Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Римдік азамат соғысы туралы Юлий Цезарьдің талқылауы, Луканның "de Bello civili" атты эпикалық поэмасы.
Discussion of the Roman civil war by Julius Caesar
the epic poem by Lucan called de Bello civili
"Commentarii de Bello Civili" ("Азамат соғысы туралы естеліктер") немесе "Bellum Civile" – Юлий Цезарьдің Гней Помпей мен Рим Сенатына қарсы соғысы туралы жазған есебі. Ол б.з.д. 49-48 жылдардағы оқиғаларды қамтиды, Цезарьдің Италияға басып кірген сәтінен бастап, Помпейдің Фарсалус шайқасында жеңіліп, Мысырға қашқанға дейін. Бұл туындыға дейін Цезарь Галлиядағы жорықтары туралы едәуір ұзақ естеліктер жазған, ал одан кейін осыған ұқсас жұмыстар Помпей әскерлерінің қалдықтарына қарсы Мысыр, Солтүстік Африка және Испаниядағы соғыстарды қамтыды. Цезарьдің "Commentarii de Bello Civili" авторлығы күмәнді емес, ал кейінгі үш еңбек Цезарьдің замандастары жазған деп саналады.
Commentarii de Bello Civili (Commentaries on the Civil War), or Bellum Civile, is an account written by Julius Caesar of his war against Gnaeus Pompeius and the Roman Senate. It consists of three books covering the events of 49–48 BC, from shortly before Caesar's invasion of Italy to Pompey's defeat at the Battle of Pharsalus and flight to Egypt. It was preceded by the much longer account of Caesar's campaigns in Gaul and was followed by similar works covering the ensuing wars against the remnants of Pompey's armies in Egypt, North Africa, and Spain. Caesar's authorship of the Commentarii de Bello Civili is not disputed, while the three later works are believed to have been written by contemporaries of Caesar.
Атау
Латынша атауы Commentarii de Bello Civili көбінесе ағылшын тіліндегі аудармаларда кітаптың атауы ретінде сақталады. Атаудың өзі латын тілінен аударғанда "Азамат соғысы туралы естеліктер" дегенді білдіреді. Ағылшын тіліндегі аудармаларда оны кейде "Азамат соғыстары", "Азамат соғысы туралы", және "Азамат соғысы" деп қысқартады.
The Latin title Commentarii de Bello Civili is often retained as the title of the book in English translations of the work. The title itself is Latin for "Commentaries on the Civil War". It is sometimes shortened to just "Civil Wars", "About the Civil Wars", and "The Civil War", in English translations.
Негізгі фактілер және мотивация
59 жылғы консулдық қызметінен кейін Цезарь Галлия Цисальпина, Галлия Нарбоненсис және Иллириктің губернаторы ретінде бұрын-соңды болмаған он жылдық мерзімде қызмет етті. Осы уақыт ішінде ол Галлияда (негізінен қазіргі Франция мен Бельгияда) тұратын әртүрлі халықтарға қарсы бірнеше қиратушы әскери науқандар жүргізді, олардың ең бастысы Алезия шайқасы және Галлияның толық аннексиясы болды. Он жылға жуық жаулап алудың нәтижесінде Цезарь орасан зор байлық жинап қана қоймай, Помпейге қарсы күшті әскери және саяси бәсекелес ретінде танылды. Бұрын Помпей мен Марк Красспен бірге бірінші триумвират деп белгілі болған саяси одақ құрған болатын. Бұл одақ Сенат, жүздік жиналыс және плебстің тайпалық жиналысы арқылы мемлекеттің көптеген ресми заңдық институттарын құлатты. Бұл ыңғайлы достық 53 жылы Красс қаза болғанда аяқталды, ал Помпей Цезарьдің қатал қарсыласының қызы Корнелия Метеллаға үйленді. Римде жаңадан саяси зорлық-зомбылық орын алған кезде, Помпей 52 жылы жалғыз консул болып тағайындалды және Сенаттағы оптимистердің арасында қолдауын нығайтты. Осы уақытқа дейін Цезарь Галлияны жаулап алған еді. Сенат, Цезарь губернаторлық лауазымына ие болу үшін өзінің билігінен бас тартқанын мойындады, оның саяси қауіп төндіретінін түсінді және консулдыққа түсуіне рұқсат беру үшін әскерін таратуды талап етті. Цезарь Помпей де солай істесе келісемін деді, бірақ бұл Сенатты одан да ашуландырды. Губернаторлық мерзімі аяқталар тұсында Помпей мен Сенат Цезарьге әскерін таратуды және Римге оралуды талап етті, сондай-ақ ол қатысуға тыйым салынды. Өзінің саяси қарсыластары армиясының қорғауы немесе консулдық иммунитеті болмаса жойылатынын білген Цезарь Сенаттың талаптарын елемеді және 49 жылғы 10 қаңтарда армиясының басында Италияға кіріп, Сенатты оны рим халқының жауы деп жариялауға мәжбүр етті. Мәтінде Цезарь өзін Гней Помпей, Сципион және Марк Цицерон бастаған Римдегі саяси жауларының қастандығының құрбаны ретінде көрсетеді. Ол өзінің ісін рим халқына тәртіп пен тыныштықты қайтару үшін асыл мақсат ретінде ұсынады, сонымен қатар оның іс-әрекеттерінің қалай ақталатынын көрсетеді. Ол сондай-ақ эпикурейлік үлгідегі гуманистік либерал ретінде суреттейді. Цезарь әскери науқандардың көптеген егжей-тегжейін жіберді, көбінесе стратегиялық жағдайға және іс-әрекеттердің себептеріне назар аударды. Цезарь Помпей мен оның одақтастарының өзіне жасаған әділетсіздігін түсіндіреді, олар оған дәстүр бойынша жеңімпаз генералдарға рұқсат етілген жеңіс тойын өткізуге рұқсат бермеді. Ол Галлиядан Италияға басып кіру үшін армиясымен жолға шықты. Помпей Оңтүстік Италияда армия жинауға тырысады, бірақ армиясымен Грекияға шегінуге мәжбүр болады. Цезарь Помпеймен келісімге жетуге жасаған күш-жігерін үнемі атап өтеді және Помпейді тек өзі мен оның жақын шеңбері Республиканы басқару билігін сақтап қалуға қызығушылық танытқан қызғаныш адам ретінде көрсетуге тырысады.
Following his consulship in 59 BCE, Caesar served an unprecedented ten year term as governor of Gallia Cisalpina, Gallia Narbonensis, and Illyricum. During this time he conducted a series of devastating military campaigns against the various groups of people inhabiting Gaul (primarily present day France and Belgium) culminating in the Battle of Alesia and the annexation of all of Gaul. As a result of nearly ten years of conquest, Caesar had not only amassed enormous wealth but had established himself as a formidable military and political rival to Pompey. Caesar and Pompey, along with Marcus Crassus, had earlier formed a political alliance known as the First Triumvirate. This alliance had overthrown many of the formal legal institutions of the state, through their combined command of the Senate, the Centuriate Assembly and the Tribal Assembly of the Plebs. This friendship of convenience came to an end with the death of Crassus in 53 BCE, and Pompey's marriage to Cornelia Metella, the daughter of a fierce opponent of Caesar. Amid a fresh outbreak of political violence in Rome, Pompey was appointed sole consul in 52 and solidified his support among the Optimates in the Senate. Caesar, meanwhile, had concluded his conquest of Gaul and, aided by the publication of his Commentarii de Bello Gallico, had become a champion of the people. The Senate, whose authority Caesar had defied in obtaining his post as governor, recognized that Caesar posed a serious political threat and demanded that he disband his army in order to be allowed to stand for the consulship. Caesar agreed provided that Pompey do the same, but this only further enraged the Senate. As his term as governor came to an end, Pompey and the Senate demanded that Caesar disband his army and return to Rome, and they forbade him to run for consul in absentia. Knowing that he would be ruined by his political opponents without either the protection provided by his army or the immunity offered by the consulship, Caesar ignored the demands of the Senate and, by entering into Italy at the head of his army on January 10, 49 BCE, provoked the Senate to declare him an enemy of the Roman people. In the text, Caesar presents himself as the victim of a conspiracy occurring in Rome led by his political enemies, including Gnaeus Pompeius, Scipio, and Marcus Cicero. Throughout the commentaries he presents his cause as a noble one to restore order and return peace to the Roman people, while showing how his actions were justified. He also commonly presents himself as a humane liberal on the epicurean model. Caesar omits many details of the military campaigns, focusing in large part on the larger strategic situation and the reasoning behind the actions occurring. Caesar explains how he was wronged by Pompeius and his cohorts, who refused to permit him the triumph that was traditionally permitted to victorious generals. He proceeds with his army to invade Italy from Gaul. Pompeius attempts to raise an army in southern Italy, but is forced to retreat with the army to Greece. Caesar continually points to his efforts to reach an accommodation with Pompeius, and attempts to portray Pompeius as a jealous man only interested in perpetuating a rule in which he and his inner circle control the Republic.
ІІ кітап
Цезарьдің лейтенанты Гай Требоний Массилияны қоршайды. Ұзақ қоршаудан кейін массилиялықтар ақыры Цезарьге бас иеді, ол жеңілгендерге әдеттегідей кешірімділік танытады. Кюрио Африкаға аттанып, Утика қаласының жанында лагерь құрады. Ол Публий Аттий Варустың әскерін жеңіп, Нумидия патшасы Джуба Варусқа күш жіберді. Кюрио өзін тым сенімді санады; оның нашар шешімдері оның әскерін қоршауға алып келді және нумидиялықтармен қырғынға ұшыратты. Джуба бірнеше римдік сенаторларды тұтқынға алды.
Caesar's lieutenant Gaius Trebonius besieges Massilia. After a long siege, the Massilians finally surrender to Caesar, who shows his typical leniency to the vanquished. Curio sets out for Africa and establishes camp near Utica. He routs the troops of Publius Attius Varus, and the Numidian King Juba sends reinforcements to Varus. Curio is overly confident; his poor decision making leads to his army being trapped and slaughtered by the Numidians. Juba takes several Roman senators captive.
ІІІ кітап
Цезарь өзінің әскерімен Помпейдің соңынан Адриатика теңізі арқылы Грекияға Италия мен Испаниядағы тазалау операциясын аяқтағаннан кейін келеді. Грекияда Помпей бастапқыда күшті жағдайда болды, көбірек әскері бар еді және көптеген стратегиялық аймақтарды бақылады. Цезарь Галлияны бағындыру арқылы шыңдалған элиталық әскерлерінің артықшылығы туралы ұзақ монолог жазады, Помпейдің тактикасын және оның әскерінің күшін жоққа шығарады. Ол Помпейдің әскерінің көбінесе провинциялардан жиналғанын және нашар жаттығудан өткенін атап көрсетеді. Цезарь Балқанның шығысында Помпейдің әскерін жеңгеннен кейін, Помпей және оның әскері біртіндеп Македонияға шегінеді. Содан кейін Цезарь тағы бір монолог жазады, онда Помпейді оның әскері жабдықтау қиындықтарын бастан өткерген кезде Цезарьға қарсы тұрудан бас тартқаны үшін қорқақ деп сипаттайды, сондай-ақ бейбітшілікке кедергі келтірген басты тұлға ретінде Сципионды көрсетеді. Сципионды маньяк, сенімсіз, бірақ әлсіз жаман адам ретінде сипаттайды, ол тек Цезарьді жоюмен айналысады. Сципион Кіші Азиядағы провинцияларынан жеке әскер жинап, Помпейге көмекке аттанады. Кітап 48 жылғы маусымда Фарсалус шайқасымен аяқталады. Ұзақ және қатал шайқас пен қоршау Цезарь әскерінің шешуші жеңісімен аяқталады. Помпей және оның жақтастары өздерінің бағын өзгерту үшін Республиканың басқа аймақтарына қашып кетеді. Цезарь содан кейін Помпейді қуып жететін үшін әскерін Жерорта теңізі арқылы Мысырға жетелейді. Мысырлықтар Помпейді өлтірді, дейді Цезарь. Цезарь кітапты египеттіктердің Помпейді өлтіруінің дұрыс еместігі туралы эпилогпен аяқтайды. Одан кейін ол Мысыр патшалық отбасындағы мұрагерлік дағдарысты пайдаланып, Мысырды әскермен басып алу себебін түсіндіреді. Мысырлықтар қарсылық көрсетті, ал Цезарь Фарос мұнарасын басып алды. Кітап "Haec initia belli Alexandrini fuerunt" ("Бұл Александрия соғысының бастауы болды") деген сөздермен аяқталады. Кітаптағы оқиғалардан кейін Цезарь әскерлерінің офицерлері жазған Александрия, Африка және Испания соғыстары туралы кітаптар жарық көрді.
Caesar and his army follow Pompeius across the Adriatic Sea to Greece after a mop up operation in Italy and in Spain. In Greece Pompeius initially has the stronger position, with more troops, controlling many of the strategic areas. Caesar writes a lengthy monologue about the superiority of his army of elite veterans of the pacification of Gaul, and dismisses Pompeius' tactics and the strength of his army. He points out that Pompeius' army was drawn largely from the provinces and was poorly trained. After Caesar successfully outmanoeuvred Pompeius's army in the eastern Balkans, Pompeius and his army gradually fall back into Macedonia. Caesar then writes another monologue portraying Pompeius as a coward because of his refusal to make a stand against Caesar, whose army was beginning to have supply problems, and pointed to Scipio as the primary obstacle to peace. Caesar describes Scipio as a maniacal and untrustworthy but weak villain concerned only with destroying Caesar. Scipio raises a personal army of his own from his provinces in Asia Minor and moves to reinforce Pompeius. The book climaxes with the Battle of Pharsalus in June 48. The lengthy battle and siege resulted in a decisive victory by Caesar's army. Pompeius and his cohorts flee to other areas of the Republic in an attempt to reverse their fortunes. Caesar then leads his army across the Mediterranean Sea in pursuit of Pompeius, who had landed in Egypt. There Pompeius was murdered, according to Caesar, by the Egyptians. Caesar ends the book with an epilogue on the Egyptians' lack of justification for killing Pompeius. He then proceeds to explain his reasoning for occupying Egypt with his army, using a succession crisis among the Egyptian royal family as his pretence. The Egyptians resisted and Caesar seized the Pharos. The book ended with the line "Haec initia belli Alexandrini fuerunt." ("These things were the beginning of the Alexandrian war"). The events of the book were followed by the books Alexandrian, African and Hispanic wars, written most likely by officers of Caesar's armies.
Сын-пикирлер мен қайта жаңғыру
Қазіргі заманғы тарихшылар Цезарьдің әскери оқиғалар туралы көптеген маңызды бөлшектерді жібергеніне ашуланып, өкінеді. Бұл ең алдымен, кітаптағы оқиғалардың көптегені үшін жалғыз белгілі дереккөз болғандықтан, сондай-ақ ол Республикадағы ең ықпалды тұлғаның және адамзат тарихындағы ең көрнекті генералдардың бірінің ерекше көзқарасынан жазылғандықтан. Кітап бір кезде жоғалып, кейін орта ғасырларда итальян қалаларының мүрағаттарынан табылды. Осы еңбектердің ең көне қолжазбалары христиандық күнтізбе бойынша 10 ғасырға жатады. Дегенмен, кітаптың бір бөлігі жоғалып қалған, кем дегенде он алты бөлігінің жоқ екені белгілі. "Комментарий де Белло Цивиль" және Цезарьдің басқа да әдеби шығармалары әлемдегі латын тілін зерттеушілер үшін негізгі оқу материалына айналды, себебі олардың сапасы мен қарапайымдылығы, сонымен қатар Цезарьдің жазуларында қолданған тамаша грамматикасы бар.
Modern historians lament the fact that Caesar omits many important details about the military events, primarily because the book is the only source known to exist for many of the events that occurred in it, but also because it was written from the unique perspective of the most powerful figure in the Republic and one of the most notable generals in human history. The book was for a time lost, but was rediscovered in Italian city archives in the Middle Ages. The oldest known manuscripts of the commentaries date to the tenth century AD. Parts of the book have remained lost though, with at least sixteen passages known to be missing. The Commentarii de Bello Civili, along with Caesar's other literary works, became staple reading for Latin studies around the world because of their quality and simplicity and because of the excellent grammar employed by Caesar in his writings.