Кіріспе

Солтүстік Йоркширдегі ұлттық парк, Англия

Солтүстік Йоркшир Моорс – Англияның солтүстік-шығыс Йоркширдегі жоталы аймақ. Онда Ұлыбританиядағы ең кең көлемді жусанды далалардың бірі орналасқан. Бұл аймақ 1949 жылғы «Ұлттық парктер және елге қолжетімділік» заңы арқылы 1952 жылы ұлттық парк деп жарияланды. Ұлттық парктің ауданы 554 шаршы миль (1,435 км2) және халқы 23 380 адамды құрайды. Оны Хельмслиде орналасқан Солтүстік Йоркшир Моорс ұлттық паркінің басқармасы басқарады.

Орналасу және тасымалдау

Шығыс жағынан Солтүстік теңіз жағалауының әсерлі жартастарымен нақты шегараланған. Солтүстік және батыс шекараларын Тиз жазығын және Моубрей аңғарынан жоғары орналасқан Хэмблтон төбелерін көрсетейтін Кливленд тауларының тік беткейлері анықтайды. Оңтүстікке қарай Табулар төбелері мен Пикеринг аңғарының бұзылған сызығы жатыр. Солтүстік Йоркшир Моорс аймағынан солтүстіктен оңтүстікке қарай төрт жол өтеді. Шығыс жағынан A171 Уитби және Скарборо қалаларын байланыстырады. Ішкі жағына қарай, A169 Пикеринг пен Уитби арасында салады. Орталықта, шағын жол A170-тен Келдхолмде басталып, Кастлтон арқылы өтіп, Уитби мен Гисбороны қосатын A171-ге қосылады. Ең батысқа қарайтын бағыт – Хелмсли мен Стокслині байланыстыратын B1257. Тирскіден Скарбороға дейінгі A170 Солтүстік Йоркшир Моорс аймағының оңтүстік шегарасын көрсетеді. Esk Valley Line – Уитбиден Миддлсброға дейінгі шығыс-батыс бағытындағы теміржол желісі, ал Солтүстік Йоркшир Моорс бу теміржолы Пикерингтен Гросмонтқа дейін, Уитбиге қосылатын бағытта жүреді. Солтүстік Йоркшир Моорстағы қоғамдық көліктің басқа түрлеріне автобус қызметтері кіреді. Йоркшир Костлайнердің 840-шы маршруты Уитбиден Пикерингке (және Йорк пен Лидске дейін жалғасады), Arriva North East-тің X93 және X94 маршруттары Скарбородан Миддлсброға Уитби және Гисборо арқылы, Arriva North East-тің 95 маршруты Уитбиден Эск аңғары бойымен Лейлхолмға, ал Шығыс Йоркширдің 128-ші маршруты Скарборо мен Хелмслині байланыстырады. Жазғы демалыс күндері бұл қызметтер Moorsbus бағыттарымен толықтырылады, олар жергілікті қалалық орталықтардан ұлттық парктің шалғай, жеке көліксіз жеткісіз аймақтарына қатынайды. Солтүстік Йоркшир Моорс арқылы өтетін кейбір маршруттар өте әдемі – 840 маршруты Bus Users UK ұйымымен Ұлыбританияның ең көркем автобус маршруты деп жарияланды, ал X93 маршруты он екінші орынды иеленді. 2018 және 2019 жылғы «Тур де Йоркшир» веложарысы Солтүстік Йоркшир Моорстың бір бөлігінен өтті.

Физикалық география

Солтүстік Йоркширдің құрғақ далалары – бұл бірнеше терең шатқалдармен немесе аңғарлармен тілінген, егістік жерлер немесе орманды алқаптарға ие, құрғақ далалық плато. Ең үлкен шатқал – Эскдейл, ол батыстан шығысқа қарай ағып, Уитбиде Солтүстік теңізіне құятын Эск өзенінің аңғары. Кливленд төбелері Эскдейлдің солтүстігінде көтеріледі. Эскдейлдің батыс жағында шатқал үш кіші шатқалға бөлінеді: Вестердейл (Эск өзенінің жоғарғы аңғары), Бейсдейл және Коммондал. Оңтүстік жағындағы құрғақ даладан Эскдейлге бірнеше жанама шатқалдар құйылады, батыстан шығысқа қарай Денби Дейл, Кішкентай Фрайп Дейл, Үлкен Фрайп Дейл, Глайсдейл және Гоатланд аңғары. Коммондалдың батысында орналасқан және төменгі суайдырымен бөлінген Килдейл, батысқа қарай ағып, Тис өзеніне қосылатын Левен өзенімен суға толады. Оңтүстік жағында құрғақ далалар Дервент өзенінің салаларына құйылатын шатқалдармен тілінген. Батыстағы ең батыс шатқал – Рай Дейл, оның батысында Хэмблтон төбелері көтеріледі. Билсдейл – Рай Дейлдің жанама шатқалы. Билсдейлдің шығысында Брансдейл, Фарндал, Розедейл және Ньютон Дейл құрғақ далаға кесіп кіреді. Оңтүстік-шығысында ландшафт Дервенттің жоғарғы ағысы мен оның салаларының тар шатқалдарымен ерекшеленеді. Солтүстік Йоркширдің құрғақ далаларының шамамен 23 пайызы орманмен жабылған (көбінесе оңтүстік-батыста және оңтүстік-шығыста орналасқан), бұл 300 шаршы километрден астам ағаштарға тең. Бұл Англияның солтүстігіндегі ең көне және ескі ағаштардың ең ірі шоғырланған орны. Дервент Пикеринг аңғарынан батысқа қарай ағып, Мальтон қаласында оңтүстікке бұрылып, Йорк аңғарының шығыс бөлігі арқылы ағып, Бармбиде Оуз өзеніне құяды.

Геология

Солтүстік Йоркширдің геологиясы Юра кезеңінің жыныстарымен ерекшеленеді. Олар негізінен 205-142 миллион жыл бұрын субтропикалық теңіздерде қалыптасқан. Теңіз деңгейінің ауытқулары әртүрлі тау жыныстарын – сазбалшықтардан құмтастар мен коралдан пайда болған әктастарға дейін құрады. Бұл теңіз және дельталық жыныстар Йоркшир жағалауында Стейтстен Файлиге дейін жақсы көрінеді. Төменгі Юра кезеңінде Юра кезеңінің басында сазбалшықтар, балшықтар, жұқа әктастар мен құмтастар аяз суға шөгінді. Бұл шөгінділердің қалыңдығы бірнеше метрге жетеді және әртүрлі қалыңдықтағы темір кендері мен алюминді алуға қолданылатын жыныстарды қамтиды. Орта Юра кезеңінде ірі өзендермен кесілген аласа жазыққа сазбалшықтар мен құмтастар шөгінді, бұл кезде жер біртіндеп көтерілді. Кейде бұл жер теңіз суымен жабылып, теңіз фоссилиялары бар әктас жыныстары қалыптасты. Бұл Равенскар тобының жыныстары. Оксфорд балшығы осы кезеңнің соңында шөгінді. Жоғарғы Юра кезеңінің соңында жер қайтадан теңіз астына батты. Алғашқыда теңіз аяз болғандықтан, әктас және құмтас шөгінділері қалыптасты. Бұл Табуляр төбелерінің оңтүстігіндегі Кораллиан жыныстары. Кораллиан жыныстарының үстінде Пикеринг аңғарының астында орналасқан Киммеридж балшығы жатыр, бірақ ол жер бетінде көрінбейді. Содан кейін, шамамен 30 миллион жыл бұрын, жер қозғалысы нәтижесінде көтеріліп, оңтүстікке қарай еңкейді. Жыныстардың жоғарғы қабаттары эрозияға ұшырап, ескі жыныстар кейбір жерлерде ашыққа шықты. Еңкейгендігінің салдарынан ең көне жыныстар солтүстікте көрінеді. Бұл Солтүстік Йоркшир мен Кливленд төбелерінің солтүстік беткейіндегі сазбалшықтар мен темір кендері. Ортаңғы қабаттар биік бағралықтардың құмтастарын құрайды, ал ең жас әктас қабаттары Табуляр төбелерін құрайды. Аңғарларда, өзендер жас жыныстарды кесіп өткен жерлерде, ескі сазбалшықтардың, темір кенінің және құмтастың да көріністері бар. Розедейл осыған мысал. Төртінші кезеңде, соңғы 2 миллион жылда, аймақ бірнеше мұз басу кезеңдерін бастан өткерді. Соңғы мұз басу кезеңі, Деванс, шамамен 11 000 жыл бұрын аяқталды. Солтүстік Йоркширдің биік бөліктері мұзбен жабылған жоқ, бірақ мұздықтар жоғары жер массасының екі жағынан оңтүстікке қарай ағып өтті. Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін климат жылына бастағанда, Солтүстік Йоркширдегі қарлы далалар еріп бастады. Еріген су солтүстікке, батысқа немесе шығысқа қарай шыға алмады, өйткені оны мұз тосқан. Судың үлкен ағындары оңтүстікке қарай ағып кетті. Еск аңғарының сулары оңтүстікке қарай ағып, Ньютондейл аңғарын ойып шығарды. Солтүстік Йоркшир сулары Пикеринг аңғарының аймағында үлкен көл құрды. Ақырында көл өз алабын толтырып, Киркхемдегі ең төменгі нүктеден ағып шықты. Бұл жерде ол Керкхам шатқалын ойып өтеді. Мұз толығымен шегінгеннен кейін, ол артында терең балшық (немесе тіл) қалдырды. Балшық Пикеринг аңғарының шығыс жағын тосқан, Дервент өзенінің бағытын өзгертіп, тұрақты түрде бұрды. Мұздық еріген судан пайда болған аллювийлер шұңқырдың солтүстігіндегі және Эск аңғарындағы көптеген аймақтарды жабады.

Ағаштан жасалған белдеу

Известняк тез бұзылып, жақсы кеуекті тау жыныстарының үстінде қоректік заттарға бай сілтілі топырақтарды жасайды. Мұздық еріген суларының ойып жасауы нәтижесінде әдемі аңғарлар пайда болған, олардың төңірегінде өзендер ағып жатыр. Известняқтың қоректік заттарға бай сулары жәндік дернәсілдері мен қабықтылылар сияқты көптеген су омыртқасыздарын қолдайды. Бұл өз кезегінде форель және грейлинг сияқты балықтарға азық береді. Жазда судан шығатын жәндіктер құстар үшін де маңызды тағам көзі болып табылады. Сұр құйрық, қарлығаш және дақылды тұғырлар жиі кездеседі. Сонымен қатар, мұнда суырлар мен балықшылдар да таралған. Саңқалардың саны біраз азайғаннан кейін, өзендер мен ағындарға қайта оралуда. Фарндейл көктемде жабайы нарцис гүлдерімен әйгілі. Биік жердің оңтүстігінде, қоршаулы ормандар, негізінен жалпақ жапырақты емендерден тұрады. Осы ормандарда құс аяқтары, қызылқұйрық және орман үкілері мекендейді. Мұнда елік және ақбөкен де кездеседі. Орман және оңтүстікке қарайтын шөптесін алқаптар, ізбестас белдеуінде көптеген көбелектерге қолайлы ортаны қамтамасыз етеді. Құнарлы сілтілі топырақ жабайы гүлдердің көптеген түрлерінің өсуіне жағдай жасайды. Көктемде тікұшақтарда көк шаңырақ пен перзент гүлдері гүлдейді, ал ағаш кеудесі және орхидеялар сияқты сирек кездесетін өсімдіктер де кездеседі. Жыландар ұлттық саябақта кең таралған. Олар далаларда кәдімгі кесірткелерді, ал тікұшақтар мен ормандардың жиектерінде тышқандар мен егеуқұйрықтарды жейді. Перси Риггте дөңгелек тас үйлердің іргетастарының жиынтығы да бар. Темір дәуіріне қатысты басқа да іздер аз, олар кейінгі ауыл шаруашылығы қызметінің салдарынан жойылған.

Римдік

71 жылы Рим әскері Йоркширге жетіп, Малтон қаласында бекініс салған. Уэйдтің жолы осы жерден басталатын көптеген римдік жолдардың бірі болуы мүмкін. Ол Пикеринг аңғары арқылы солтүстік-шығысқа қарай және Уилдейл Моордан өтіп Солтүстік теңіз жағалауына дейін созылған. Гросмонтқа жақын Коуторн мен Лиз Риггте римдік лагерьлер орналасқан, ал Файли, Скарборо, Равенскар, Голдсборо және Хант Клифте жағалаудағы сигнал станциялары бар. Римдіктер 410 жылы Британияны тастап кеткен.

Англосаксондықтар мен викингтер

Римдіктер кеткеннен кейін герман тайпалары келді және осы аймақта қоныстанды. Бұл англдар, сакстар және ютарлар далалық ауылдарға көптеген жер аттарын берді. Олар көптеген құдайларға, әсіресе Воденге табынды. Дегенмен, христиан діні 627 жылы Нортумбрия королі Эдвин Йорк қаласында крещение қабылдағанда Йоркширге келді. 654 жылы Ластингхемде және 657 жылы Уитбиде христиандық монастырлар құрылды. 680 жылы Хакнес қаласында әйелдер монастыры салынды. 9 ғасырда викингтер Йоркшир жағалауына шабуылдарын бастады, ал 867 жылы осы даниялықтар Уитби, Ластингхем және Хакнес қалаларындағы діни орындарын қиратты, содан кейін шайқастан кейін Йорк қаласында жаңа даниялық мемлекетін құрды. Даниялықтар осы аймақта қоныстанды, кейіннен олардың өзі де христиан дінін қабылдады. Олар өз тілдерін енгізді, оның элементтері әлі күнге дейін жергілікті диалектте сақталып қалған, сонымен қатар бірнеше елді мекендердің аттарын өзгертті.

Орта ғасырлар

Англия королі Вильгельм I және оның норман барондары 1066 жылы елді бақылауға алды. Норман үкімдігін орнатудың негізгі құралы – қамалдар салу болды. Хелмсли, Пикеринг және Скарборо қалаларында сақталған қамал қираған жерлері бар, ал Эйтон, Дэнби, Малгрейв және Ворлтон қалаларында басқа да қамалдар болған. 11-12 ғасырларда Уитби аббаттығы, Риволькс аббаттығы, Байланд аббаттығы және Маунт Грейс монастыры сияқты монастырлар құрылды. Бұл мекемелерге жер және ақша сыйлықтары берілді, ал монастырь ордендері маңызды жер иелеріне айналып, аймақтағы жердің шамамен үштен бір бөлігіне ие болды. Аббаттар жерлерін қой шаруашылығына арнап басқарды және осыдан үлкен табыс көріп байыды. Олар даладан және орманның қалған бөлігінен жер алып, осы арқылы қазірге дейін сақталған ерекше ландшафты қалыптастырды. 1536 және 1541 жылдар аралығында Англияның Генрих VIII монастырларды жойды, олардың мүлкін тартып алып сатты. Бұл жерлерді жеке адамдар сатып алды, олардың кейбіреулері бай болса, енді біреулері бұрын монастырьларда жалға алып жүрген адамдар еді, соның нәтижесінде бұл жерлер жеке меншікке көшті.

Ортағасырдан кейінгі кезең

Көптеген сортаптар мен олармен байланысты аңғарлардағы елді мекендер ауылдардың орнына шалғай шаруашылықтар мен кішкентай ауылдар түрінде болды. Ашық далалы егіс жүйесі өте сирек болғандықтан, қоршау заңдары Англияның басқа аймақтарына қарағанда аз болды. 17 ғасырда маргиналды, пайдаланылмаған жерлерді меңгеру қарқыны күрт өсті, ал 18 ғасырда көреген жер иелері өздерінің жерлерін дренаж жүйелері мен тыңайту шараларын қолдану арқылы жақсартуға тырысты.

19 ғасыр

19 ғасырда Пикерингтен Уитбиге (1836), Миддлсброудан Уитбиге (1868) және Скарбороудан Уитбиге (1884) темір жолдар салынды. Жергілікті темір кені орта ғасырлардан бері Солтүстік Йорк Моорс аймағында өңделіп келеді. 19 ғасырда бұл сала қарқынды дамыды. Ондаған темір тас кен орындары және бірнеше, аз ғана уақыт жұмыс істеген домендік пештер салынды. 1856 мен 1926 жылдар аралығында Розедейлде жоғары сапалы магнитті темір тасы өндірілді. Кен орындарына қызмет көрсету үшін аңғардың үстінен темір жол салынды, ал кенді өңдеу үшін пештер құрылды. Екі онжылдықтың ішінде аңғардағы халық саны 558-ден дерлік 3000-ға жетті. 18 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейін көптеген жерлерде сапасы төмен көмір қазылып алынды. Солтүстік Йорк Моорс – британдық шатыр тастың жалғыз көзі. Ол бұл аймақта тас ғасырдан бері өндіріліп келеді, бірақ өнеркәсіп 19 ғасырдың ортасында, одан жасалған әшекей бұйымдарына сұраныс артуына байланысты өркендеді. 1880 жылдары арзан импорттың келуі Уитбиге шоғырланған өнеркәсіптің құлдырауына әкелді. Аймақтың солтүстігінде және жағалау бойында алюминий кен орындарының іздерін табуға болады. Алюминий тоқыма өнеркәсібі үшін маңызды болды, себебі ол матаға бояу жағу үшін бояуларды бекітуге қолданылды. Бұл сала 17 ғасырдың басынан 1871 жылға дейін гүлденді. Оның төмендеуі химиялық бояулардың ашылуымен байланысты. Моордағы өнеркәсіптік белсенділіктің іздері оны өнеркәсіптік археологияны зерттеу үшін қызықты аймаққа айналдырады.

Экономика

Бұл аймақтың экономикасы көбінесе туризм мен ауыл шаруашылығына байланысты.