Кіріспе

Үй көгершіндерін өсіру – бұл үй көгершіндерін асылдандыру өнері мен ғылымы. Адамдар кем дегенде 5000 жыл бойы және дүние жүзінде көгершіндерді өсіріп келеді. Осы жылдар ішінде адамдар тас көгершіннің үйретілген ұрпақтарының сыртқы пішіні мен мінез-құлқын тамақ, эстетикалық ләззат алу және ойын-сауық қажеттіліктеріне қарай өзгертіп келген. Көгершіндерді өсіретін адамдарды әдетте көгершіншілер деп атайды. АҚШ-та соңғы 50 жылда сүрініп кеткеннен кейін бұл хобби қайтадан танымал болып келеді. Әлемнің басқа аймақтарында көгершіндерді өсірудің хоббилік және коммерциялық салалары дамып келеді.

Ұшқан/спорттық көгершіндер

Бұл көгершіндер ұшу қабілеттері мен көбеюі үшін асылдандырылады. Жарыс көгершіндері – бұл жарысқа қатысу үшін жаттықтырылған, үйге оралу қабілетіне ие құстардың бір түрі. Олар соғыс кезінде хабар алмасу үшін пайдаланылған. Мұндай жарыстарда, мысалы, Sun City Million Dollar Pigeon Race сияқты, 1 миллион долларға дейін үлкен ақшалай сыйлықтар тағайындалады. Жарыс көгершіндерін ұшқысы келгендер кейде ұзақ қашықтыққа ұшу жарыстарында жеңіске жетеді және тіпті рекордтар жасайды. Басқа ұшқыш/спорттық көгершіндер, үйге оралудан өзгеше, домалап ұшу, биікке көтерілу және сүңгу сияқты ерекше ұшу қабілеттері үшін өсіріледі. Роллерлер, Тэмблерлер және Типплерлер сияқты құстар жарыстарда қолданылуы мүмкін. Кейбір сорттар, мысалы, Parlor Roller, ұшпаса да, ұшу/спорттық топқа жатады, себебі олар сыртқы түріне емес, өнерлеріне қарай бағаланады. Көгершін жарысындағы қатысушылар көгершіндері жарыстан ең жылдам оралған жағдайда үлкен ақшалай сыйлықтар жеңіп алады. Көгершіндерді хабар жеткізу үшін пайдалану көгершін почтасы деп аталады. Көгершіндер сонымен қатар кішкентай, жеңіл пакеттерді тасымалдай алады және тіпті есірткі заттарды түрмеге жеткізу үшін де қолданылған.

Қиялы көгершіндер

Әсем көгершіндер – белгілі бір ерекшеліктерін сақтау мақсатымен арнайы шарападан өсірілген көгершіндер. Мысал ретінде Якобин, Фанталь және Пигми Поутерлерді келтіруге болады. Олардың иелері оларды көрмелерде немесе көгершіндер шоуларында бір-бірімен жарыстырады, ал төрешілер оларды бір-бірімен және әр тұқымның стандартымен салыстырып, ең жақсысын анықтайды. Әсем көгершіндердің түрлері көп, олардың мөлшері, түсі және сыртқы түрі әртүрлі.

Пайдалы көгершіндер

Пайдалы көгершіндер еті үшін және тұқымдық малдың жаңаруы үшін өсіріледі. Көгершіннің еті көбінесе "жас көгершін" деп аталады және әлемнің көптеген аймақтарында деликатес саналады. Пайдалы тұқымдардың мысалдарына король көгершіндері, Мондайн және Карноның әртүрлі түрлері жатады. Жоғарыда аталған көгершіндердің барлық тұқымдарын көгершін көрмелерінде көрсетуге болады, бірақ нағыз пайдалы көгершіндер мен ұшқыш/спорттық көгершіндер көбінесе көрсетілмейді. Себебі, нағыз пайдалы көгершіндер ет үшін, ал нағыз ұшқыш/спорттық көгершіндер ұшу қабілеттері үшін өсіріледі, сондықтан екі жағдайда да сыртқы түрі екінші деңгейде қарастырылады.

Күгірткелер

Көгершіндерге арналған үйлер көбінесе лофт деп аталады. Көгершін үйлерін кейде "коп" деп те атайды, бірақ бұл сөз бастапқыда үй ішіндегі көбеюге арналған қораптарды білдірген сияқты. Солтүстік-Шығыс Англияда оларды көгершін қанаттары деп те атайды. Көгершіндерді ұстау үшін қолданылатын қоршаулардың түрлері, көгершін өсірушілердің санымен тең. Көгершіндерге арналған үйлерді құрылысы бойынша ешқандай қатаң шектеулер жоқ, бірақ көптеген өсірушілер қалай құрылғанын маңызды санайды. Мұндай көгершін үйлерінде көбінесе көгершін өсірушіге жануарларын жаттығу үшін босатуға және олардың ешқандай көмексіз үйге қайта кіруіне мүмкіндік беретін арнайы тесіктер болады. Сонымен қатар, бұл үйлер көгершіндерді жыртқыштардан және қолайсыз ауа-райынан қорғап, оларға балапандарды өсіру үшін ұя салуға жағдай жасайды.

Бірнеше қалам

Көптеген көгершін өсірушілер көгершін үйін кем дегенде екі бөлімнен тұрғызады. Бұл көгершін өсірушілерге бірнеше пайдалы мүмкіндіктер береді: олар көбеюді бақылау үшін аталарын аналарынан бөліп ұстай алады. Олар жас, жұптаспаған көгершіндерді жұптасып, қоныс тепкен жұптардан бөліп ұстай алады. Бұл жұптасып, қоныс тепкен жұптардың көбеюіне жағдай жасайды. Көптеген өсірушілердің көгершіндері үшін кем дегенде екі бөлім болады, көбінесе екіден астам бөлім немесе бірнеше көгершін үйі болады. Қосымша бөлімдер ауру немесе жыртқыштардан өлген көгершіндердің орнына пайда келетін, жұптаспаған аналық және аталық құстарды ұстауға мүмкіндік береді. Жас көгершіннің жынысын анықтау қиын болғандықтан, сүтінен айырылған, бірақ жынысын көрсетпеген көгершіндерге арналған қосымша бөлімдер де болуы тиімді.

Тұзақ/қону тақтасы

Көгершін өсірушілердің, көгершіндерін ұшыратындары үшін (барлық көгершін өсірушілер де көгершіндерін құсханадан тыс еркін ұшыруға рұқсат бермейді) көгершіндерге құсханаға кіруге мүмкіндік болуы керек. Тұзақ немесе кемінде бобтар мен қону тақтасы көгершінге қажет болғанда үйіне оралуға мүмкіндік береді. Тұзақтар мен бобтардың түрлі нұсқалары бар. Жарыс көгершіндерін әдетте бобты сыммен байланыстырып, құс оған итеріліп кіретіндей етіп тұзақтап алады, бірақ сыртқа шығуға тырысқанда сымдар оларды тоқтатады. Тағы бір тұзақ түрі, көбінесе "Спутник" тұзағы деп аталады (суретте көрсетілген), бір құсқа құсханаға түсіп кіруге жеткілікті ғана кең бұрышпен орналасқан тесіктерді пайдаланады.

Ұшақпен

Кейде көгершінді ұстаушылар көршілердің шағымдарына байланысты құстарына толық еркіндік бере алмайды. Дегенмен, көгершіндердің денсаулығы жақсырақ болады және оларға ұшуға мүмкіндік берілгенде көңіл-күйлері де көтеріледі. Сондықтан, құстарын ұшыруға рұқсат беретіндердің ішінде, көптеген көгершінді ұстаушылар көгершіндердің қалауынша еркін ұша алатын, кедергісіз үлкен жабық алаң құрады. Бұл әдетте ұшқыш алаң деп аталады.

Ұя қораптары

Көгершін өсірушілер көбінесе жұптасқан көгершіндеріне ұя салып көбейту үшін ұя қораптарын ұсынады. Көгершіндер ұялайтын аймақтарына өте сезімтал болғандықтан, әр жұптың жеке ұясы бар екі қорабы болғанда олар біршама үйлесімдірек өмір сүреді.

Қалқалар

Тағы да, көгершін өсірушілер көбінесе құстарын (жұпталған және жұпталмаған көгершіндерін) қажетінен артық қондырғылармен қамтамасыз етеді. Себебі көгершіндер өз қондырғыларына қатысты өте территориялық болады. "Адамдық ит" фильміндегі басты кейіпкер – тек қана көгершіндер арқылы хабарласатын жалдамал кісі өлтіруші. Көгершін өсіруді басқа да өнер түрлерінде де бейнелеуге болады. Суретші Зина Сондерс өзінің "Назарынан тыс қалған Нью-Йорк" жобасының аясында Нью-Йорктің көгершін өсірушілерінің портреттерін салған. Фотограф Зак Уотерс Ұлыбританиядағы көгершін өсірушілердің өмірін бейнелейтін "Құс адамы" атты қара-ақ фотожобасын түсірген. Сиднейлік фотограф Хо Хай Транның "Көгершіндер туралы" жұмысы Австралиядағы Жаңа Оңтүстік Уэльс көгершін өсірушілер қоғамымен бір жылдан астам уақыт өткізгенін көрсетеді. Бұл жұмыс 2013 жылдың басында "Fancy" атты көрмеде де көрсетілді, онда Pouter, Jacobin, King және Dragoon сияқты ең танымал тұқымдардың портреттері ұсынылды. "Продюсерлер" мюзиклінде "Гитлерге көктем" атты ойдан шығарылған пьесаның авторы, бұрынғы нацист Франц Либкинд көгершін өсіруге құмар адам болып келеді. Британдық суретші және перформанс өнері шебері Виктория Мелоди көгершін өсірушілерді зерттеп, 2009 жылы "Көгершін өсірушінің демографиясы" көрмесін және 2012 жылы "Солтүстік рухы" атты театрлық қойылымын жасады. Бұл жобалар британдық көгершін өсірушілермен жарыс маусымында бірнеше ай бойы бірге өткізгеннің нәтижесі болды. АҚШ-тың "NYPD Blue" телесериалында детектив Бобби Симон көгершін өсірген. Бірнеше эпизодта Симон үйінің шатырындағы көгершіндерге күтім жасаған көрінеді.

Кәсіптік көгершіндер шаруашылығының пайда болуы

Адамдар көгершіндерді үйреткеннен бері, олар сапалы еттің арзан көзі ретінде қарастырылып келді. Римдіктер көгершіндерді тамақ ретінде ұстағандығына дәлел – олардың жас көгершіндерді жылдам майландыру үшін күшпен тамақтандыру әдісін білгендері. Көгершіндерге қыс айларында ең бағалысы олардың жаңа ет беру қабілеті болды, себебі сол кезде ірі мал тамақ ретінде қол жетімді болмайтын. Бұрын бай жер иелері көгершіндерді бағу үшін арнайы үйлер салған. Осындай құрылыстардың ішіндегі тұрғындарды қорғау үшін қатаң заңдар қабылданды.

Өнімді арттыру

Он жұп көгершін айына сегіз жұмыртқадан жас көгершін шығара алады, оларды көгершіншілер арнайы тамақтандырмаса да. Көбірек өнім алу үшін, коммерциялық мақсатта өсірілген жас көгершіндерді екі ұялы жүйеде өсіруге болады, онда анасы бірінші ұядағы жас көгершіндер өсіп жетілгенде екінші ұяға екі жаңа жұмыртқа салады, ал оларды әкесі тамақтандырады. Сондай-ақ, екі шаруашылық желі құру стратегиясы ұсынылған, мұнда бір желі көбею қабілетіне, ал екіншісі "ата-аналық қасиеттеріне" қарай таңдалады.

Қауіптер

Кейбір көгершін өсірушілерде көгершін өсіру көгершін өсірушінің өпкесі ауруына алып келуі мүмкін. Көгершін өсірушінің өпкесі – бұл астмаға ұқсас сыртқы аллергиялық реакция, ол көгершіннің қауырсындарымен байланысты шаңдағы белгілі бір белоктарға адамның ұзақ жылдар бойы, әдетте бірнеше жылға созылатын әсерден кейін пайда болады.