Кіріспе
Мэм Тор – Англияның Дербишир аймағындағы Кастлтонның жанындағы төбе. Оның аты "ана төбе" дегенді білдіреді, себебі оның шығыс бетіндегі үнемі болатын құлаулар нәтижесінде оның астында көптеген "кішкентай төбелер" пайда болған. Бұл құлаулар тұрақсыз төменгі қабаттағы тақталы тас (шифер) арнайынан туындайды, сонымен қатар төбеге "Шиверің Тау" деген басқа атау берді. 1979 жылы Шеффилдтен Чапел-ан-ле-Фритке дейінгі A625 жолын (таудың құлап жатқан шығыс жағында) сақтап қалу үшін күрес жеңіліске ұшырады, нәтижесінде жол ресми түрде жабылып, Фокс Хаус – Кастлтон бөлігі A6187 деп қайта аталды. Төбенің үстінде кейінгі қола дәуірі мен ерте темір дәуірінде салынған бір қабатты бекініс және екі қола дәуірінің дөңгелек қабірлері орналасқан. Тордың төменгі жағында және жақын жерде төрт танымал үңгір бар: Blue John Cavern, Speedwell Cavern, Peak Cavern және Treak Cliff Cavern, онда бұрын қорғасын, Blue John, флюорит және басқа да минералдар өндірілген. Томас Хоббс 1636 жылғы "De Mirabilibus Pecci" кітабында Мам Торды "Пейктің жеті кереметінің" бірі деп жариялаған. Саймон Дженкинс Киндер Скауттан Станадж Эджге дейінгі панораманы Англиядағы ең үздік он панораманың бірі деп бағалайды.
a peak
Mam Tor is a hill near Castleton in the High Peak of Derbyshire, England. Its name means "mother hill", so called because frequent landslips on its eastern face have resulted in a multitude of "mini hills" beneath it. These landslips, which are caused by unstable lower layers of shale, also give the hill its alternative name of Shivering Mountain. In 1979, the continual battle to maintain the A625 road (Sheffield to Chapel en le Frith) on the crumbling eastern side of the hill was lost when the road officially closed as a through route, with the Fox House to Castleton section of the road being re designated as the A6187. The hill is crowned by a late Bronze Age and early Iron Age univallate hill fort, and two Bronze Age bowl barrows. At the base of the Tor and nearby are four show caves: Blue John Cavern, Speedwell Cavern, Peak Cavern and Treak Cliff Cavern where lead, Blue John, fluorspar and other minerals were once mined. Mam Tor was declared to be one of the Seven Wonders of the Peak by Thomas Hobbes in his 1636 book De Mirabilibus Pecci. Simon Jenkins rates the panorama from Kinder Scout to Stanage Edge as one of the top ten in England.
География
Мам Тор қара түкпірдің (құмтастар) оңтүстік шетінде орналасқан және Ақ түкпірге (әктастар) қарап тұрады, оның ішінде Виннатс асуының құрғақ шатқалы бар. Бұл Рушуп Еджінің шығыс шетінен және Ұлы қырқаның батыс шетінен, олар бірге Үміт аңғарының оңтүстігін Едальден солтүстікке бөліп тұратын маңызды байланыс болып табылады және ол танымал қырқалық саяхат жолы болып табылады. Мам Тор шамамен 320 миллион жыл бұрын пайда болған карбон дәуірінің тау жыныстарынан тұрады. Мам Тордың негізі Серпухов дәуіріндегі Боуленд тақтасы формациясының қара тақталарынан құралған, оның үстіне Башкир дәуіріндегі Мам Тор құмтасы формациясының тұнба құмтастары жатыр.
Жер сілкінісі
Мам-Тордың ерекшелігі – оның оңтүстік-шығыс беткейіне, тіпті шыңына дейін жетіп, осы дөңес қамалының қорғау қабырғаларын бұзып, құрылысшылары оны қорғаныс жүйесінің бөлігі ретінде пайдаланбаған жағдайда, оның тұрақтылығын бұзады. Бұл айналмалы (ротациялық) сырғу шамамен 4000 жыл бұрын бастау алған. Сырғудың төменгі бөлігі – құмдақтар мен қиыршық тастардан тұратын ағын. Сырғудың себебі – құмтастардың астындағы нашар шиферлердің болуы, бұл қараңғы шың аймағында, әсіресе Альпорт Кастлз, Лонгдендейл, Глоссоп және Шеффилдтегі Каниардс Хиллз сияқты жерлерде кең таралған құбылыс. Шындығында, Мам Тордың солтүстік жағында үш ірі сырғу орын алады, олардың бірі Мам Никтегі басты қырды кесіп өтіп, Эдальға шағын жол ашады; екіншісі Мам Тордан жақсы көрінетін Бэк Тордың әсерлі жартасын қалыптастырады. Сырғу массасының үздіріліссіз қозғалысын осы ағын арқылы өткен ескі Мам Тор жолындағы ауыр зақымдар нақты көрсетеді. Жол 1800-жылдардың басында салынған және кейіннен 1979 жылы жергілікті билік тарапынан жабылғанға дейін бірнеше рет қайта жаңартылған. Кейбір жерлерде асфальт пен қиыршық тас қабаттарының қалыңдығы жолдың ашық күйінде ұстауға жасалған көптеген әрекеттерді көрсетеді. Сырғу аймағынан қашып өту үшін қысқа тоннель салуға болатын еді, бірақ ұлттық саябақтың ортасынан ауыр жүк көліктері мен бизнес көліктерін шығарып тастау мүмкіндігі басымдыққа ие болды. Жеңіл көліктер үшін бағыт – Виннатс Пасс әктас шатқалы арқылы жүреді. Бұл Ұлыбританиядағы негізгі көлік жүйелеріне геологиялық проблемалардың әсер етуінің ең ауыр мысалының бірі, оны Даулиштегі теміржолмен салыстыруға болады. Қазіргі орташа жылдық қозғалыс жылдамдығы "0,25 метрге дейін", бұл көрсеткіш қысқы жауын-шашын 210 мм/ай және алдыңғы алты айда 750 мм шегінен асып кеткен кезде күрт өседі. Құмдақтар мен қиыршық тастардан тұратын ағын тұрғын үйлерге қауіп төндірмейді, бірақ ағын жылдамдығы қазіргідей болса, ағын жолында орналасқан шағын шаруашылық ғимараттары жақын арада қирауы мүмкін. 2000 жылғы зерттеулер көрсеткендей, ағынды тұрақтандырудың ең тиімді тәсілі – терең дренаж жасау, бірақ бұл қозғалысты толығымен тоқтатпауы мүмкін.
Тарихқа дейінгі дәуір
Мам Тордың шыңы кейінгі қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жататын бір қабатты төбешік қоршауымен қоршалған. Радиокөміртектік талдаулар шамамен 1200 ж.б.д. мерзімінде қоныстанғандығын көрсетеді. Ең ерте сақталған ескерткіштер – қола дәуіріне жататын екі оба, біреуі шыңға жақын, ал екіншісі шыңның өзінде, бірақ қазір төселген жолдың астында жатыр. Кейін шамамен жүздей кішкентай платформалар шыңға жақын төбеге тегістеліп, ағаш үйлер салуға жағдай жасалды. Төбешік қоршауы мен обалар – қорғалатын ежелгі ескерткіштер тізіміне енген.