Кіріспе
Теміржол көлігі модельдерінде қолданылатын масштабтар
Теміржол көлігін модельдеуде масштабты модельдердің бір-бірімен дұрыс көрінуін қамтамасыз ету үшін әртүрлі масштабтар (нақты әлем мен модель арасындағы қатынас) қолданылады. Теміржол модельдеуінің масштабтарын көптеген ұйымдар мен хоббишілер тобы бүкіл әлем бойынша стандарттаған. Кейбір масштабтар жаһандық деңгейде танымал, ал басқалары аз таралған және көбінесе олардың туған жерінен тыс жерде дерлік белгісіз. Масштаб сандық қатынас түрінде (мысалы, 1/87 немесе 1:87) немесе теміржол көлігін модельдеу стандарттарында белгіленген әріптер түрінде (мысалы, HO, OO, N, O, G, TT және Z) көрсетіледі. Көптеген коммерциялық теміржол жабдықтарын өндірушілер өз өнімдерін Normen Europäischer Modellbahnen (NEM) немесе National Model Railroad Association (NMRA) стандарттарына сәйкес шығарады.
Терминология
Масштаб пен калибр көбінесе шатастырылатындықтан, масштаб – модельдегі өлшем бірлігінің нақты прототиптегі сәйкес өлшем бірлігіне қатынасы, ал калибр – рельстің екі жүріс жолы арасындағы қашықтық. Әлемдегі теміржолдардың шамамен 60% «стандартты калибр» деп аталатын рельс еніне ие, бірақ стандарттан кіші ені бар тары калибрлі және стандарттан кең ені бар кең калибрлі теміржолдар да бар. Сол сияқты, бір масштабтағы теміржол моделі бірнеше рельс еніне ие болуы мүмкін. Масштаб және калибр мәселесінен басқа, теміржол көлігін модельдеу стандарттары басқа да сипаттамаларға, мысалы, контакт желісіне, вагондардың дөңгелек пішініне, жүк түсіру габариттеріне, қисық радиустарына және көлбеу бұрыштарына да қолданылады, түрлі өндірушілер жасаған модельдердің үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін. Әлемдік деңгейде ең басты екі стандарттау ұйымы – Солтүстік Америкадағы NMRA және Еуропадағы MOROP, олардың NEM стандарты.
Өлшемі стандарттарының тарихы
Алғашқы теміржол моделдері нақты бір масштабта жасалмады, көбінесе олар миниатюралық көріністерге емес, ойыншықтарға ұқсады. Кейіннен модельдер дәлдеп жасала бастады, ал стандарттаудың артықшылықтары айқын болды. Стандарттаудың ең маңызды және негізгі саласы – модельдік рельстің қалыпты өлшемі болды. Бастапқыда, белгілі бір өлшемдер хоббишілер мен өндірушілер үшін де-факто стандартқа айналды. Алғашқы бейресми стандартты өлшемдер құрамдастарды алмастыруға мүмкіндік берді, бірақ модельдер жылжымалы құрамның жуық шамасы ғана болатын. Соңында бейресми немесе өндірушіге тән масштабтық стандарттар қалыптасты, ал NMRA және MOROP сияқты модельдік теміржол стандарттау ұйымдары оларды ресми түсіндірді. Дегенмен, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін коммерциялық өндірушілер жобалау және өндіру процестерінде оларды тиімді жүзеге асырмады. 1950-1960 жылдары масштабтық стандарттарға сәйкестік күрт өсті, себебі көптеген жаңа модельдік теміржол аксессуарларын өндірушілер пайда болды, ал олар үшін стандартқа сәйкестік маңызды болды.
Сенімділікті арттыру үшін дәлсіздік
Стандартталған теміржол модельдерінің көпшілігі үшін, номиналды масштабтау коэффициенті модельдік теміржолдың барлық компоненттеріне жүйелі түрде қолданылмайды, және әдетте стандарттар өздері қамтитын барлық масштабтар үшін масштабқа сәйкес жобалау ережелерін ұсынады. Жұмыстың тұрақтылығы үшін кейбір бөліктердің үлкенірек жасалуы қажет. Типтік мысал – дөңгелек фланцтары, олар кіші масштабтарда пропорционалды түрде биік болуы керек, сонда ғана жеңіл және кішкентай модельдер, егер барлық масштабтарда бірдей фланц пропорциялары қолданылса, жолдан оңай шығып кетпейді. Мысалы, NEM стандартында көрсетілген Z масштабты дөңгелек фланцы, масштабтың номиналды стандартты еніне шамамен 9% тең болуы керек, ал сол стандарт I масштабтың стандартты ені үшін тек 5% көрсетеді.
Ұсақ өлшем стандарттары
Нақтылықтың жетіспеушілігіне наразы болған модельдеушілер баламалы ұсақ масштабты стандарттарды жасады. Ұсақ масштабты стандарттар көбінесе білікті хоббишілерге арналған, себебі ұсақ масштабты теміржол моделінің өндірісі күрделі және қымбатқа соғады, сондықтан оларды жаппай өндіруге қолайлы емес.
Сызықтық қозғалтқыш
Кіші масштабтағы шектеулердің бірі – металл тістіктерінің кішкентай өлшемі, осының салдарынан шаң мен лас жолдар пойызды қозғалысқа келтіруге қажетті электр тізбегіне оңай араласып, кедергі келтіруі мүмкін. Бұған қоса, жоғары дәлдік талаптары да үйкелістің пойыздан қозғалысты тоқтатуына жағдай жасайды. Т масштабынан да кішірейтуге мүмкіндік беретін бір жол – жақында нарыққа шығарылған сызықтық жетектегі қозғалтқыштар. Магниттік күшпен жұмыс істейтін бұл қозғалтқыштар қозғалмалы бөліктерді жойып, қозғалыс пен модельдерді жеңілдетеді. Сызықтық жетектегі қозғалтқыштарды қолданатын коммерциялық масштабтар 1:655 пен 1:1000 аралығында.
Қайырмақ
Атауы Шкала Шегі Сурет Үлкен шкала 1:4 және одан жоғары 254 мм және одан жоғары Бірнеше үлкен шкалалар бар, бірақ олар қатаң модельдік теміржолдың шектеулері емес. Олар көбінесе ойын-сауық парктеріндегі аттракциондар сияқты коммерциялық мақсаттарда қолданылады. Тірі бу 1:8 184 мм немесе 190,5 мм Жүріп баруға арналған, сыртқы шкала, шкаласы инчпен көрсетіледі және инч/фут масштабында өлшенеді, мысалы, 1,5 дюймдік шкала. Шкала АҚШ және Канадада қолданылады, онда дизельдік модельдер үшін 1,6 дюймдік шкала да қолданылады. Көптеген аймақтарда жеке және клубтық жолдар бар. Олардың арасындағы ең ірі модельдік теміржолы – Train Mountain Railroad, 40 шақырымнан астам жолы бар. Күшті локомотивтер 50-ден астам жолаушыны тарта алады. Бұл шкаладағы тар жол модельдері 1:3 шкаласына дейін болуы мүмкін. 5 дюймдік тірі бу 1:12 127 мм немесе 121 мм Жүріп баруға арналған, сыртқы шкала. Шкала Еуропада, бірақ АҚШ және Канадада да қолданылады. 5 дюймдік стандартты шкала прототиптері үшін дұрыс шкала – бір футқа 11/16 дюйм немесе шамамен 1:11,3. Балама ретінде, бір футқа 1,1/8 дюйм қолданылады, тек Австралияда түрлендіруді жеңілдету үшін, бұл толық өлшемді дюймге 3/32 дюйм пропорциясын береді. Бұл локомотивтің үлкендеуіне және кадр енінің шектеулеріне байланысты клапанды механизмдерді (мысалы, GWR King Class 4 6 0) құрастыру мүмкін болмауына әкеледі. Жоғарыдағы 1:8 шкаласымен бірге, бұл артқы аула теміржолдары үшін танымал шкала. Тартқыш күші тегіс жолда оннан астам жолаушыны тартуға жетеді. SE шкаласы 7/8 дюйм 1:13,7 145 мм Жол прототиптерін модельдеу үшін қолданылады. Maine 2 footers модельін жасаушы энтузиастер, сондай-ақ көптеген Уэльс тақта шахталары және басқа да еуропалық операциялар сияқты өнеркәсіптік прототиптердің үлкен масштабтағы модельдеріне қызығушылық танытқандар қолданады. Бұл негізінен құрастырушылардың шкаласы болғанымен, жиынтықтардың, бөлшектердің және фигуралардың саны артып келеді. Кейбір модельдер 7/8 шкаласында жұмыс істейді, бұл Ұлыбританияда және басқа елдерде кездесетін тар жол өнеркәсіптік желілерін қайта жаңғыртуға арналған. Тірі бу 1:16 89 мм Жүріп баруға арналған, сыртқы шкала. Шкала әлем бойынша 3,5 дюйм. Бастапқыда Еуропада белгіленген. 3 шкаласы 1:22,6 63,5 мм 1909 жылы стандартталған модельдік теміржолдың бастапқы шкалаларының бірі, Ұлыбританияда және Германияда қайта жаңғыру үстінде (онда ол Spur II деп аталады). 3 шкалалы рельстер коммерциялық түрде қол жетімді, сондай-ақ локомотивтер мен вагондар жиынтықтарының саны артып келеді. 1:22,5 шкаласындағы пойыздардың еуропалық стандарты IIm шкаласы деп аталады, бұл еуропалық тар шкалалы номенклатураға сәйкес немесе G шкаласы, оның танымал атауы. Тірі бу 1:24 63 мм Бұл "жүріп баруға арналған" шкалалардың ең кішісі. Тек бір-екі жолаушыны тартуға болады. Бұл 1900 жылдардың басында Англияда жасалған алғашқы танымал тірі бу шкалаларының бірі, бірақ қазір үлкен шкалаларға қарағанда танымалдылығы төмен, бірақ әлі де жанкүйерлері бар. Модельді әдетте бір адам көтере алады. Кең шкала 1:26,59 немесе 1:28,25 53,975 мм Lionel компаниясы Standard Gauge деп атады, ол осы атауды сауда белгісі ретінде тіркеді. Басқа өндірушілер де осы шкаланы қолданып, оны Wide Gauge деп атады. 1940 жылдан кейін кеңінен өндірілмеді. 1909 жылы стандартты модельдік шкалалардың бірі болған No. 2 шкаласы 16 мм шкаласы 1:19,05 32 мм Бұл шкала алғаш рет 1950 жылдары Ұлыбританияда тар жол прототиптерін бейнелеу үшін жасалды, немесе "O шкалалы" жолдар мен доңғалақтар, бірақ 1960 және 1970 жылдары танымал болды. Бастапқыда ол көбінесе ішкі модельдеу шкаласы ретінде пайдаланылды, бірақ сонымен қатар тар жол прототиптерінің бақша теміржолдарына арналған танымал шкала ретінде дамыды. Солтүстік Американың тар жол прототиптерін бейнелейтін модельдерді шығаратын кейбір өндірушілер бұл шкаланы АҚШ-та танымал Fn3 (15 мм немесе 1:20,32) шкаласымен қатар пайдалану үшін қабылдады. Электр, аккумуляторлық және тірі бу локомотивтері осы шкаладағы модельдік локомотивтерді қуаттандыру үшін қолданылады және коммерциялық дайын модельдердің, жиынтықтардың және бөлшектердің өсу ауқымымен қамтамасыз етіледі. Fn3 шкаласы 1:20,34 5 мм Төмендегі G шкаласына ұқсас, бұл шкала да кеңістікті жолдарды қолданады және тар жол прототиптерінің ішкі және бақша теміржолдарына қолданылады. 1:20,3 шкаласы Солтүстік Американың кеңістікті пойыздарын олардың дұрыс жол кеңістігіне дәл пропорционалды түрде бейнелеу үшін әзірленді, бұл ретте кеңістікті модельдік жолды пайдалану. Бұл 15 мм = 1 фут (1:20,32) шкаласына тең. Электр және тірі бу локомотивтерін қуаттандыру үшін үнемі артып келе жатқан коммерциялық дайын модельдердің, жиынтықтардың және бөлшектердің ауқымымен бірге бұл шкаланың танымалдығы артып келеді. Fn3 шкаласы, G шкаласы және 1/2 дюймдік (1:24) шкаласы көптеген модельдермен бірлесіп "Үлкен шкала" деп аталады. Fn2 шкаласы 1:20,3 30 мм немесе 32 мм Көбінесе американдық модельдер кішігірім өнеркәсіптік прототиптерді, соның ішінде екі футтық жолдарды модельдеу үшін қолданады, бұл аз таралған шкала. 30 мм рельстер 2 футтық жолға прототиптік түрде дәлірек болғанымен, көптеген модельдер O шкаласының механизмдарына, тележкаларға және рельстер элементтеріне қол жеткізудің ыңғайлылығы үшін 32 мм рельс шкаласын пайдаланады. G шкаласы әртүрлі 45 мм Неміс тілінен алынған "үлкен" деген мағынадағы groß сөзінен бастап, қазірде G саябақтық шкала ретінде де белгілі, G шкаласы көбінесе тар жол прототиптерінің саябақтық теміржолдары үшін қолданылады және 1 шкаласымен бірдей рельс шкаласын пайдаланады. Шкала прототиптің өлшемі мен шкаласына қарай шамамен 1/19-дан 1/29-ға дейін өзгереді. Gn15 әртүрлі 16,5 мм Мыңжылдықтан бастап (немесе одан ертерек), On30, HOn30 және Nn3 сияқты, үлкен масштабта модельдеуге, бірақ кішігірім масштабтың рельс шкаласын, механизмдарын және доңғалақ жиынтығын пайдалануға деген ұмтылыспен дамыды, бұл жағдайда HO/OO. Gn15 Ұлыбританияда басталмаған болса да, онда ең көп жанкүйерлері бар. Кейбір модельдер Сир Артур Хейвудтың 19 ғасырдың соңында салған Итон Холл теміржолынан шабыттанған "мүліктік теміржолдарды" модельдейді, ал басқалары жай ғана жарты дюймдік шкалаға жақын нәрсені модельдеу үшін қарапайым кеңістікте іздейді. Бұл шкала "микро макет" қозғалысына жақын. IIm шкаласы 1:22,5 45 мм Жоғарыдағы G шкаласына ұқсас, бұл шкала да кеңістікті жолдарды қолданады және тар жол прототиптерінің ішкі және бақша теміржолдарына қолданылады. Бұл 1 метрлік жол пойыздарын олардың дұрыс жол кеңістігіне дәл пропорционалды түрде бейнелейді. 1/2 дюймдік шкала 1:24 45 мм Жоғарыдағы G шкаласына ұқсас, бұл шкала да кеңістікті жолдарда жұмыс істейді және көбінесе тар жол прототиптерінің ішкі және бақша теміржолдары үшін қолданылады. 1:24 шкаласының кеңістікті жолдармен үйлесімділігі Солтүстік Америка және Ұлыбританияның тар жол немесе 3 фут 6 дюймдік жол пойыздарын рельстерге жақын пропорцияда модельдеуге бағытталған. 2 шкаласы 1:29 50,4 мм немесе 45 мм АҚШ-та "стандартты шкала" пойыздарын модельдеу үшін қолданылатын басты шкала, тіпті 1:32 прототиптік түрде дұрыс болса да. 1:29 стандартты шкаланы кеңістікті жолдармен бейнелейді, бұл бастапқы 2 шкаласы. 1,75 дюймдік 1 шкаласына жақын болғандықтан ол пайдаланылмады. Кейбір өндірушілер шкаланы модельдер үшін сақтап, оларды сәл тар жолға қойды. 1 шкаласы 3/8 дюймдік шкала 1:32 45 мм Бұл үлкен шкала, қазіргі заманда көбінесе ішкі қолданыста сирек кездеседі, бірақ стандартты шкала пойыздарын саябақтық теміржолдар ретінде модельдеу үшін жиі қолданылады, қайта жаңғыруда. Жапондық Aster Hobby компаниясы газбен жұмыс істейтін тірі бу модельдерін ұсынады. Accucraft Trains де осы шкаладағы жоғары сапалы тірі бу модельдерін ұсынады. 1 шкаласы соңғы онжылдықтарда коммерциялық тұрғыдан жақында жойылғаннан кейін қайта жаңғыруды басынан өтті, Ұлыбританиядағы көптеген кіші өндірушілер электр қуатымен және тірі бу локомотивтері мен вагондарының дайын модельдерін, бөлшектерін және жиынтықтарын ұсынады. Кейбір өндірушілер 1:30,48 шкаласындағы (10 мм = 1 фут) 1 шкалалы тауарларды ұсынады, олар да кеңістікті жолдарда жұмыс істейді. 1 шкаласының өзіндік халықаралық қауымдастығы бар. Статикалық модель 1:35 (номиналды) 41 мм Тек статикалық модельдер үшін қолданылады. L шкаласы әртүрлі 37,5 мм Lego-дан жасалған ойыншық пойыздардың ресми емес белгісі. Жабдықтар рельс шкаласына қатысты әртүрлі ендерде құрастырылуы мүмкін және үнемі артып келеді...