Кіріспе
Пешавар тарихы Үндістанның кең аумақты тарихымен тығыз байланысты. Аймақ санскрит тілінде "адамдар қаласы" деген мағына беретін Пурушапура деп аталған. Үндістан тарихындағы ең көне қалалардың бірі болған Пешавар ғасырлар бойы Батыс Азия, Орталық Азия және Үндістан арасындағы сауда орталығы болып келген.
The history of Peshawar is intertwined with the history of the broader Indian subcontinent. The region was known as Puruṣapura in Sanskrit, literally meaning "city of men". Being among the most ancient cities of the Indian subcontinent, Peshawar has for centuries been a center of trade between West Asia, Central Asia, and the Indian subcontinent.
Ежелгі тарих
Жазбалардағы тарихта Пешавар аймағында құрылған ең алғашқы ірі қала Перушапура (санскрит тілінде «Адамдар қаласы») деп аталды, одан қазіргі «Пешавар» атауы шыққан болуы мүмкін және Пушкалаватиден кейін Гандараның батыс астанасы болды. Б.з.д. 2-ғасырда Пешавар білімнің ежелгі орталығы болды, оған Бахшали қолжазбасы куә болды, ол Бахшали жуықтауын қолданды және жақын жерден табылды. Аймақ парсы Ахеменид империясына қосылды. Кейін қалаға Александр Ұлының әскері шапты. Қала Александрдың мұрагері Селевк I Никатордың билігіне өтті, ол оны Маурья империясын құрған Чандрагупта Маурьяға берді. Маурийлердің құлдырауы Үнді гректеріне аймақта билік орнатуға мүмкіндік берді. Индо-грек патшалары грек және үнді тілдерін, символдарды біріктірді, бұл олардың монеталарында көрініп тұрады, сондай-ақ ежелгі грек, индуизм және буддалық діни дәстүрлерді үйлестірді, бұл олардың қалаларының археологиялық қалдықтарында және буддизмді қолдағандарының белгілерінде көрінеді, бұл үнді және эллиндік әсерлердің бай үйлесімін көрсетеді. Индо-грек мәдениетінің таралуының салдары бүгінге дейін сезіледі, әсіресе греко-буддистік өнердің ықпалы арқылы. Индо-гректер 10 жылы Индо-скифтердің шабуылдарынан кейін Пешаварда саяси күш ретінде жойылды, бірақ грек халқының қалдықтары Индо-парфтар мен Кушандардың билігі астында бірнеше ғасыр бойы сақталды. Кейін қала Кушан империясының құрамына кірді. 127 жылдан бастап билік еткен Кушан императоры Канишка біздің заманымыздың 2-ғасырында астананы Пушкалаватиден (қазіргі Шарсада ауданы, Пешавар аңғарында) Гандараға (Пешавар қаласы) көшірді. Буддистік миссионерлер Веда және анимистік Пешаварға келіп, Кушан билеушілерінен кеңес сұрады. Олардың үйретімдерін Кушандар қабылдады, буддизмге көшті және дінді қалада жоғары мәртебеге ие етті. Кушандардың бұл әрекетінен кейін Пешавар буддалық білімнің орталығына айналды. Пешавардағы алып Канишка ступасы сол кездегі әлемдегі ең биік құрылыс болуы мүмкін, оны Канишка патша буддалық реликвияларды сақтау үшін Пешавардың ескі қаласының қазіргі Гандж қақпасының сыртында салдырған. Канишка ступасы Гандхара жазығына Хиндукуш тауларынан түсетін саяхатшылар үшін таңғажайып құрылыс болды. Атақты ғимарат туралы ең алғашқы мәліметті 400 жылы келген қытайлық буддалық саяхатшы және монах Факсиан қалдырған. Ол құрылысты биіктігі 40 таннан асып (шамамен), «барлық бағалы заттармен» әсемделген деп сипаттады. Факсиан былай деді: «Саяхатшылар көрген ступалар мен храмдардың ешқайсысы оның сұлулығы мен мықтылығымен салыстыруға келмейді». Ступа ақырында найзағайдан қирады, бірақ бірнеше рет жөнделді, 634 жылы Сюаньцзян келгенде әлі де тұрды. Бұл алып ступаның қираған негізінде Гаутама Будданың реликвиялары салынған зергерлік сандық және Канишканы сый беруші ретінде анықтайтын жазу табылды. Сандық 1909 жылы доктор Д. Б. Спунер басқаратын экспедиция ступаның негізінің ортасынан қазып шығарды.
Ортағасырлық тарих
Буддист, индуист және зороастрийлік пуштун тайпалары Араб империясының Хорасанды (қазіргі Ауғанстан, Түркіменстан және Солтүстік-Шығыс Иран) басып алуынан кейін Ислам дініне көшкен. Кабул шаһы Кабул аңғары мен Гандараны (қазіргі Пәкістан мен Ауғанстан) Кушан империясының 3-шы ғасырда құлдырауынан бастап 9-шы ғасырдың басына дейін басқарды. Шахтардың тарихы екі кезеңге бөлінеді: буддалық шахтар және индуист шахтар, бұл өтеу шамамен 870 жылы болған деп саналады. 565 жылдан 670 жылға дейін патшалық Кабул Шахан немесе Ратбелшахан деп белгілі болды, оның астаналары Каписа мен Кабул қалаларында орналасқан, ал кейіннен Удабхандапура, сондай-ақ Хунд деп те аталатын қала жаңа астана болды. Джаяпала басқарған индуист шахтары қазіргі Ауғанстан мен Пәкістан аймағындағы Газнавилерге қарсы патшалығын қорғаудағы күресімен танымал. Джаяпала Газнавилердің күшейіп келе жатқанын қауіпті деп санап, Себуктигин мен оның ұлы Махмуд билік еткен кезде олардың астанасы Газниге екі рет шабуыл жасады, бұл Мұсылман Газнавилері мен индуист Шахтары арасындағы қақтығыстардың бастауы болды. Алайда Себук Тигин оны жеңіп, өтемақы төлеуге мәжбүр етті. Джаяпаланың күресі басталғанға дейін ол Пәнджаб индуистерінен үлкен армия жинады. Джаяпала Пәнджаб аймағына барғанда, оның әскері 100 000 атты әскер мен санауға келмейтін жаяу әскерге жетті. Феріштаның айтуынша:
"Екі армия Лумғанның шекарасында кездескеннен кейін Субуктугин тауға шығып, Джаяпаланың әскерін көреді, ол шексіз мұхит сияқты, ал саны құмырсқалар мен дала шегірткелері сияқты көрінеді. Бірақ Субуктугин өзін қой қорасына шабуылдайтын қасқыр сияқты сезінді. Сондықтан ол басшыларын шақырып, оларды батылдыққа шақырды және әрқайсысына өз бұйрықтарын берді. Оның әскері, саны аз болса да, әрқайсысы бес жүзден тұратын отрядтарға бөлінді, олар индуист шебінің бір белгілі жеріне кезекпен шабуыл жасауға бағытталды, осылайша олар үнемі жаңа күштермен кездесуге тиіс болды." Пешауар қаласының жанында туған паштун батыры ақын Хушал Хаттактың өмірі осы қаламен тығыз байланысты. Ауғанстанның тәуелсіздігін жақтаған ол моғол билеушілерінің, әсіресе Әуренгзебтің жақтас емес жауы болды. Хушал Хаттак әулетінің ағалары мен ұрпақтары Пешауар аңғарында Моғол империясымен одақтасып, Әуренгзеб тұсында жағдай нашарлағанда Хушалдардың жолдары айырылды.
blockquote|The two armies having met on the confines of Lumghan, Subooktugeen ascended a hill to view the forces of Jayapala, which appeared in extent like the boundless ocean, and in number like the ants or the locusts of the wilderness. But Subooktugeen considered himself as a wolf about to attack a flock of sheep: calling, therefore, his chiefs together, he encouraged them to glory, and issued to each his commands. His soldiers, though few in number, were divided into squadrons of five hundred men each, which were directed to attack successively, one particular point of the Hindoo line, so that it might continually have to encounter fresh troops. Khushal Khattak, the Pashtun warrior poet, was born near Peshawar, and his life was intimately tied to the city. As an advocate for Afghan independence, he was an implacable foe of the Mughal rulers, especially Aurangzeb. The elders and descendants of khushal khattak family reigned over peshawar Valley as an alliance with the Mughal empire until things got sore and khushal had to part ways at the time of Aurangzeb.
Маратха Пешавар (1758-1759)
Маратхалар Пәкістанның Солтүстік-Батыс науқаны аясында, Пәкістанның губернаторы Адина Бегтің шақыруымен 1758 жылы Пешавар шайқасында Дурранилерді жеңді. Рагхунатрао, Малхар Рао Холкар және Шарат Сингх пен Джасса Сингх Ахлувалия бастаған Сикх одағы Пешаварды қалдырғанда, Тукоджи Рао Холкар аймақтың қолбасшысы болып тағайындалды. Тукоджи, Хандоджи Кадаммен бірлесіп, Ауған гарнизонын жеңіске бұйырды.
Дуррани Пешавар (1759-1818)
1747 жылы Моғол билігі құлдыраған кезде, Лоя Джиргадан кейін Пешавар Ахмад Шах Дурранидің паштун Дуррани империясына қосылды. Пешаварға шабуыл жасап, оны батыс Үндістанның Маратха империясы басып алды, 1758 жылдың 8 мамырында Пешаварды жаулап алды. Ахмад Шах Дурранидың басқаруындағы үлкен паштун күші 1759 жылдың басында Пешаварды қайта басып алды. Пешавар 1818 жылы сикхтер басып алғанға дейін Дуррани билігінде болды. 1776 жылы Ахмад Шахтың ұлы Тимур Шах Дуррани Пешаварды қысқы астанасы етіп таңдады және Пешавардағы Бала-Хиссар бекінісі Дуррани патшаларының резиденциясы ретінде пайдаланылды. Пешаварлық паштундар Дуррани империясы кезінде Оңтүстік Азияға жасалған шапқыншылықтарға қатысты. Пешавар қысқы астана болып қалды, бірақ 19 ғасырдың басында Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы сикхтер билікке келді. 1818 жылы Пешаварды Махараджа Ранджит Сингх басып алды және 1834 жылы сикхтер оны толығымен аннексиялағанға дейін шамалы салық төледі, содан кейін қала тез құлдырады. Осы кезеңде Пешавардың көптеген атақты мешіттері мен бақтары сикхтер тарапынан қиратылды. Сикхтер әкімшілікке итальяндықты тағайындады. Сикхтердің атынан әрекет еткен Паоло Авитабил үрейдің билігін орнатты – Пешавардағы оның кезі "дарға асу және тізбектеу" дәуірі ретінде белгілі. 1630 жылы зергерлер базарда салынған қаланың танымал Махабат Хан мешіті сикх басқыншылары тарапынан қиратылып, қорланды. Үндістанның бөлінуінен кейін Пешавардағы сикх халқының саны күрт азайды, бірақ Пешавардың сикх қауымы сикх босқындарының және тайпалық аймақтардан келген шамамен 4000 босқынның арқасында қайта құрылды; 2008 жылы Пәкістандағы ең ірі сикх халқы Пешаварда орналасқан. Пешавардағы сикхтер өздерін паштундар деп есептейді және ана тілі ретінде хиндко және пашту тілдерінде сөйлейді.
Ауғандықтардың Пешаварды қайта басып алу әрекеті
1835 жылы Ауған әмірі Дост Мұхаммед хан қаланы қайта басып алуға жасаған әрекеті, Сик империясынан бекіністі жаулап алуға жетпеді. Тіпті 1837 жылы да ауғандар Жамруд бекінісін басып ала алмады, сондай-ақ Пешаварды иелене де алмады. Бұл Пешаварды басып алуға жасалған ауғандардың соңғы және сәтсіз тытысы болды, одан кейін олар Жалалабадқа қайта шегінді. Бұдан кейін, 1849 жылғы екінші англо-сик соғысында Махараджа Ранжит Сингх қайтыс болғаннан кейін Пешавар Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен аннексияланды.
Колониялық тарих (18491947)
1849 жылы екінші англо-сикх соғысында сикхтер жеңілгеннен кейін Пәнджабтағы аумақтар да Британдық Шығыс Үндістан компаниясының иелігіне өтті. 1857 жылғы Сепой көтерілісі кезінде жергілікті гарнизонның 40 000 әскери қызметкері қан төгілмей қарусыздандырылды; қатыгездік танытпау Пешавардың Британдық Үндістанның қалған бөлігінде болған кең ауқымды қираудан зардап шекпеуіне себеп болды, ал жергілікті билеушілер оқиғадан кейін британдықтардың жағына қосылды. Британдық билік қала қабырғаларының ішінде шектелді, ал қаланың сыртындағы Шекаралық провинцияның кең аумақтары Ауғанстан Корольдігіне тиесілі болды. Қала сыртындағы таулы аймақтарды 1893 жылы британдық Үндістан үкіметінің сыртқы істер хатшысы сэр Мортимер Дюран суреттеді. Ол сол кездегі Ауғанстан билеушісі Абдуррахман Ханмен бірлесіп, британдықтар бақылап отырған аймақтардың шегарасын белгіледі. Британдықтар 1868 жылы қаланың батысында кең Пешавар казармасын салғаннан кейін, қаланы шекаралық бас штабы етіп белгіледі. 1910 жылдың көктемінде Пешавардың ескі қаласында индустардың жылдық Холи фестивалі мен мұсылмандардың жылдық аза тұту күні Баравафат бірге келген кезде тәртіпсіздіктер болды, нәтижесінде көптеген адамдар қаза тапты, жүздеген дүкендер тоналып, көптеген адамдар жарақат алды. Бір ай бұрын, 1910 жылдың ақпанында, қоғамдық діни көшбасшылар шенеуніктермен кездесіп, Холи фестивалі қаланың индустар көп шоғырланған аудандарында, атап айтқанда Андар Шехр мен Карим Пурада ғана тойланатынына келісті. 1910 жылдың 22 ақпанында Пешавардың вице-комиссары Муниципалдық залда жетекші мұсылман және индус көшбасшыларын шақырып, алдағы фестивальдарға қатысты шараларды талқылады және екі тараптан да көрнекті көшбасшылардан тұратын комиссия құрды. Кездесуде Холи фестивалі 25 наурызға дейін тыныш түрде тойлануы керек деп шешілді. Тек екі шеруге рұқсат берілді: Андар Шахрдан Каримпураға және кері бағытта. Қаланың мұсылмандары шеруге қатыспауы керек, ал әскерлер өз казармаларында Холи фестивалін тойлауы керек, ал екі тараптан да белгілі бір көшбасшылар Хастинг монументі мен сағат мұнарасындағы шараларды қадағалайды. Пешавар Мохандас Гандидің шәкірті Ғаффар Хан басқарған бейбіт қарсылық қозғалысының орталығы болды. 1930 жылдың сәуір айында Хан колониялық үкімет қабылдаған кемсітуші заңдарға қарсы Қисса Хавани базарында жергілікті тұрғындардың үлкен тобын бейбіт наразылыққа бастап шықты. Британдық Үнді армиясының жасағы наразылық білдірушілерге оқ атып, жүздеген адамдар қаза тапты.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарих
1979 жылы Ауғанстанды Кеңес Одағы басып алғаннан кейін Пешавар кеңеске қарсы моджахедтердің саяси орталығына айналды және ауған босқындарының ірі лагерьлерімен қоршалды. Көптеген босқындар 1989 жылы кеңестік әскерлер жеңілгеннен кейін басталган азаматтық соғыс, Талибан билігі және 2001 жылдың соңында одақтас күштердің басып кіруі кезінде де сол жерде қалып қойды. Осы дауылды кезеңде Пешавар Кабул мен Қандаһардың орнын басып, пахтун мәдени дамуының орталығы болды. Бұған қоса, Пешавар көптеген пахтун босқындарын салыстырмалы түрде оңай сіңіріп алды, ал көптеген ауған босқындары Ауғанстанға қайту мүмкіндігін күтіп, лагерьлерде қалды. Пешавар Пакистан мен Ауғанстанды байланыстыратын қала болып қала береді, Пакистандағы маңызды аймақтық орталыққа айналды және пахтун мәдениетінің маңызды орталығы болып табылады.