Кіріспе

Музыкалық баспа – әртүрлі нотация түрлерінде музыкалық ноталардың, партиялардың және кітаптардың жасалуы, өндірілуі және таратылуымен айналысатын бизнес. Бұл ретте композиторлардың, ән жазушылардың және басқа да авторлардың есімдерінің көрсетілуімен қатар, авторлық төлемдер немесе басқа да сыйақы алуы қамтамасыз етіледі (қолданылған жағдайда). Осы мақалада индустрияның бастапқы тарихы жарық көреді.

Баспа

Музыкалық баспа 15 ғасырдың ортасына дейін кеңінен дамымады, осы кезде музыканы басып шығарудың механикалық тәсілдері алғаш рет ойда келді. Ең ерте мысалы – 1457 жылғы Майнц Забур кітабы, Гутенберг баспасынан шыққан екінші кітап (Гутенберг Киелі кітабынан кейін). 1501 жылға дейін музыка кітаптары бай адамдарға немесе діни мекемелерге тиесілі болды, ал музыканы құлақпен үйренуге немесе қолмен көшіруге тура келді. Бұл өте көп еңбек пен уақыт талап ететін процесс болғандықтан, оны алғаш рет тек қасиетті музыканы шіркеу үшін сақтап қалуға тырысқан монахтар мен дін қызметкерлері ғана қолға алды. Қазірге дейін сақталған аз ғана халықтық музыка жинақтары бай ақсүйектердің тапсырысымен жасалған және оларға тиесілі болған. Мысал ретінде итальяндық Trecento музыкасының Squarcialupi кодексі мен француздық Ars subtilior музыкасының Chantilly кодексін келтіруге болады. Басып шығару ойда келгеннен кейін де қолмен көшіру ұзақ жылдар бойы сақталды, ал музыка 18 ғасырға дейін қолжазба түрінде кеңінен таратылды, жеке көшірулер де, жазбашылардың басылымдары да болды.

Петручи

Қазіргі заманғы музыка баспасының негізін қалаушы Оттавиано Петруччи – баспагер және шығарушы, ол 16 ғасырда Венецияда баспа музыкасына жиырма жылдық монополия құқығын алды. Оның алғашқы жинағы «Harmonice Musices Odhecaton» деп аталды және көбінесе Жоскен де Пре мен Генрих Исаактың 96 полифониялық шығармасын қамтыды. Ол Ренессанс дәуірінде Еуропа бойынша кең таралған фламандтық туындыларға баса назар аударды, итальяндықтарға қарағанда. Оның баспаханасы үш рет басу әдісін қолданды, онда қағаз бірнеше рет басылды. Бірінші басылым – нота тасымалдағыштары, екіншісі – сөздер, ал үшіншісі – ноталар. Бұл әдіс өте таза нәтижелерді берді, бірақ көп уақыт пен қаражат талап етті.

Растелл

1520 жылы Англияда Джон Растелл музыканы басып шығарудың бір реттік әдісін жасады. Оның әдісімен нота таяқтары, сөздер және ноталардың бәрі бір типтің бөлігі болды, бұл оны өндіруді әлдеқайда оңайлатты. Дегенмен, бұл әдіс нашар нәтижелерге әкелді, себебі нота таяқтары көбінесе дәл келмеді және бетте толқынды көрінді. Бір реттік әдіс Петруччидің әдісінен басым түсіп, 17 ғасырда мысқа түсіру таралғанға дейін басты басып шығару тәсілі болды. Бұл әдісті француз Пьер Аттайннан кеңінен қабылдап, пайдаланды.

Авторлық құқықтар

Музыкалық авторлық құқық тұжырымы Англия королі Генрих VIII билігінде пайда болды. Ол барлық басылған материалдардың түпнұсқаларын өзіне жіберуді талап етті және бастысы, жаңа кіріс көзін құру үшін баспагерлерге лицензиялар арқылы қорғау ұсынды. 1575 жылы Елизавета I Томас Таллис пен оның шәкірті Уильям Бёрдке полифониялық музыканы басып шығару және жариялау бойынша 21 жылдық патенттік монополия берді. Қазіргі заманғы авторлық құқық туралы алғашқы заң – Анна заңы (1709), ол барлық жарияланған туындыларды он төрт жылға қорғады, кейіннен осы мерзім жиырма сегіз жылға дейін ұзартылды. Музыкалық авторлық құқықты басып шығаруға жасалған ең алғашқы әрекет Саломоно Россидің «Шир Хаширим» (Венеция, 1623) еңбегінде кездеседі, онда Леон Модена жазған мәтінді бұзушыларға раббин қарғысы жазылған.

1886 жылғы Берн конвенциясы

Авторлық құқық саласындағы алғашқы халықаралық келісім 1886 жылғы Берн конвенциясы болды. Конвенцияның басты принципі – келісімге қол қойған әрбір елдің одақтас елдердің барлық елдеріндегі шығармаларды, сондай-ақ авторлары осы елдердің азаматтары немесе тұрғындары болып табылатын жарияланбаған шығармаларды автоматты түрде қорғауын қамтамасыз ету. Орындау құқықтары да осы қағидаларға кіреді. 2012 жылдың наурыз айына қарай, конвенцияға 165 ел мүше болды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тың алғашқы федералды авторлық құқық заңы "карталар, схемалар және кітаптарды" қорғауға мүмкіндік берді. Кейбір ғалымдардың айтуынша, 1790 жылғы заңның "кітаптарды" қорғауы музыкалық шығармаларды да қамтыды. АҚШ-та музыкалық шығарма алғаш рет 1794 жылғы 6 қаңтарда Рейнор Тейлордың "Кентукки еріктісі" атты түпнұсқа әні үшін тіркелді. Дегенмен, музыкалық шығармалар 1831 жылғы Авторлық құқық заңына дейін нақты түрде қорғалмады, ал содан кейін қорғау тек көшіру құқығымен ғана шектелді. Авторлық құқықтың мерзімі жиырма сегіз жыл, одан соң он төрт жылдық жаңару мерзімі болды.

Орындау құқығы

Англия авторлық құқықты дамытуда көшбасшы болғанмен, француздар орындау құқықтары саласында алға шықты. 1777 жылы Пьер де Бомарша «Бюро де Легислация Драматик» құрды, ол 1829 жылы қазіргі Société des Auteurs et Compositeurs Dramatiques (SACD) болып өзгерді. Көп жылдар өткен соң, 1847 жылы, бұл композитор және либреттошы Эрнест Буржеге сол кездегі маңызды кафе-концерттердің бірі – «Амбассадор» сахнасында оның шығармаларын орындаған әр ретте төлемақы талап етуге мүмкіндік берді. Бурже және басқалардың 1851 жылы жеңіске жеткені әлемдегі алғашқы орындау құқықтарын қорғайтын қоғам – Société des Auteurs, Compositeurs et Editeurs de Musique (SACEM) құрылуына себеп болды. Басқа елдер де осы үрдіске қосылды: 1882 жылы Италияда Società Italiana degli Autori ed Editori (SIAE) және 1899 жылы қазіргі Sociedad General de Autores y Editores (SGAE) алдындағы испандық «Sociedad de Autores» құрылды. Германияда композитор Ричард Штраус 1903 жылы Gesellschaft für Musikalische Aufführungs und Mechanische Vervielfältigungsrechte (GEMA) құруға бастама берді. 1915 жылы ол тағы бір шағын қоғаммен біріккен кезде GEMA болып өзгерді. Осылайша, 19 ғасырдың соңына қарай қазіргі заманғы музыка индустриясының негізі қаланды.

Неміс жариялаушылары

Англия авторлық құқық жүйесін дамытуда жетекші болғандықтан және Франция орындау құқықтарын дамытуда алда болғандықтан, Германия қазіргі заманғы музыка басылымын дамытудағы алғашқы ел болды. Алғашқы неміс музыка басылымдары 18-шы ғасырдан бастау алады. Лейпциг қаласындағы Бернхард Кристоф Брейтккопф, баспагер және жалпы басылымдарды шығарушы, 1754 жылдан бастап музыка басылымына мамандануға шешім қабылдады. Ол музыка әрпін жақсарту арқылы сәттілікке жетті. Готфрид Кристоф Хартель 1795 жылы фирмаға қосылды, ол көп ұзамай Breitkopf & Härtel серіктестігіне айналды. Олар Бетовен, Хайдн, Моцарт, Шуберт, Шуман және Вагнер сияқты ұлы неміс композиторларының шығармаларын алғаш рет басып шығарды. Майнц қаласындағы Schott Music 1770 жылы Бернхард Шоттпен құрылды және бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Олар француз және итальян операларына маманданған, ал соңғы кезде Хиндемит, Стравинский, Орф, Шенберг және Хенце шығармаларын жариялады. Н. Симрок Бонн қаласында, кейін Берлинде, 1790 жылы Николаус Симрокпен құрылды. Олардың алғашқы басылымдарында Бетовен, Хайдн, Мейербер, Вебер, Мендельсон, Шуман және Брамс шығармалары болды.

Америка Құрама Штаттары

1764 жылы Джозиа Флаг колонияларда жасалған қағазға басып шығарылған алғашқы халықтық және діни музыка жинағын құрастырды. Революциядан кейінгі кезең 1770 жылдары Еуропадан алғашқы кәсіби музыка баспагерлерінің келуімен ерекшеленді. Олар Филадельфия, Нью-Йорк, Бостон және Балтимор қалаларында дүкендер ашып, еуропалық технологияны әкелді. Бенджамин Карр мен Джеймс Хьюит – Американың алғашқы маңызды музыка баспагерлерінің екеуі. АҚШ авторлық құқығымен жарық көрген алғашқы ән Каррдың өзінің баспасынан шыққан «Кентукки еріктісі» болды. XIX ғасырдың бірінші ширегінде АҚШ баспагерлері 10 000-ға жуық танымал музыка шығармасын басып шығарды. Дегенмен, индустрия музыканы насихаттау немесе жазушыларды дамытуға ешқандай көмек көрсетпеді. Әндер ауыздан ауызға тарады. Көптеген музыканттар мен кәсіби әншілер өздері музыка жазды немесе тапсырыс бойынша әндер жаздырды. Стивен Фостер тәуелсіз кәсіби әнші-күйші ретінде өмір сүруге тырысқан алғашқы композитор болды, бірақ 1850 жылдары авторлық құқық қорғау өте нашар болды және гонорарлар өте аз (немесе мүлдем болмады), сондықтан ол кедейлікте өмір сүрді. Бұл тек басқа бизнес кәсіпорындарымен айналысқан жастар ән шығарудан табыс табу мүмкіндігін сезіне бастағанда ғана өзгере бастады. 1880 жылдарға дейін танымал музыканы шығару музыка дүкендерінің немесе «классикалық» музыка баспагерлерінің қосымша қызметі болды. 1880 жылдан кейін Нью-Йорктегі баспагерлер «плагинг» деп аталатын жарнамалық тәсілді енгізді. 1900 жылға қарай көптеген музыка баспагерлері өз бизнесін 28-ші көшеде (6-шы авеню мен Бродвей арасында) Нью-Йорктің қарқынды дамып келе жатқан ойын-сауық орталығына жақын орналастырды. Бұл аймақ «Тин-Пэн аллеясы» деп аталды. ХХ ғасырдың басында бұрынғыдан гөрі көбірек танымал музыка шығарылды: жылына шамамен 25 000 ән. 1893 жылы «After the Ball» әнінің нотасы бір миллион дана сатылды, ал келесі он жылда барлығы он миллион данаға жетті. АҚШ-тың жаңа авторлық құқық заңнамасы, соның ішінде 1891 жылғы Чейс заңы, авторлық құқықтарды халықаралық деңгейде қорғауға мүмкіндік бергеніне қарамастан, 1909 жылғы Авторлық құқық заңының ережелері көбінесе назарда ұсталмады. Осы мәселені шешу үшін оперетта композиторы Виктор Герберт 1914 жылы Америка композиторлар, авторлар және баспагерлер қоғамын (ASCAP) құрды. Ол Ирвинг Берлин және Джон Филип Соуза сияқты белгілі композиторларды тартты және әрбір адамның өз еңбегі үшін лайықты төленуін және есімдерінің көрсетілуін қамтамасыз етті.

Лицензиялау

Музыкалық баспаның көптеген қырлары бар. Олардың ең бастысы – жарнама, теледидар, фильмдер және басқа да мақсаттар үшін музыканы лицензиялау. Музыкалық баспа бастапқыда тек ноталар жариялаумен айналысты, тіпті партитура да болмады. Көбінесе танымал әндердің сөздері ғана жазылған ән парақтары жасалатын. 19 ғасырда әндердің ноталық жазбаларына қарапайым фортепианомен сүйемелдеу және әннің мелодиясының нотациясы енгізіле бастады. 2010 жылдары музыкалық баспа – композицияларды (әндер, аспаптық туындылар және басқа да музыка) түрлі орындау мақсаттары үшін пайдалануды қамтиды, соның ішінде бейне ойындарға лицензия беру, жазба жасаушы әртістердің келесі хит-синглын табуына көмектесу және лицензиялаудың басқа да салаларында қолдану сияқты жаңа мүмкіндіктер де бар.