Кіріспе
Американдық саясаттанушы және тарихшы Роберт Оуэн Пакстон (15 маусым 1932 жылы туған) – Виши Франциясы, фашизм және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Еуропа тақырыбындағы маманы. Қазіргі кезде Колумбия университетінің тарих факультетінде әлеуметтік ғылымдар профессоры қызметін атқарады. Ол 1972 жылы жарық көрген «Виши Франциясы: Ескі гвардия және жаңа тәртіп» кітабымен ең көп танылады. Бұл кітап Францияда кең пікірталас тудырып, Виши режимі оқиғаларын түсінудегі парадигмалық өзгеріске ықпал етті.
Robert Owen Paxton (born June 15, 1932) is an American political scientist and historian specializing in Vichy France, fascism, and Europe during the World War II era. He is Mellon Professor Emeritus of Social Science in the Department of History at Columbia University. He is best known for his 1972 book Vichy France: Old Guard and New Order, which precipitated intense debate in France, and led to a paradigm shift in how the events of the Vichy regime are interpreted.
Ерте өмір
Пэкстон 1932 жылғы 15 маусымда Виргиния штатының Лексингтон қаласында дүниеге келген. Жаңа Англияда орта мектепті бітіргеннен кейін 1954 жылы Вашингтон және Ли университетін бітіріп, бакалавр дәрежесін алды. Кейіннен ол Род стипендиясын жеңіп алып, Оксфордтың Мертон колледжінде екі жыл оқып, магистр дәрежесін алды, онда Джеймс Джолл және Джон Робертс сияқты тарихшылардан дәріс алды. 1963 жылы Гарвард университетінен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды.
Виши
Пакстон ең әйгілісі 1972 жылғы "Виши Франциясы: Ескі гвардия және жаңа тәртіп, 1940-1944" кітабымен танымал. Роберт Арон бастаған дәстүрлі көзқарасқа қарсы, ол Виши үкіметінің нацистік Германиямен ынтымақтасуға ынталы болғанын және неміс үкімшілігіне "пассивті қарсылық" көрсетпегенін айтты. Арон мен Анри Мишельден өзгеше, Пакстон Вишидің ішкі саясатын түсіндіргенде оның жетістіктерін азайтып көрсетпеді. Ол Виши үкіметі жасаған реформалар 1950-1960 жылдардағы реформалардың көрінісі болғанын және француз қоғамын өзгерту мақсатынан туындағанын мәлімдеді. 1973 жылы француз тіліне аударылып басылғаннан кейін Пакстон француз тарихшылары мен сарапшыларының қызыл тілге ұшырады. 1976 жылы Пакстонмен теледебатта Вишидің теңіз күштерінің жетекшісі Габриэль Ауфан оны жалғаншы деп айыптады. Дегенмен, аударма мыңдаған данада сатылды, әсіресе 1968 жылғы мамыр айындағы азаматтық наразылықтармен қалыптасқан және Вишиді қорғаушылардың "әдемі мифологиясына" қызығушылық танытпаған жас буынға кең тарады.
Пакстониялық революция
1970-ші жылдарға дейінгі ондаған жылдар бойы француз тарихнамасында консервативті немесе коммунистік көзқарас басым болды, екеуі де азаттық күресі кезіндегі халықтың демократиялық қозғалыстарын қарастыруға құлшынбады. Француз ғалымдары арасында Виши режимінің француз еврейлерін депортациялауға белсенді қатысқаны туралы Пакстонның 1972 жылғы кітабы жарық көргенге дейін аз мәлім болды. Кітап бір жыл ішінде француз тіліне аударылып, Францияда мыңдаған данасы сатылды. Француз тарихшысы Жерар Нуариелдің айтуынша, кітап "жарылыс сияқты әсер етті, себебі ол француз мемлекетінің еврейлерді нацилік концлагерлерге депортациялауға қатысқанын нақты дәлелдермен көрсетті, бұл фактіні тарихшылар осы уақытқа дейін жасырып келген". Француздар "Пакстон революциясы" деп атаған бұл құбылыс француз тарихнамасына терең әсер етті. 1997 жылы Пакстон Францияда Морис Папонның ісінде Виши кезеңіндегі ынтымақтастық туралы сарапшы куә ретінде куәлік беруге шақырылды.
Француздық реакция және талқылау
Француз тарихшысы Марк Ферро Виши Франциясының 1940 жылы Францияға тек элита ғана сатқындық жасады деген сол жақтардың сенімін қарама-қайшылыққа түсіріп, алаңдататынын жазды, "өйткені шындығында Баёндан Африкаға дейінгі соңғы адамға дейін ерлікпен қарсы тұру ешкімге де түсініксіз болды". Ол сондай-ақ голлистер Пакстонның оларды "қарсы күрескен режимнің мұрагерлері" ретінде бейнелеуіне наразы боларына және бұл Петеннің Осі мен одақтастар арасында "екі жақты ойын" ойнағанына сенетіндердің бәрін мазалайтынына назар салды. Коммунистер Вишидің мемлекеттік монополиялық капитализмнің нәтижесі болғанына сенімін нығайтатын кітапты қуана қарсы алды, ал еврей ұйымдары да оны мақұлдады. Пакстонның 1941 жылға дейін күрделі қарсылық қозғалысы болмағанын айтуына байланысты Қарсылық топтарының реакциясы әртүрлі болды. 1982 жылғы «Виши Франциясы» кітабының алғы сөзінде Пакстон өзінің қарсыластарының оны «жеңімпаз» тұрғысынан «оңай моральдық басымдықпен» жазғаны туралы айыптауларына келіспеді: «Шындығында, бұл кітап Вьетнам соғысының көлеңкесінде жазылды, ол менің барлық ұлтшылдыққа деген қарсылығымды күшейтті. 1960 жылдардың соңында жазғанда, мені жеңілген Франциямен салыстыру емес, 1940 жылдың жазында немістердің сенімділікпен мақтан тұруы алаңдататын». Бүгінде бұл кітап тарихи классика саналады және Виши дәуіріндегі Франция туралы ең жақсы зерттемелердің бірі болып табылады. Ол француз тарихшылары мен кинорежиссерлері Виши режимі кезіндегі тарихты зерттеген кезде жарық көрді, мысалы Марсель Офюльстің ықпалды екі бөлімді деректі фильмі «Қайғы мен өкініш» (1969). 1981 жылы Пакстон мен тарихшы Майкл Р. Маррус «Виши Франциясы және еврейлер» кітабын бірлесіп жариялады, онда Виши режимінің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерге қатысты саясатын қарастырды. Кітапқа «Нью-Йорк Таймс» газетінде Гарвард профессоры және Франция зерттеушісі Стэнли Хоффман шолу жасады. Виши дәуірінің сарапшысы ретінде Пакстон Клод Шаброльдің 1993 жылғы «Вишидің көзі» деректі фильмін бірлесіп жазды. 1997 жылы ол Виши бюрократы Морис Папонның ісінде куәлік берді.
Марапаттар
2009 жылы француз үкіметі Пэкстонды «Құрметті легион» орденімен марапаттады.
Жеке өмір
Пакстон құстарды әуесқойша бақылайды және Нью-Йорк Линнеан қоғамының бұрынғы президенті.