Кіріспе

Батыс Пеннин моры – Англияның Ланкашир және Үлкен Манчестер аймақтарындағы, шамамен 90 шаршы миль (233 км²) жерді алып жатқан Пэннин тауларының бір бөлігі. Бұл – ерекше ғылыми маңызы бар аумақ. Батыс Пеннин морысы негізгі Пеннин тау тізбегінен шығысқа қарай Ирвелл аңғарымен бөлінеді. Моорлық жерге батыстағы Уитнелл, Англезарк және Ривингтон моорлары, сондай-ақ Дарвен және Туртон моорлары, Освальдтвистл және Холкомб моорлары кіреді. Бұл моорлар Оңтүстік Пенниннің басты тізбегіне қарағанда төмен жатыр. Биіктігі 456 метр болатын Винтер Хилл – аймақтың ең жоғал нүктесі. Аймақ тарихи маңызы зор, неолит дәуірінен бергі адам қызметінің археологиялық дәлелдері сақталған. Бұл аймақ Болтон, Блэкберн және Бьюри қалаларына жақын орналасқан, Ланкашир жазығы мен Үлкен Манчестер агломерациясының панорамалық көрінісін ұсынады. Моорлық жерді Болтон, Чорли, Дарвен, Хорвич, Рамсботом, Хаслингден және Освальдтвистл қалалары қоршап тұрады. Атақты құрылыстарға Ривингтон Пайк мұнарасы, Винтер Хилл хабар тарату станциясы, Холкомб маңындағы Пил монументі және Дарвен морындағы Юбилей мұнарасы жатады. United Utilities компаниясына су жинау үшін пайдаланылатын жердің шамамен 40% тиесілі. Компания Ривингтон, Джомблс Кантри Парк, Роддлсворт және Хаслингден Грэнде төрт ақпараттық орталықты басқарады.

Тарихқа дейінгі

Мезолиттік аңшылық лагерьлер бұл жоталарда болған болуы мүмкін, бірақ оның куәліктері сирек. Кейіннен бұл аймақ орманмен жабылған, оны неолит және қола дәуіріндегі қоныс салушылар кесе бастады. Ағылшын және викингтер одан да көп орманды кесіп тастады. Clough, fell және moss сияқты жер-атаулар олардың норвегиялық қоныс салушылар бергенін көрсетеді. Орта ғасырларда жотаның бір бөлігі Корольдік аңшылық ормандарының құрамына кірді. 16 ғасырдың ортасында жасалған қоршаулардың салдарынан ландшафт өзгерісі жалғасты. Англзарк жотасында екі тарихқа дейінгі ескерткіш бар: Пикстоунс және Дөңгелек нан, олар Уайт Коппистен Ұлы төбеге созылған жолдан жақсы көрінеді. Шамамен б.з.д. 1500 жылға жататын жерлеу үйіндісі Қысқы төбеде, шаңыраудан батысқа қарай 0,5 км жерде табылды. Тағы бір ескерткіш, шаңыраудан батысқа қарай 1 км жерде орналасқан Noon Hill Saucer Tumulus жерлеу орны екі концентрлі тас қабырғадан тұрады, олардың ішінде екі күйдірілген адам сүйегі, ішінде сүйектер бар сынған құмыра, екі кремний жебе ұшы және ортасында кремний құрбандық пышағы табылған. Бұл орын шамамен б.з.д. 1100 жылға дейін сақталып келген.

Қазіргі заманғы

1690 жылы Лид Майнес Клоу (Lead Mines Clough) жерінде қорғасын кені табылды. 1790 жылдары кен орындары кеңейтілді, мыс пен галена да өндірілді. 1700 жыл шамасында витерит (барий карбонаты) ашылды және ол фарфорға глазурь ретінде қолданылды. Тас Ангелзарке (Anglezarke) және басқа да бірнеше жерлерде карьерленді, одан ферма үйлері, амбарлар, диірмендер мен тас шекара қабырғалары салынды. Уинтер Хилл (Winter Hill) мен Куарлтон (Quarlton) төңірегінде шағын көмір шахталары болды. Белмонтта Игли Брук (Eagley Brook) суымен жұмыс істейтін ағарту және бояу фабрикасы орналасқан, бұл су аңғар бойындағы диірмендерді де қозғады. Қарсылықтарға қарамастан, резервуар салынды, сондай-ақ парламенттік актіде Eagley Brook-қа күн сайын екі миллион галлон су жіберу талабы қойылды, бұл оған тәуелді өнеркәсіпті қолдау үшін қажет болды. Жазықтықтың оңтүстік жиегіндегі өзендер су энергиясын пайдалану үшін қолданылды және Уоллсуч (Wallsuches), Хорвич (Horwich) және Барроу Бридж (Barrow Bridge) қалаларында дамыған ағарту және тоқыма өнеркәсібі үшін маңызды болды. Трансмиттердің жанындағы Скотсманның тұғыры (Scotsman's Stump) – 1838 жылы белгісіз күштердің қолынан қаза тапқан шотланд сатушысы Джордж Хендерсонға (George Henderson) арналған ескерткіш, ол темір бағанадан және тақтадан тұрады. Ол жергілікті тавернаға досымен кездесуге бара жатқан жолда, бірақ сонда жетпеді. Досы оны іздеп, өлімге ұшырағанын тапты. Бір адам қылмысқа айыпталды, бірақ сотталған жоқ. Уинтер Хиллдегі рейнджер (ranger) осы жерде көптеген жылдар бұрын қайтыс болған екі жас жігіттің трагикалық өлімін еске алу үшін екі оба (cairn) салды. Болтон кеңесі (Bolton Council) оларды қауіпті деп жойды. Ол оларды қайта орнатып, олардың сақталуы үшін күресті. 1980 жылдары осы жерді қазу жоспарланған, бірақ жоспардан бас тартылды, сондықтан оқиғаның шындығы әлі белгісіз. Жазықта екі әуе апаты болды. Лид Майнес Клоуға (Lead Mines Clough) қарап тұрған жерде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1943 жылдың қараша айында құлаған RAF Веллингтон (Wellington) бомбалаушы ұшағының экипажына арналған ескерткіш орналасқан. 1958 жылдың 27 ақпанында Мэн аралындағы (Isle of Man) Рональдсвей (Ronaldsway) әуежайынан Манчестер (Manchester) әуежайына бағытталған коммерциялық рейс Винтер Хиллде (Winter Hill) трагикалық аяқталды. Ауа райы қатты нашар болды, нашар көріну, қатты қар және шалқары орналасқандықтан, борттағы 42 адамның тек жетісі ғана аман қалды. Бұл апат аймақтағы ең ірі әуе апаты болып табылады. Осы оқиғаға арналған тақталар Аркиваның (Arqiva) Винтер Хилл (Winter Hill) ғимаратында және Рональдсвей (Ronaldsway) әуежайында орнатылған.

Геология және география

Геологиялық құрылымының негізі – Миллстон Грит сериясы, құмтастар мен ірі кесек тастардан тұрады, олардың арасында тақтатас қабаттары бар. Бұл аймақ Мұз дәуірінде мұзбен жабылған, ал мұз шегінген кезде құрғақ балшық шөгіндісі қалыптасқан. 400 метрден жоғары биіктіктегі дөңгелек төбелер миллистоунмен жабылған, үстінде қалыңдығы аз топырақ немесе торф қабаттары бар. Яроу суқоймасы 1867 жылы салынды және Ливерпуль қалалық инженері Томас Дункан жобалады. Ривингтон су жинау алабы 10 000 акр (40 км²) жерді құрайды, ал Хорвичтегі сүзгі жатықтары арқылы орташа ағын мөлшері 8,96 миллион литр/күн (2,24 миллион галлон/күн) құрайды. Аймақтың шығысында Белмонт, Дельф, Туртон және Энтвистл, Уэйо және Джамблс суқоймаларының жеке тізбектерін кездестіруге болады. Солтүстік-шығысында орналасқан Хаслингден Грэйн – үш суқоймасы бар (Кальф Хей, Огден және Холден Вуд) мұздық аңғары. Клаух Хедте автотұрақ және ақпараттық орталық бар.

Желіге жету жерлері

1896 жылы полковник Эйнсвортқа жерді аң аулау үшін сатқаннан кейін, сортаңда жаппай наразылық акциясы болды. Ол халықтың еркін өту жолдарын пайдалануына бөгет қоюға тырысты. Көрермендердің 10 мыңға жуық адам жиналғанда, олардың алдында кедергі мен полиция тұрғанын хабарлады, бірақ наразылар полиция қызметкерлерін тіпті қоршаудан лақтырып жіберіп, жерге қадам басқан. 2000 жылғы «Ауылдық жер және жол құқығы туралы» заңның арқасында кең аумақты сортаңдар қолжетімді болды, бұл серуендеушілерге осы жерлерде бос жүруге мүмкіндік берді. Бұл аймақтың көп бөлігі батпақты, сондықтан жүру қиын. Жоғары Булоу суқоймасының маңындағы аймақ Англезарке жолындағы табиғат қорығы болып табылады. Тау велосипедтері 2002 жылдан бері танымал болды, сол жылы аймақ 2002 жылғы Достастық ойындарының велосипед спорты жарыстарына төсегіш болды. 2020 жылдың наурыз айында Батыс Пеннин сортаңдарының ерекше қорғалатын аумағы (SSSI) коронавирустың таралуына байланысты жабық тұрған кезде, ықтимал барбекюден өртенді.

Көрнекті орындар

Winter Hill станциясындағы негізгі мачта 1014 фут (309 м) биіктікке жетеді және Arqiva компаниясына тиесілі. Ол BBC TV, ITV, Channel 4, Channel 5, FREEVIEW, BBC радиосы және коммерциялық радио қызметтерінің аналогты және цифрлық радио хабарларын, сондай-ақ цифрлық теледидар хабарларын таратады. Бұл мачта Солтүстік-Батыс аймағын қамтамасыз етеді. Аталған нысандағы көптеген басқа мачталар мен мұнаралар ұялы телефон базалық станциялары, шұғыл қызметтердің байланысы, PMR қызметтері және түрлі микротолқынды байланыс жүйелері үшін пайдаланылады. Өздің ерекше орналасуының арқасында Ривингтон Пайк 1588 жылғы 19 шілдеде Испан армадасы Корнуоллдағы "The Lizard" жағалауында көрілгенін халыққа ескерту үшін шам жағылған кезде маяк ретінде қолданылды. 1918 жылы Ұлы соғыстың аяқталуын, Георг V мен Елизавета II-нің тәж кию рәсімдерін және 1981 жылғы корольдық үйлену тойын атап өту үшін де шамдар жағылды. Пайк төбесіндегі мұнара 1733 жылы Ривингтон Холлдың иесі Джон Эндрюс тапсырысымен салған паналау орны болып табылады. 1900 жылы Уильям Ливер оны сатып алғаннан кейін ол қолданыстан шықты. Бұл II санаттағы ескерткіш. Дарвен тауындағы сегізбұрышты Юбилей мұнарасы 1898 жылы королева Викторияның Алмаз юбилейін атап өту және жергілікті халықтың жайылымға қол жеткізу құқығы үшін күресіндегі жеңісін тойлау мақсатымен салынды. Мұнара көбінесе "Дарвен мұнарасы" деп аталады. Оның биіктігі 26 метр, ішкі баспалдақ арқылы жоғарғы жағына көтерілуге болады, содан Йоркшир, Морекамб шығанағы, Ланкашир, Камбрия және айналасындағы жазық далаларды көруге болады. Қолдайыс жағдайлар мен қолайлы ауа райы болғанда, кейде солтүстік-батысқа қарай Мэн аралын да көруге болады. Пил мұнарасы Холкомб төбесінде бұрынғы премьер-министрдің құрметіне орнатылған ескерткіш. Оны шақырымдармен алыстан көруге болады, мұнара ашық болғанда оның 148 сатырғышына шығуға болады.

Жануарлар дүниесі және тіршілік ету орындары

Батыс Пеннин Моорлары және оны қоршаған егістік жерлер бай және көбінесе бағаланбайтын биологиялық әртүрлілікке ие. Жабылмаған моорлық жерлерде терең торф топырақтарында кең көлемде батпақтар кездеседі. Жайылым, өртеу және дренаж салдарынан көп өзгерген, кейбір жерлерде қызғылт моор шөбі басым болса да, мақта шөбі, қызыл жусан, айқас жапырақты жусан, жуа және көптеген түрлері бар сфагнум мохтары сияқты ерекше түрлер жақсы ұсынылған, сондай-ақ сирек кездесетін түрлер, мысалы, моор розмарині де кездеседі. Моордың басқа жерлерінде таулы жусандығы, қышқыл шөптесін алқаптар және таулы су толы жайлаулар бар. Моор құстарының арасында сұңқар, қызылқарлыға, құмқарлыға, аққарлыға, қысқақұлақты сұңқар және алтын құс бар. Батыс Пеннин Моорларының моорлары солтүстік таулы аймақтарының басқа бөліктерінде кең таралған қылқан жапырақты ағаштардың отырғызылуынан көбінесе құтылған. Төменгі биіктіктердегі ландшафт құрғақ тас қабырғалармен қоршалған жайылымдармен және шалғындықтармен сипатталады. Түрлерге бай шөптесін жерлер қазір аумағы және таралуы бойынша шектеулі, көбінесе тік жарлы аңғарлар немесе клоуштарда кездеседі, онда түрлерге бай су толы жайлаулар да бар, мысалы, Oak Field Ұлттық табиғат ескерткішінде. Кейбір жақсартылған жайылымдарда әлі де Peewit немесе солтүстік лапвинг, снайп және керл сияқты көбейетін су құстарының популяциясы сақталған, әсіресе Белмонт су қоймасының айналасындағы далалар мен шеттерінде сиыршы, қызыл аяқ және қара құс кездеседі. Су қоймасының өзінде ұлттық маңызы бар қарабас және Жерорта теңізі шаяндарының көп саны бар. Жергілікті кең жапырақты орман да көбінесе аңғарларға (клоуштарға) ғана тән тіршілік ортасы болып табылады, бірақ жоғарғы алаптағы емен ормандары, күл ормандары және ломдар мен/немесе жыда ормандары басым болатын ылғалды орман үлгілері де бар, мысалы, Longworth Clough Ұлттық табиғат ескерткішінде. Көптеген су қоймаларының аңғарларында кең жапырақты және қылқан жапырақты ағаштардан жасалған кең аумақтар бар, мысалы, Роддлсворт су қоймасы және Туртон мен Энтуистл су қоймаларының маңында.