Кіріспе
Еуропалық ұрыс дулығасының дизайны, кейінгі Антикалық дәуір мен ерте Орта ғасырлардағы Spangenhelm немесе сегменттелген дулыға, ортағасырлық еуропалық ұрыс дулығасының танымал дизайны болды. Олар көбінесе шығыс ламеллярлық дулығалармен салыстырылады.
The Spangenhelm, or segmented helmet, was a popular medieval European combat helmet design of Late Antiquity and the Early Middle Ages. They are often contrasted with Eastern lamellar helmets.
Құрылыс
Шпангенхелм атауы неміс тілінен шыққан. Spangen – бұл шлемнің негізін құрайтын металл жолақтар, оны тіректер деп те аударуға болады, ал helm – жай ғана шлем деген мағынаны білдіреді. Бұл жолақтар үштен алтыға дейін болат немесе қоладан жасалған пластиналарды біріктіреді. Шлемнің негізі конус тәрізді, ол бас пішінімен сәйкес келіп, ұшына қарай тартылады. Шлемнің алдыңғы бөлігінде мұрынды қорғайтын элемент (мұрындық) болуы мүмкін. Ескі шпангенхелмдерде көбінесе металл немесе былғарыдан жасалған жақ сүйекшелері кездеседі. Spangenhelm мойынды қорғау үшін тізбектей металлдан жасалған қорғаныс (авенталь) қосылуы мүмкін. Кейбір шпангенхелмдерде қазіргі көзілдіріктей пішіндес көзді қорғайтын элементтері болады, сондықтан оларды кейде «көздік шлемдер» деп атайды. Басқа шпангенхелмдерде бетке жабатын толық маска болуы мүмкін. Шпангенхелм тиімді қорғаныс құралы болатын және оны жасау салыстырмалы түрде оңай еді. Оның әлсіз жақтары – басты толық қорғамауы және бөліктен құралған конструкциясы. Оның орнына бір бөліктен жасалған бас сүйектерінен (мұрындық шлемдер), қазанша шлемдерден және соңында үлкен шлемдерден немесе каскалардан жасалған ұқсас шлемдер пайда болды.
Тарих
Шпангельм Батыс Еуропаға қазіргі Оңтүстік Ресей мен Украина аймақтары арқылы, Еуразия далаларында өмір сүрген скифтер мен сарматтар сияқты көшпелі иран тайпалары таратуымен келді. 6-шы ғасырда ол Еуропадағы ең көп таралған қалпақ түріне айналды және Таяу Шығыста кеңінен қолданылды. Дегенмен, шпангельм типіндегі қалпақтар одан да ұзақ қолданылды. 11-шы ғасырға жататын Байо кестесінде бейнеленген мұрындықтары бар кейбір қалпақтар шпангельм конструкциясымен жасалған сияқты көрінеді. 13-шы ғасырға жататын Морган Библиясының иллюстрацияларында да осыған ұқсас бейнелер кездеседі. Тарим алқабындағы Кизил үңгірлерінде сегменттелген, томпақ пішіндес қалпақ киген шабандоздар бейнеленген. Бұл суреттер 552 жылы болған түрік көтерілісі мен одан кейінгі түріктердің кеңеюіне байланысты жасалған деп саналады, бұл оқиғалар біздің заманымыздың 6-шы ғасырының екінші жартысына жатады. Бұл қалпақтар түркілік типтегі сегменттелген, томпақ пішіндес қалпақтардың ерекшелігін көрсетеді. Осыған ұқсас конструкциялық принцип солтүстік қырлы қалпақтарда да кездеседі, оларға Скандинавиялық Вендель дәуіріндегі және Англо-саксондық қалпақтар, мысалы, Coppergate қалпағы немесе Pioneer қалпағы кіреді.