өзенді басқару құрылымы Миссисипи өзені ағысының бір бөлігін Атчафалая өзеніне бұрады. Бұл бұру Миссисипи және Қызыл өзендерінің біріккен ағысының 30% Атчафалая өзені арқылы өтіп, қалған ағысы Миссисипи өзенімен жалғасуына реттеледі.

Тарихи қолданысы

Өзен жүйесі айналасындағы елді мекендеген адамдардың өмірінде әрдайым шешуші роль атқарған. Айналасында Оджибва, Хо Чанк, Мескваки және Чоктау сияқты бірнеше түрлі түпкілікті американдық тайпалар өмір сүрді. Олардың суға жақын жерге қоныстануына себеп – мол ресурстар мен аумақтың үлкендігі болды. Олар осы өзенге Миссисипи деп ат қойды. Ол егін шаруашылығына көмектесуге, балық аулауға және басқалармен сауда жасауға пайдаланылды. Өзен маңындағы жергілікті тұрғындардың көп бөлігі аңшылар мен жинаушылар болған. Өзендерді ең көп пайдаланған халық – қазіргі кезде "қорған салушылар" деп аталатын ежелгі өркениет, олар өзендер бойында ірі егіншілік елді мекендерін құрды. Өзен арқылы келген аллювийлік шөгінділер айналасындағы жерді өте құнарлы және егін шаруашылығы үшін өте қолайлы етті. Қорғандардың не үшін салынғаны белгісіз, бірақ олар діни және салтанатты мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін деген пікір бар. Өзен жүйесі, әсіресе Миссисипи өзені, Одақ әскерлері үшін басып алу құралы ретінде қолданылды және АҚШ Азамат соғысы кезінде көптеген ірі шайқастардың ошағы болды. Марк Твен өзінің өзендегі өмір мен оқиғалар туралы терең шығармалары арқылы АҚШ әдебиетін қалыптастырғандықтан, оның зор ықпалы бар деп есептеледі.

Сауда

Миссисипи өзен жүйесі АҚШ экономикасының маңызды көзі болып табылады. Ол елдің ауыл шаруашылығы экспортының 92 пайызын және әлемдік жемдік астық пен сояның 78 пайызын құрайды. Сонымен қатар, Миссисипиде АҚШ-тың ірі порттары орналасқан, мысалы, Оңтүстік Луизиана порты мен Нью-Орлеан порты. Бұл екі порт арқылы жыл сайын 500 миллион тоннадан астам тауар тасымалданады, бұл АҚШ-тың көптеген порттарынан едәуір көп көлемді құрайды. Мұнай, темір, болат, астық, каучук, қағаз, ағаш, кофе, көмір, химиялық заттар және тағамдық майлар сияқты түрлі тауарлар осы арқылы тасымалданады.

Табиғат тарихы

Шамамен екі миллиард жыл бұрын, қоршаған ортадағы жағдайдың өзгеруі Миссисипи өзені жүйесі бассейнінің айналасындағы ортаны өзгертіп, Солтүстік Америкадағы тау жүйелерін қалыптастырды. Эрозия өзендердегі аймақтарға қосымша күш түсіріп, жер бетіндегі шұңқырларды жасады. Көп жылдар өткен соң, жақын орналасқан мұхиттардан су тасып, үнемі су тасқынына себеп болды, нәтижесінде жер Миссисипи өзені жүйесін құрады. Шамамен екі миллион жыл бұрын, 2 километрге дейін қалыңдыққа ие мұздықтар қоршаған ортаны үздіксіз өзгертіп келді. Соңғы мұз дәуірінің аяқталуымен, 15 мың жыл бұрын мұздықтардың ерігені Солтүстік Америкада көп мөлшерде су қалдырып, өзендердің пайда болуына әкелді.

Адамның әсері

Адамдардың Миссисипи өзен жүйесіне тигізетін ең үлкен әсер – ластану. Үкімет тарапынан су жолдарындағы ластануды реттеу және алдын алуға бағытталған күш-жігер кейбір проблемаларды шешкенімен, ластану көзі әлі де суға түсуде. Тыңайтқыштар мен инсектицидтер суға шайылып, оның экожүйесіне зиян келтіруде.

Су тасқыны

1993 жылы Миссисипи өзенінің тасқыны тоғыз штатты қамтитын 17 мың шаршы миль жерді қиратты. Бұл АҚШ тарихындағы ең ауыр су тасқыны болды. Оны "жүз жылдық су тасқыны" деп те атайды, себебі оның кез келген жылы туындау ықтималдығы жүзден біреуін құрайды. Тасқында елуден астам адам қаза тапты, сондай-ақ үлкен үй зияны мен 10-12 миллиард долларлық (2022 жылы 20-25 миллиард доллар) экономикалық шығын келді. Тасқындау аймағының 20 пайызы экономикалық қиындықтар немесе жеке мәселелерге байланысты қоныс аударды. Бүгінде Миссисипи өзені жүйесі АҚШ-тағы ерекше табиғи нысан болып табылады. Армия инженерлік корпусы қазіргі уақытта өзендердің жайлы болуын қамтамасыз ету және тасқындардың алдын алу үшін барлық жауапкершілікті өз мойнына алады. Олар "Миссисипиді түзу, арнаға салу, реттеу және шектеу" мақсатына адал. Тасқындардың ықтималдығын азайту үшін Корпус өзенді бөгеп, су тасқынын бақылау үшін әрқайсысы бір мильге бөлінген бөгеттер салды. Бөгеттердің құрылысының арқасында өзен жағалауды тозудан сақтай алмайды. Жүйеде судың көп мөлшерде жиналуын болдырмау үшін бірнеше арналар бар. Олардың арқасында су жиналмайды, керісінше осы арналар арқылы өтеді. Олар тасқындардың алдын алуға көмектессе де, кейбір аймақтардағы ауыл шаруашылығының дамуына кедергі келтіреді.