Кіріспе

Польшалық эмбриолог Анджей Кшиштоф Тарковский (; 4 мамыр 1933 – 23 қыркүйек 2016) – Польшалық эмбриолог және Варшава университетінің профессоры. Ол эмбриондар мен бластомерлер туралы жасаған новаторлық зерттеулерімен әйгілі, бұл зерттеулер 20 ғасырдағы биология мен медицинаның жетістіктеріне – сынақ түтікшесінде ұрықтандыру, клондау және дернөлдік жасушаларды ашу – теориялық және практикалық негіз болды. 2002 жылы Тарковский Энн Макларенмен бірге сүтқоректілер эмбриондарының ерте дамуына қатысты жаңалықтары үшін Жапония сыйлығын алды.

Мансап

1950 жылы Тарковский Варшава университетінің биология және жер ғылымдары факультетіне (қазіргі биология факультеті) оқуға қабылданды. 1955 жылы магистр дәрежесін алды. Оның Ph.D. дәрежесі 1959 жылы берілді, ал 1963 жылы Варшава университетінің биология факультетінде докторлық дәрежесін (D.Sc.) алды. 1972 жылы профессор болып тағайындалды, ал 1978 жылы толық профессор атанды. 1964 жылдан 2003 жылы зейнетке шыққанға дейін эмбриология кафедрасын басқарды, және екі рет (1972–1981; 1987–2003) Варшава университетінің биология факультетіндегі зоология институтын басқарды. Тарковский өмірі бойы халықаралық ғылымға үлес қосты. Ол әлемнің көптеген зерттеу орталықтарымен ынтымақтастық жасады. Ол Солтүстік Уэльс университетінің колледжіндегі (Ұлыбритания) Рокфеллер қорының стипендиаты, Оксфорд университетінің (Ұлыбритания) Корольдік қоғамының арнайы профессоры, Нью-Йорк Рокфеллер университетінің (АҚШ), Аделаида университетінің (Австралия) және Франциядағы Жак Монод институтының CNRS және Париж университетінің XVII-сінің қонақ профессоры болды. Тарковский Польша ғылым академиясының, Польша өнер және ғылым академиясының, Франция ғылым академиясының, Америка ғылым академиясының және Academia Europaea мүшесі де болды. 1997–2004 жылдары Польша ғылымы қорының кеңесші кеңесіне де мүше болды. 2003 жылы профессор Тарковский зейнеткерлікке шықты.

Зерттеу

1950 жылдары басталған Анджей К. Тарковскийдің новаторлық жұмысы қазіргі сүтқоректілердің даму биологиясы және мал шаруашылығындағы прогресс қана емес, сонымен қатар көмекші репродукция (in vitro ұрықтандыру) немесе имплантация алдындағы диагностика сияқты техникалардың да негізін қалады. 1959 жылы Тарковский 2 жасушалы тышқан эмбрионынан бөліп алынған бір бластомердің толыққанды дамуға қабілетті екенін және нәтижесінде сау және өнімді тышқан туатынын көрсетті (Тарковский, 1959, Nature). Оның келесі жетістігі – 1961 жылы бір эмбрионнан бөлінген бластомерлерді генетикалық жағынан өзгеше эмбрионға енгізу арқылы алғашқы химералық тышқандардың тәжірибелік жолмен тууы болды (Тарковский, 1961; Nature). Содан бері химера генетикалық түрлендірілген жануарларды өндіруде пайдалы құралға айналды (осы техникада генетикалық инженериялық дің жасушалары дамитын эмбрионмен біріктіріледі. Осылайша алынған химера фенотипі өзгеріп, оны келесі ұрпаққа жеткізеді). 1966 жылы Тарковский жұмыртқа жасушаларындағы хромосоманы байқауға мүмкіндік беретін әдіс жасады, ол эмбриондарды алғашқы зерттеулерде кеңінен қолданылды (Тарковский, 1967; Цитогенетика). Бұл жарияланым 50 жылдан астам уақыт өткенімен, жиі сілтеме жасалады. Кейінірек профессор Тарковский және оның әріптестері тарихта алғаш рет партеногенездік белсендірілген тышқан жұмыртқа жасушаларының жүктіліктің ортасымен дейін дамуға қабілетті екенін көрсетті (Tarkowski et al., 1970; Nature). Бұл геномдық ізбелкілік гипотезасын қолдайтын маңызды аргумент болды. Ол докторлық диссертациясын қорғаған шәкірті Яцек Кубиакпен бірлесіп, бластомерлерді электрожұптастыру әдісін жасады, нәтижесінде тетраплоидты эмбрион пайда болды. Профессор Тарковский 2003 жылы зейнеткерлікке шыққанмен, жаңа тәжірибелер жүргізу және жаңа техникалар ойлап табу арқылы ғылыми зерттеулерін жалғастырды.

Жеке өмір

Профессор Тарковский фотосуретке әуес болған. Оның "Ботаникалық әсерлер", "Ағаш және ағаш өнімдері", "Біз басып жүрген жер" және "Табиғат пен абстракция шегінде" атты фотокөрмелері Польшаның көптеген қалаларында жоғары бағаланды.

Құрметтер мен марапаттар

Тарковскийдің жетістіктері Бельгия Корольдік академиясының Альберт Браше сыйлығы (1980), Польша Ұлттық сыйлығы (1980), Альфред Юрзиковский қоры сыйлығы (1984), Эмбрионды көшіру саласындағы пионерлік сыйлық, Халықаралық Эмбрионды көшіру қоғамы сыйлығы (1991) және Польшаны қайта құру орденінің жұлдызы бар командирлік крестімен (2012) марапатталды. Ол сонымен қатар Польша ғылымы қоры сыйлығының (2013) және Жапония сыйлығының (2002) лауреаты атанды. Ягеллон университетінде (2000) және Лодзь медицина университетінде (2005) құрметті доктор ғылымының дәрежесін алды. 2016 жылдың 23 қыркүйегінде дүние салды.

Ең ықпалды басылымдар

Тарковский, А.К. (1959) Тышқан жұмыртқаларының оқшауланған бластомерлерінің дамуы бойынша тәжірибелер. Nature 184, 1286–1287.
Тарковский, А.К. (1961) Біріктірілген жұмыртқалардан дамыған тышқан химералары. Nature 190, 857–860.
Тарковский, А.К. (1966) Тышқан жұмыртқаларынан алынған хромосомалық препараттарды ауамен кептіру әдісі. Cytogenetics 5, 394–400.
Тарковский, А.К. және Вроблевска, Я. (1967) 4 және 8 жасушалық сатыда оқшауланған тышқан жұмыртқаларының бластомерлерінің дамуы. J. Embryol. exp. Morph. 18, 155–180.
Тарковский, А.К., Витковская, А., және Новицка, Я. (1970) Мысықтағы эксперименталды партеногенез. Nature 226, 162–165.
Тарковский, А.К. және Россант, Ж. (1976) Екіге бөлінген зиготалардан дамыған тышқанның гаплоидты бластоцисталары. Nature 259, 663–665.
Тарковский, А.К., Витковская, А. және Опас, Я. (1977) Цитохалазин B индукцияланған тетраплоидты және диплоидты/тетраплоидты мозаикалық тышқан эмбриондарының дамуы. J. Embryol. exp. Morph. 41, 47–64.
Чоловска, Р., Модлински, Я.А. және Тарковский, А.К. (1984) Белсендірілмеген және белсендірілген тышқан ооциттеріндегі тимоциттер ядросының мінез-құлқы. J. Cell Sci. 69, 19–34.
Кубиак және Тарковский (1985) Тышқан бластомерлерінің электрофузиясы. Exp. Cell Res. 157, 561–566.
Тарковский және басқалар. (2001) Тетраплоидты бластомерлермен қолдау көрсетілген оқшауланған диплоидты бластомерлерден дамыған тышқанның жалғыз және егіздері. Int. J. Dev. Biol. 45, 591–596.
Тарковский және басқалар. (2005) Тетраплоидты бластомерлермен қамтамасыз етілген 8 және 16 жасушалы тышқан эмбриондарының оқшауланған бластомерлерінен дамыған біртекті үштіктер және егіздер. Int. J. Dev. Biol. 49, 825–832.
Сувинска және басқалар. (2005) Эксперименттік жолмен өндірілген диплоидты триплоидты тышқан химералары ересек жасқа дейін дамиды. Mol. Rep. Dev. 72, 362–376.
Тарковский және басқалар. (2010) 16 және 32 жасушалы тышқан эмбриондарының жеке бластомерлері ұрықтар мен тышқанға дами алады. Dev. Biol. 348, 190–198.