Кіріспе

Орта ғасырларда туған батыс музыкасы. Орта ғасыр музыкасы шамамен 6-15 ғасырлар аралығындағы Батыс Еуропаның қасиетті және зайырлы музыкасын қамтиды. Бұл батыс классикалық музыкасының алғашқы және ең ұзақ кезеңі, одан кейін Ренессанс музыкасы келеді; екі кезең де музыктанушылардың пікірінше, ортақ практика кезеңінен бұрынғы ерте музыка деп аталады. Орта ғасырдың дәстүрлі бөлінісіне сәйкес, орта ғасырлық музыканы ерте (500–1000), жоғары (1000–1300) және кеш (1300–1400) орта ғасырлық музыка деп бөлуге болады. Орта ғасырлық музыкаға шіркеуде қолданылатын литургиялық музыка, басқа да қасиетті музыка, сондай-ақ дүниелік немесе діни емес музыка кіреді. Көптеген орта ғасырлық музыка туындылары – таза вокалдық музыка, мысалы, Грегориан әндері. Басқа музыкада тек аспаптар немесе дауыстар мен аспаптар (әдетте дауыстарға сүйеніп аспаптар қолданылған) пайдаланылды. Орта ғасыр кезеңінде музыкалық нотация жүйелері жасалып, дамытылды, бұл авторларға музыкалық ойларды оңай жазуға және таратуға мүмкіндік берді, бірақ нотация ауызша дәстүрмен қатар өмір сүрді және оны толықтырды.

Жанрлары

Ортағасырлық музыка әр түрлі мақсаттар мен жағдайлар үшін жасалғандықтан, түрлі музыка жанрлары пайда болды. Литургиялық және жалпы қасиетті контексттер маңызды болды, бірақ сонымен қатар әлемдік жанрлар да қалыптасты, оның ішінде махаббат әндері мен билер. Орта ғасырдың ерте кезеңінде литургиялық музыка монофониялық ән болды, ал Грегориан әндері басым стильге айналды. Бірнеше тәуелсіз мелодиялық желілердің бір уақытта орындалатын полифониялық жанрлар орта ғасырдың шарықталу кезеңінде дамып, 13-ғасырдың соңы мен 14-ғасырдың басында кеңінен таралды. Полифониялық формалардың дамуы көбінесе Париждің Нотр-Дам соборымен байланысты Ars antiqua стилімен байланысты, бірақ ән желілеріне қатысты импровизациялық полифония одан бұрын пайда болған. Мысалы, органум ән-күйдің әуенін кеңейту үшін бір немесе бірнеше қосымша желілер жасады. Қосымша желілер негізгі мелодиядан параллель интервалмен (әдетте таза бесінші немесе таза төртінші) орындалатын екінші желідей қарапайым болуы мүмкін. Осы типтегі органумның принциптері кем дегенде 9-ғасырға жататын анонимді трактатқа, Musica enchiriadis-ке дейін жетеді, онда бұрыннан бар қарапайым әнді октава, бесінші немесе төртінші интервалында параллель қозғалыспен қайталау дәстүрі сипатталған. Ең ерте жазба үлгілерінің кейбіреулері Аквитаниялық полифония стилінде сақталған, бірақ ең ірі органум Нотр-Дам мектебінен шыққан. Бұл репертуардың жиынтығы көбінесе Magnus Liber Organi (Органумның үлкен кітабы) деп аталады. Туысқан полифониялық жанрларға мотет және клаузула жанрлары кіреді, олардың екеуі де көбінесе қарапайым әннің бастапқы бөлігіне немесе органумның өңделуіне негізделген. Көптеген ерте мотеттер қасиетті және литургиялық (шіркеу қызметінде қолдануға арналған) болғанмен, 13-ғасырдың соңына қарай жанр саяси сатира мен сарайлық махаббат сияқты әлемдік тақырыптарды, сондай-ақ француз және латын мәтіндерін қамтыды. Олар сонымен қатар бірден үш дауысқа дейін, әрқайсысы өз мәтінімен болды. Италияда мадригалдың әлемдік жанры танымал болды. Мотеттің полифониялық сипатына ұқсас, мадригалдар басқа мелодиялық желіде үлкен ағылшылық пен қозғалысқа ие болды. Мадригал формасы полифониялық канондардың (бірнеше әншілердің бірдей мелодияны әртүрлі уақытта орындайтын әндеріне) пайда болуына да ықпал етті, әсіресе Италияда оларды какция деп атады. Бұл үш бөлімді әлемдік шығармалар, онда канонның екі жоғары дауысы аспаптық ұзақ ноталармен сүйемелденді. Орта ғасырдың соңында кейбір таза аспаптық музыка да жазыла бастады, бірақ бұл сирек кездесетін жағдай болды. Би музыкасы сақталған аспаптық музыканың көп бөлігін құрайды және эстампи, дуктия және нота сияқты түрлерді қамтиды.

Құралдар

Ортағасырлық музыканы орындау үшін қолданылатын көптеген аспаптар 21-ші ғасырда да бар, бірақ олар әртүрлі және көбінесе технологиялық жағынан жетілдірілген түрде кездеседі. Флейта орта ғасырларда күміс немесе басқа металл емес, ағаштан жасалатын, және оны бүйірден немесе ұшынан үрлеп ойнауға болатын. Қазіргі оркестрлік флейталар көбінесе металдан жасалады, күрделі клапандық механизмдері мен герметикалық төсемдері бар, ал ортағасырлық флейталарда орындаушы саусақтарымен жабатын тесіктері болған (мысалы, тіркеуіш сияқты). Тіркеуіш орта ғасырларда ағаштан жасалған, және 21-ші ғасырда пластик сияқты синтетикалық материалдардан жасалса да, көбінесе бұрынғы пішінін сақтайды. Гемсхорн тіркеуіш сияқты, алдыңғы жағында саусақ тесіктері бар, бірақ ол шын мәнінде окариналар тұқымдасына жатады. Флейтаның бір алдағысы – пан флейтасы орта ғасырларда танымал болған, және оның грек тектес болуы мүмкін. Бұл аспаптың құбырлары ағаштан жасалып, әртүрлі дыбыстарды шығару үшін ұзындығы бойынша реттелген. Орта ғасырлық музыкада лют сияқты көптеген қысылатын ішекті аспаптар қолданылған, ол алмұрт пішіндес іші қуыс денелі, қазіргі гитараның алдағысы. Басқа қысылатын ішекті аспаптарға мандор, гиттерн, цитола және псалтерия жатқан. Псалтерия мен цитраға ұқсас құрылысы бар дульцимерлер бастапқыда қысылып тартылған, бірақ 14-шы ғасырда музыканттар металл ішектерді пайдалануға мүмкіндік берген жаңа металлургиялық технология пайда болғаннан кейін, оларды балғамен соққылай бастады. Византия империясының иілген лирасы – Еуропадағы ең алғашқы иілген ішекті аспап. Қазіргі скрипка сияқты, орындаушы тартылған ішектердің үстінен ширатылған қылды қозғалту арқылы дыбыс шығарған. 9-шы ғасырдың парсы географы Ибн Хурраддхбих Византия лирасын, араб рабабына тең иілген аспап ретінде және византиялықтардың ургун (орган), шилиани (вероятно, арфа немесе лираның бір түрі) және саландж (вероятно, сыбызғы) сияқты типтік аспаптары ретінде лексикографиялық талқылауында атаған. Харди-гарди – бұл (қазір де) механикалық скрипка, ол ішектерін "иілу" үшін кранкқа бекітілген шайырланған ағаш дөңгелекті пайдаланады. Дыбыс қорабы жоқ еврей арфасы сияқты аспаптар да танымал болған. Құбырлы органның, скрипканың (немесе виоланың) және қазіргі тромбонның (сакбут деп аталады) алғашқы үлгілері қолданылған.

Нөмірлік

Орта ғасырлар кезеңінде батыс музыкасын жалпы практика дәуірінде қалыптасқан нормаларға айналдыратын нотациялық және теориялық практиканың негізі қаланды. Олардың ең айқын көрінісі – жан-жақты музыкалық нотация жүйесінің құрылуы; алайда, теориялық жетістіктер, әсіресе ырғақ және полифонияға қатысты, батыс музыкасының дамуы үшін бірдей маңызды. Алғашқы ортағасырлық музыкада ешқандай нотациялық жүйе болмаған. Әндер негізінен монофониялық (бір ғана мелодия, сүйемелдеусіз) болды және ауызша дәстүр арқылы берілді. Рим әртүрлі литургияларды біріктіруге тырысқанда және Рим дәстүрін негізгі шіркеу дәстүрі ретінде орнатуға ұмтылғанда, осы ән әуендерін кең аумаққа тиімді жеткізу қажеттілігі де айқын болды. Музыканы тек "құлақпен" үйрету мүмкін болған кезде, бұл шіркеудің әртүрлі аймақтарда бірдей әуендерді орындауына кедеріл келтірді, себебі әрбір жаңа адам әнді білетін адаммен уақыт өткізіп, оны "құлақпен" үйренуі керек еді. Бұл мәселені шешудің алғашқы қадамы – ән мәтіндерінің үстіне үндеу қозғалысының бағытын көрсететін түрлі белгілерді жазу болды, олар неймалар деп аталды. Неймалардың шығу тегі нақты емес және пікірталастарға түседі; алайда, көптеген ғалымдар олардың ең жақын ата-бабалары – дауыс көтерілуін және төмендеуін көрсете отырып, маңызды декламациялық нүктелерді тіркеген классикалық грек және рим грамматикалық белгілері екендігіне келіседі. Классикалық грамматиканың екі негізгі белгісі – дауыс көтерілуін білдіретін акус, / және дауыс төмендеуін білдіретін гравис. Нейма белгілері бар ән мәтінін оқитын әнші әуеннің жоғарылап, сол күйінде қалып немесе төмендеп кеткенін анықтай алатын. Әншілер әнді жақсы білгендіктен, мәтіннің үстіндегі неймалар әнді еске түсіріп, бірақ аралықтарын нақты көрсетпейтін. Алайда, нейма белгілері бар ән мәтінін оқитын әнші бұрын естімеген әнді көре алмайтын; мұндай шығармаларды кейінгі, дәлірек нотациялық жүйелердегі нұсқаларсыз дұрыс түсіндіру мүмкін емес. Бұл неймалар ақырында неймалық нотацияның негізгі белгілеріне айналды: жоғары нотаны көрсететін және акус сияқты көрінетін вирга (немесе "сабы") және төменгі нотаны көрсететін пунктум (немесе "дақ"), гравис белгісін нүктеге дейін қысқартқан. Осылайша, акус және гравис әріптері біріктіріліп, буынның графикалық дауыстық өрнегін көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл жазба түрі сегізінші ғасырдан ертерек пайда болған сияқты, бірақ тоғызыншы ғасырда ол музыкалық жазбаның негізгі әдісі ретінде орнықты. Вирга мен пунктумның негізгі белгілері жеке ноталар үшін белгі болып қалды, бірақ көп ұзамай бірнеше ноталардың қосылуын көрсететін басқа неймалар пайда болды. Бұл жаңа неймалар – лигатуралар – екі бастапқы белгінің бірігуінен тұрды. Музыкалық жазбаның алғашқы түрі – әннің мәтініндегі нүктелерді пайдалану, олардың кейбіреулері жоғары немесе төмен болуына байланысты, оқырманға әуеннің бағытын шамамен түсінуге мүмкіндік берді. Алайда, бұл жазбалар әншіге әнді жадында сақтау үшін ғана қолданылды. Бұл негізгі неймалық нотация ноталардың санын және олардың жоғары немесе төмен қозғалғанын ғана көрсете алатын. Оның дәл биіктігін, ырғағын, тіпті бастау нотасын анықтау мүмкін емес еді. Бұл шектеулер неймалардың ауызша дәстүрді алмастырудың орнына оны қолдауға арналған құрал ретінде жасалғанын көрсетеді. Алайда, ол жай ғана есте сақтау құралы ретінде пайдаланғанымен, көп ұзамай нақты жазбаның құндылығы айқын болды. Музыкалық нотацияның келесі дамуы – «биіктік неймалары» болды, онда неймалар бір-біріне қатысты әртүрлі биіктікте мұқият орналастырылды. Бұл неймаларға берілген аралықтың шамасын және бағытын шамамен көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл тез арада бір немесе екі жолға, әрқайсысы белгілі бір нотаны білдіретін, музыкаға бұрынғыларына қатысты барлық неймалармен орналастырылды. Бастапқыда бұл жолдардың ерекше мәні болмаған, оның орнына қай нотаны білдіретін әріп басынан орналастырылған. Алайда, ортаңғы До және төменгі бестен бір Фа белгілері баяу тарала бастады. Алғашында тек пергаментке сызылған сызықтар енді екі түрлі түсті сиямен салынды: әдетте қызыл Фа үшін, сары немесе жасыл До үшін. Бұл музыкалық таяқтың бастамасы болды. Төрт жолды таяқтың аяқталуы орта ғасырдың ең маңызды музыкалық теоретиктерінің бірі Гвидо д’Ареццоға (шамамен 1000–1050) есептеледі. Ескі дереккөздер таяқтың дамуын Гвидоға жатқызса, кейбір қазіргі ғалымдар оның бұрыннан дамып келе жатқан жүйені жинақтаушы болғанын ұсынады. Қай жағдайда болса да, бұл жаңа нотация әншіге оған мүлдем беймәлім пьесаларды қысқа уақыт ішінде үйренуге мүмкіндік берді. Алайда, ән әуендерінің нотациясы көптеген жағынан жетілдірілгенімен, бір негізгі мәселе шешілмеді: ырғақ. Неймалық нотациялық жүйе, тіпті толық дамыған күйінде де, ноталарды орындаудың ырғағын нақты анықтамады.

Музыка теориясы

Орта ғасырлардағы музыка теориясы бұрынғыдан гөрі тональдық материал, текстура және ритм жағынан бірнеше жаңалықтарға қол жеткізді.

Ритм

Ритмге қатысты бұл кезең оның тұжырымдамасы мен белгісінде бірнеше күрт өзгерістерге ие болды. Ерте орта ғасырлар кезеңінде ырғақты жазу әдісі болмаған, сондықтан осы ерте музыканың ырғақты практикасы ғалымдар арасында пікірталас тудырады. Жазбалық ырғақ жүйесінің алғашқы түрі 13 ғасырда пайда болды және бірнеше режимге негізделді. Бұл ырғақты жоспарды музыка теоретигі Иоганнес де Гарландия, шамамен 1250 жылы жазылған "De Mensurabili Musica" еңбегінің авторы, осы ырғақты режимдерді анықтайтын және толық түсіндіретін трактат арқылы жүзеге асырды. Өзінің трактатында Иоганн де Гарландия режимнің алты түрін немесе ұзақ және қысқа ноталарды әртүрлі орналастырудың алты әдісін сипаттайды. Әр режим үш темпораның ортақ бірлігі (перфекция) ішінде соққылардың (немесе темпоралардың) ритмикалық үлгісін қалыптастырады, ол қайта-қайта қайталанады. Сонымен қатар, мәтінсіз жазу лигатуралар тізбегіне негізделген (ноталар топтарының бір-бірімен байланысқан сипаттамалық жазулары). Ритмді режимді әдетте пайдаланылатын лигатуралардың үлгілерімен анықтауға болады. Мелодиялық жолға ырғақты режим берілгеннен кейін, әдетте, осы режимнен аз ауытқу болды, дегенмен ырғақты түзетулер лигатуралардың күтілетін үлгісіндегі өзгерістермен, тіпті басқа ырғақты режимге ауысу деңгейіне дейін көрсетілуі мүмкін. Ритмге қатысты келесі қадам неміс теоретигі Франко Кёльннен келді. 1280 жылы жазылған "Ars cantus mensurabilis" ("Менсуралы музыка өнері") трактатында әртүрлі пішінді ноталардың ритмикалық мәндері мүлдем әртүрлі болатын ноталау жүйесін сипаттайды. Бұл – бұрынғы де Гарландия жүйесінен айтарлықтай өзгеріс. Бұрын жеке нотаның ұзындығы тек режимнің өзінен ғана анықталса, бұл жаңа кері байланыс режимді тәуелді етіп, оны даусыз ұзақтығы бар жеке ноталар немесе фигуралар анықтайды, бұл жаңалық еуропалық музыканың кейінгі тарихына зор әсер етті. 13 ғасырдағы сақталған жазба музыканың көпшілігі Гарландия анықтаған ырғақты режимдерді қолданады. Ритмнің эволюциясындағы қадам 13 ғасырдың басында Ars Nova стилінің пайда болуымен қатар жүрді. Бұл жаңа стильге қатысты ең танымал теоретик – Филипп де Витри, ол 1320 жылы "Ars Nova" ("Жаңа өнер") трактатын жазғанымен танымал. Бұл музыкаға арналған трактат осы дәуірдің стиліне өз атын берді. Кейбір жағынан қазіргі заманғы ырғақты жазу жүйесі Витриден басталды, ол ырғақты режимдер туралы ескі идеядан толықтай арылды. Қазіргі заманғы уақыт өлшегіштерінің алдыңғылары да Ars Nova-дан шыққан. Бұл жаңа стиль Франко Кёльннің жұмысына негізделген. Франконың жүйесінде breve мен semibreves (яғни жартылай breve) арасындағы қатынас breve мен long арасындағы қатынасқа тең болды: және, өйткені ол үшін modus әрқашан толық (үшке топталған), tempus немесе соққы да толық болды, сондықтан үш жартылай нотадан тұрды. Кейде режимнің контекстіне тек екі жартылай нотадан тұратын топ қажет болады, алайда бұл екі жартылай нота әрқашан бір қалыпты ұзындығы және бір қос ұзындығы болады, осылайша бірдей уақыт кеңістігін алады және осылайша tempus-тың толық бөлінуі сақталады. Бұл үштік бөлініс барлық ноталар үшін қолданылады. Керісінше, Ars Nova кезеңі екі маңызды өзгеріс енгізді: біріншісі – ноталардың одан да кішігірім бөлінісі (жартылай ноталарды енді минимумға бөлуге болады), ал екіншісі – "өлшеу" дамуы. Мезенділіктерді әртүрлі тәсілдермен біріктіріп, метрикалық топтамаларды жасауға болады. Бұл өлшеулер топтамалары қарапайым және құрама өлшемнің бастауы болып табылады. Ars Nova кезінде tempus-тың толық бөлінісі жалғыз нұсқа емес еді, өйткені қос бөліністер көбірек қабылданды. Витри үшін breve бүкіл композиция үшін немесе бір бөлімі үшін екі немесе үш кіші жартылай ноталар тобына бөлінуі мүмкін. Осылайша, tempus (breve-тің бөлінуін білдіретін термин) үштік бөлінісі бар "толық" (tempus perfectum) немесе екілік бөлінісі бар "кемделмейтін" (tempus imperfectum) болуы мүмкін. Сол сияқты, жартылай нотаның бөлінісі (проляция деп аталады) үш минимумға (prolatio perfectus немесе major prolation) немесе екі минимумға (prolatio imperfectus немесе minor prolation) бөлінуі мүмкін, ал жоғары деңгейде, ұзындықтардың бөлінісі (модус деп аталады) үш немесе екі breve (modus perfectus немесе толық режим, немесе modus imperfectus немесе кемделмейтін режим) болуы мүмкін. Витри бұны бір қадам әрі қарай жалғастырды, ол белгілі бір шығарманың дұрыс бөлінуін басында біздің қазіргі заманғы "уақыт белгісіне" тең "өлшеу белгісін" қолдану арқылы көрсетті. Tempus perfectum шеңбермен, ал tempus imperfectum жарты шеңбермен белгіленетін (қазіргі символ , уақыт белгісіне балама ретінде пайдаланылады, бұл шын мәнінде осы символдың қалдығы, көпшілік сенгендей "жалпы уақытқа" деген аббревиатура емес). Бұл жаңалықтардың көпшілігі Витриге жатқызылса да және Ars Nova трактатында белгілі бір дәрежеде кездессе де, Витридің замандасы және жеке танысы Иоганн де Мюрис (немесе Жан де Марс) Ars Nova-ның жаңа өлшемдік жаңалықтарын ең толық және жүйелі түрде қарастырды (өлшемдік нотация туралы қысқаша түсіндіру үшін Ренессанс музыкасы туралы мақалаға қараңыз). Көптеген ғалымдар, оң атрибутивті дәлелдің жетіспеуін келтіре отырып, "Витридің" трактатын анонимді деп санайды, бірақ бұл оның ырғақтық нотация тарихындағы маңыздылығын кемсітпейді. Алайда, бұл өлшемдік жүйені қабылдап, түсіндірген алғашқы анықталған ғалым де Мюрис болды, ол Гарландия ырғақты режимдер үшін не істесе, соны істеген деуге болады. Орта ғасырлардың барлық кезеңі бойында көптеген музыкалар негізінен толық tempus-та жазылған, ал ерекше эффектілер кемделмейтін tempus бөлімдерімен жасалған; музыкалық зерттеушілер арасында мұндай бөлімдер тең ұзындықтағы breve-пен орындалған ба, әлде өзгерген бе, және егер өзгерсе, қандай пропорцияда өзгергені туралы үлкен дау бар. Бұл Ars Nova стилі 14 ғасырдың соңындағы Ars subtilior-дың жоғары синхронатталған шығармаларына дейін басты ырғақтық жүйе болып қала берді, ол нотациялық және ырғақтық күрделіліктің шегіне дейін жеткізілді. Бұл қосымша жанр Ars Nova-ның қамтамасыз еткен ырғақтық еркіндіктің шегіне дейін жеткізілді, кейбір шығармаларда әртүрлі дауыстар бір мезгілде әртүрлі өлшемдерде жазылған. Бұл музыкадағы ырғақтық күрделілік 20 ғасырғы музыкадағы күрделілікке тең келеді.

Полифония

Батыс музыка теориясының жалпы тарихында полифонияның пайда болуымен байланысты текстуралық өзгерістер де маңызды болды. Бұл тәжірибе батыс музыкасын бүгінгі таңда білетін гармониялық доминантты музыкаға айналдырды. Бұл текстуралық дамудың алғашқы деректері екі анонимді, бірақ кең таралған музыка трактаттарында, Musica және Scolica enchiriadis табылды. Бұл жазбалар тоғызыншы ғасырдың соңғы жартысына таман жазылған. Бұл трактаттарда тәжірибеде жақсы қалыптасқан сияқты әдіс сипатталған. Бұл ертедегі полифония үш қарапайым және үш құрамды интервалға негізделген. Бірінші топта төртінші, бесінші және сегізінші интервалдар бар, ал екінші топта сегізінші және төртінші, сегізінші және бесінші және қос сегізінші интервалдар бар. Бұл жаңа практикаға трактаттардың авторы organum деген атау береді. Органумды жазылған уақытына қарай жіктеуге болады. Энхириадада сипатталған ертедегі органдарды "қатаң органдар" деп атауға болады. Қатаң органдар, өз кезегінде, екі түрге бөлінеді: диапенте (бесінші аралықтағы органдар) және диатессерон (төртінші аралықтағы органдар). Алайда, бұл екі түрдегі де қатаң органның сол кездегі музыкалық ережелерімен проблемалары болды. Егер олардың біреуі түпнұсқалық әнді ұзақ уақыт бойы қатар орындаса (режимге байланысты), тритон пайда болады. Бұл проблема екінші типті органомды қолдану арқылы біршама шешілді. Бұл екінші стильді "еркін органум" деп атады. Оның ерекшелігі - бөлшектердің тек қатар қозғалуы ғана емес, сонымен қатар көлбеу немесе қарама-қарсы қозғалуы мүмкін. Бұл қорқынышты тритоннан аулақ болуды жеңілдетті. Органның соңғы стилі "мелизматикалық орган" деп аталды, бұл осы уақытқа дейінгі полифониялық музыканың қалған бөлігінен айтарлықтай ерекшеленді. Бұл жаңа стиль нотаға қарсы емес, керісінше, гүлді мелизмалық сызықпен бірге бір тұрақты сызық болды. Бұл соңғы түрді органды сол кездегі ең танымал полифониялық композитор Леонин де енгізді. Ол бұл стильді өлшенген дисканттық жолдармен біріктірді, ол ырғақты ретті органом композициясының шыңын құру үшін қолданды. Бұл соңғы кезеңді кейде Нотр-Дам полифония мектебі деп атайды, өйткені Леонин (және оның шәкірті Перотин) сол жерде орналасты. Бұдан басқа, полифонияның бұл түрі барлық кейінгі стильдерге әсер етті, ал мотеттердің кейінгі полифониялық тұқымдары Нотр-Дамның қолданыстағы органдарының тропы ретінде басталды. Ортағасырлық музыка теориясының тағы бір маңызды элементі - би биіктерінің орналасуы мен түсінілу жүйесі. Орта ғасырларда бұл жүйелі түрде жасалған қадамдар мен жарты қадамдар, қазір біз шкала деп атаймыз, бұл режим деп аталды. Модальдық жүйе қазіргі шкалалар сияқты жұмыс істеді, сондықтан ол мелодиялық жазудың ережелері мен материалдарын ұсынды. Сегіз шіркеу реті: Дориан, Гиподориан, Фригий, Гипофригий, Лидия, Гиполидия, Миксолидия және Гипомиксолидия. Бұл тәсілдерге қатысты көптеген ақпаратты, сондай-ақ оларды практикалық қолдануды 11-ғасырда теоретик Йоханнес Аффлигеменсис жазған. Өзінің еңбегінде ол әр режимге үш анықтамалы элементті сипаттайды: соңғы (немесе финалис), айтылу тоны (тенор немесе конфиналис) және диапазон (немесе амбитус). Финалис - бұл режимнің негізгі нүктесі болып табылатын және атауынан көрінетіндей, әрқашан соңғы тон ретінде қолданылады. Рецитациялық тон - бұл мелодияның негізгі нүктесі (әсіресе ішкі) болып табылатын тон. Бұл, әдетте, шығармада жиі қайталанатын тон, және, ақыр соңында, диапазон берілген режім үшін жоғарғы және төменгі тондарды шектейді. Сегіз режимді олардың соңғы (финалы) негізінде төрт санатқа бөлуге болады. Орта ғасырлардағы теоретиктер бұл жұптарды maneriae деп атады және оларды грек сандарының реттік саны бойынша белгіледі. d, e, f және g соңғылары бар ретілер тиісінше protus, deuterus, tritus және tetrardus топтарына жатқызылады. Оларды "нақты" немесе "жаман" режимге қарай әрі қарай бөлуге болады. Бұл айырмашылықтар соңғы режимге қатысты режимнің ауқымына қатысты. Аутентикалық режімдердің ауқымы шамамен октаваға тең (бір тон жоғары немесе төмен рұқсат етіледі) және соңғыдан басталады, ал плагальдық режімдер, әлі де октаваға жуық болса да, аутентикалықтан төмен төртіншіден басталады. Модальдық жүйенің тағы бір қызықты аспектісі - бұл "Musica ficta" қолдануы, ол белгілі бір жағдайларда режіміне қарамастан биіктіктерді өзгертуге (мысалы, В-ны В-ға ауыстыруға) мүмкіндік береді. Бұл өзгерістердің бірнеше пайдасы бар, бірақ олардың бірі - тритоннан туындаған әуендік қиындықтардан аулақ болу. Бұл шіркеу режимдері, грек аттары болғанымен, грек теоретиктерінің режимдерімен аз байланысты. Керісінше, көптеген терминология ортағасырлық теоретиктердің қате пайдалануы сияқты көрінеді. Шіркеу режимдерінің ежегі грек режимдерімен қатысы болмаса да, грек терминологиясының көптігі Византия дәстүрінің литургиялық әуендерінде болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл жүйе octoechos деп аталады және ол да сегіз санатқа бөлінген, echoi деп аталады. Нақты ортағасырлық музыка теоретиктері туралы көріңіз: Исидор Севильский, Аурелиан Реомский, Одо Клунийский, Гвидо Ареццолық, Герман Контрактус, Иоанн Котто (Иоанн Аффлигеменсис), Иоанн де Мюрис, Франко Кельнский, Иоанн де Гарландия (Иоанн Галликус), Аноним IV, Маркетто да Падова (Маркеттус Падуанский), Жак Лиежский, Иоанн де Грохео, Петр де Крюс (Пьер де ла Круа), Филипп де Витри.

Ертедегі ән айту дәстүрлері

Шырқау (немесе жай ән) – христиан шіркеуінің ең ерте белгілі музыкасын көрсететін монофониялық қасиетті (бір, сүйемелдемесіз әуен) форма. Шырқау бірнеше еуропалық орталықтарда жеке-жеке дамыды. Ең маңыздылары – Рим, Испания, Галлия, Милан және Ирландия болғанмен, басқалары да болды. Бұл стильдер аймақтық литургияларды қолдау үшін жасалған. Әр аймақ өзінің шырқауын және тойлау ережелерін әзірледі. Испания мен Португалияда мосараб шырқауы қолданылды, ол Солтүстік Африка музыкасының ықпалын көрсетеді. Мосараб литургиясы тіпті мұсылман үкімдігі кезінде де сақталды, бірақ бұл оқшауланған бағыт болды және кейіннен бүкіл литургияда біртектілікке қол жеткізу үшін бұл музыка басылды. Миланда Әулие Амвросийдің есімімен аталатын Амброзиан шырқауы стандартты болды, ал Беневенто шырқауы Италияның тағы бір литургиялық орталығы Беневенто маңында дамыды. Галлияда галликан шырқауы, ал Ирландия мен Ұлыбританияда кельт шырқауы қолданылды. Каролингтер әулеті Франк империясының барлық аймақтарында діни рәсімдер мен шырқауды стандартизациялауды қалады. Осы кезде Рим Батыс Еуропаның діни орталығы болса, Солтүстік Галлия мен Рейн өңірі (әсіресе Аахен қаласы) саяси орталық еді. Стандарттау жұмысы негізінен римдік және галликандық аймақтық литургияларды біріктіруден тұрды. Шарль (742–814) жаңа шырқау түрін үйрету үшін жаттығудан өткен әншілерді империяның барлық аймақтарына жіберді. Бұл шырқау жинағы Григориан шырқауы деп аталды, ол Рим папасы I Григорийдің есімімен аталды. Дегенмен, бұл тек Каролингтер таратып жүрген халықтық аңыз. Григориан шырқауы сол кезде мүлдем болған жоқ. Бірақ, I Григорийдің папалық кезеңі сол кездегі римдік шырқауды жинауға және жүйелеуге үлкен үлес қосып, 9-шы және 10-шы ғасырларда галликан шырқауымен бірге Григориан шырқауының екі түбірінің бірін құрауы мүмкін. 12-ші және 13-шы ғасырларда Григориан шырқауы Миландағы Амброзиан шырқауы мен Испаниядағы бірнеше арнайы тағайындалған шіркеулердегі мосараб шырқауын қоспағанда, барлық басқа батыс шырқау дәстүрлерін ығыстырды. Хильдегард фон Бинген (1098–1179) – ең ерте белгілі әйел композиторлардың бірі. Ол католик шіркеуі үшін көптеген монофониялық шығармалар жазды, олардың басым көпшілігі әйел дауыстарына арналған.

Ерте полифония: органум

9-ғасырдың соңына қарай Швейцариядағы Сент-Галл сияқты монастырьлардағы әншілер әнге тағы бір бөлік қосумен тәжірибе жасауды бастады, әдетте, параллель қозғалыстағы дауыс, көбінесе түпнұсқа күйден жоғары төртінші немесе бесінші интервалмен ән салады (интервалды қараңыз). Бұл даму органум деп аталады және контрапункттің бастауын, сондай-ақ, ақыр соңында гармонияның пайда болуын білдіреді. Келесі бірнеше ғасырлар бойы органум түрлі жолдармен дамыды. Бұл дамулардың ең маңыздысы – 1100 жылға жуық уақытта «флорид органумының» құрылуы болды, кейде ол Санкт-Марциал мектебі деп те аталады (оңтүстік-орталық Франциядағы монастырь атымен, онда осы репертуардың ең жақсы сақталған қолжазбасы бар). «Флорид органумында» түпнұсқа күй ұзақ ноталармен орындалса, ал қосымша дауыс әрбір түпнұсқа нотаға көптеген ноталарды орындайды, көбінесе өте күрделі әуенмен, әрқашан кемелді консонанстарды (төртінші, бесінші және октаваларды) баса назар аударады, бұл ерте органумдарда да кездесетін еді. Органумның кейінгі дамуы Англияда болды, онда үшінші интервалға ерекше мән берілді, сондай-ақ, органум әдетте қолданыстағы ән әуеніне қарсы импровизацияланған, ал Париждегі Нотр-Дам соборы 13-ғасыр бойы музыкалық шығармашылықтың орталығы болды. Ерте ортағасырлық кезеңдегі музыканың көп бөлігі авторсыз. Олардың кейбіреулері ақындар және лириктер болған, ал олар сөз жазған әуендерді басқалар шығарған болуы мүмкін. Орта ғасырлардағы монофониялық музыканы авторлыққа жатқызу әрқашан сенімді болмайды. Осы кезеңнен сақталған қолжазбаларға «Музика Энкириадис», Сантьяго-де-Компостеланың «Кодекс Каликсинус», «Магнус Либер» және «Винчестер Тропер» кіреді. Ерте орта ғасырларда өмір сүрген белгілі композиторлар немесе ақындар туралы толық ақпарат алу үшін Рим папасы I Григорий, Сент-Годрик, Бингендік Хильдегарда, Гукбальд, Ноткер Балбул, Ареццолық Одо, Клунилік Одо және Тутило туралы қараңыз.

Литургиялық драма

Орта ғасырдың басында Еуропаның тағы бір музыкалық дәстүрі – литургиялық драма болды. Литургиялық драма, мүмкін, 10 ғасырда литургиялық мәтіндердің троптармен – поэтикалық безендірулерінен пайда болды. Олардың бірі, Пасха күні таңертеңгі литургияға жататын Quem Quaeritis деп аталатын троп, шамамен 950 жылы қысқаша пьесаға айналды. Ең көне сақталған жазба дереккөз – Винчестер Тропері. 1000 жылға қарай Солтүстік Еуропада кеңінен орындалды. Ұзақ өтпей, Пасхалық пьесаның музыкалық және мәтіндік үлгісімен ұқсас Рождестволық пьеса да жасалды, одан кейін басқа пьесалар да пайда болды. Музыктанушылар арасында мұндай пьесалардың аспаптық сүйемелдеуіне қатысты пікірталас бар, себебі сахналық көрсетімдер, басқа жағынан өте толық және нақты болғанымен, аспаптардың қатысуын талап етпейді. Бұл драмаларды монахтар, қарындастар және дін қызметкерлері қойды. Әдеби пьесалардан айырмашылығы, литургиялық драма әрқашан әнмен орындалды. Көптеген пьесалар қазіргі заманғы реконструкция мен орындалуға мүмкіндік беретіндей жеткілікті түрде сақталған (мысалы, жақында кем дегенде он рет жазылған Даниялдың пьесасы).

Голиардтар

Голиардтар – X ғасырдан XIII ғасырдың ортасына дейін Еуропа бойынша саяхалап жүрген ақындар мен музыканттар. Көбінесе олар ғалымдар немесе дін қызметкерлері болған және латын тілінде өлең жазып, ән салған. Көптеген өлеңдері сақталғанмен, музыкасының өте аз бөлігі ғана жеткен. Олар трубадурлар мен труверлер дәстүріне, әсіресе оның қалыптасуына зор ықпал еткен болуы мүмкін. Олардың поэзиясының көп бөлігі діни емес, секулярлы, кейбір әндері діни идеалдарды мақтайтын болса, енді біреулері ішімдікке берілу, рассалық және құмарлық туралы ашық айтады. Голиардтардың әндерінің ең маңызды қолжазбаларының бірі – «Кармина Бурана».

Арс антиква

1150-1250 жылдар аралығында Нотр-Дам полифония мектебінің гүлденуі готикалық сәулеттің бірдей есімді жетістіктерімен сәйкес келді: шын мәнінде, белсенділіктің орталығы Нотр-Дам соборында болды. Кейде осы кезеңдегі музыканы Париж мектебі немесе Париж органумы деп атайды, және ол дәстүрлі түрде Арс антиква деп танылатын нәрсенің бастауын білдіреді. Бұл кезең батыс музыкасында ырғақтық нотацияның алғаш рет пайда болған кезі болды, көбінесе ырғақтық режимдер деп аталатын ырғақтық нотацияның контекстік әдісіне негізделген. Бұл сонымен қатар пропорцияға, текстураға және сәулеттік эффектіге назар аударатын формальды құрылымның тұжырымдамаларының дамыған кезі болды. Осы кезеңнің композиторлары флоридті және дискант органумын (флоридті типтегі ұзақ сақталған ноталарға қарсы көптеген ноталық мелизмалардың тізбегіне қарағанда, нотаға қарсы көбірек ноталар) ауыстырып, бірнеше жаңа музыкалық формаларды жасады: клаузула, органумның мелизмалық бөлімдері, жаңа сөздермен және одан әрі музыкалық өңдеумен жабдықталған; кондуктус, бір немесе бірнеше дауыстарды ырғақты түрде орындауға арналған әндер, көбінесе қандай да бір процессияда; және троптар, ескі әннің бөлімдеріне жаңа сөздер мен кейде жаңа музыка қосылған. Бұл жанрлардың барлығы, біреуін қоспағанда, әнге негізделген; яғни, дауыстардың бірі (әдетте үш, кейде төрт), көбінесе ең төменгісі (осы кезеңде тенор), ән әуенімен шырқалатын, бірақ еркін құрастырылған нота ұзындығымен, ал басқа дауыстар органумды орындады. Бұл әдістен ерекшелігі – толығымен еркін құрастырылған екі дауысты композиция – кондуктус болды. Жоғары орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінің ең маңызды музыкалық формаларының бірі – мотет, бастапқыда Нотр-Дам кезеңінде клаузуладан, әсіресе Перотин әзірлеген көп дауысты формадан пайда болды, ол өзінің ізашары – собор каноны Леониннің ұзақ флоридті клаузулаларын дисканттық стильдегі алмастырулармен алмастыру арқылы осыған жол ашты. Бірте-бірте осы алмастырулардың толық кітаптары пайда болды, оларды әртүрлі әндерге қосуға және алып тастауға болады. Шын мәнінде, олардың саны контексте қолданылғаннан көп болғандықтан, клаузулалар жеке орындалған болуы мүмкін, мессаның басқа бөлімдерінде немесе жеке құлшылықтарда. Осылайша практикаланған клаузула литургиялық емес сөздермен толтырылған кезде мотетке айналды, ал бұл Арс нова дәуірінде, яғни 14-шы ғасырда үлкен жетілуге, күрделілікке және нәзіктікке жетті. Бұл дәуірден сақталған қолжазбаларға Монпелье кодексі, Бамберг кодексі және Лас-Уэльгас кодексі жатады. Осы кезеңнің композиторларына Леонин, Перотин, В. де Уайкомб, Адам де Сен-Виктор және Петрус де Крус (Пьер де ла Круа) кіреді. Петрус жартылай нотаның ұзындығына сәйкес үштен астам семібрев жазудың жаңашылдығымен ерекшеленді. Бұл тәжірибе кемелсіз темпус жаңашылдығынан бұрын пайда болып, қазіргі кезде «Петрондық» мотеттер деп аталатын дәуірді ашты. Бұл 13-шы ғасырдың соңындағы шығармалар үш-төрт бөлімнен тұрады және бірнеше мәтін бір уақытта орындалады. Бастапқыда тенорлық желі (латынша tenere – «ұстау») түпнұсқа латын тілінде бұрыннан бар литургиялық ән саптарын ұстады, ал жоғарыдағы бір, екі немесе тіпті үш дауыс, органалдық дауыстар деп аталатын, литургиялық тақырыпқа латынша немесе француз тілінде түсініктеме берді. Дюплумның (тенордан жоғары тұрған бөлік) ырғақтық мәндері тенордан төмен болды, триплумның (дюплумнан жоғары тұрған желі) ырғақтық мәндері дюплумнан төмен болды, және т.б. Уақыт өте келе органалдық дауыстардың мәтіндері көбінесе зайырлы сипатқа ие болды және тенор желісіндегі литургиялық мәтінмен байланысы азайды. Петрониялық мотеттерде көрінетін ырғақтық күрделіліктің артуы 14-шы ғасырдың ерекшелігі болды, бірақ Франция, Италия және Англия музыкасы сол уақытта мүлдем басқа жолдарды таңдады.

Санта-Мария әндері

Санта-Марияның әндері (Cantigas de Santa Maria) – Альфонсо X Дананың (1221–1284) тұсында галиси-португал тілінде жазылған, музыкалық нотациясы бар 420 өлең. Қолжазба, шамамен, 1270–1280 жылдар аралығында жинақталған, әр 10 өлең сайын әсем суреттермен безендірілген. Суреттерде көбінесе музыканттар бейнеленген, сондықтан бұл қолжазба ортағасырлық музыка иконографиясының маңызды көзі болып табылады. Кантигалардың авторлығы көбінесе Альфонсоға жатқызылғанымен, оның өзі композитор болған-болмағаны, әлде жинақтаушы болған-болмағаны әлі де нақты емес; Альфонсо музыканттар мен ақындарды үнемі сарайына шақырып тұрған, олардың Кантигалардың жасалуына қатысқандығы сөзсіз. Бұл орта ғасырлардағы монофониялық (жеке орындалатын) әндердің ең ірі жинақтарының бірі, және әрбір әнде Әзіре Мәриям есімдері айтылады, ал әрбір оныншы ән – гимн. Қолжазбалардың төрт данасы сақталған: екеуі Эль-Эскориалда, біреуі Мадридтегі Ұлттық кітапханада, ал тағы біреуі Флоренцияда (Италия) орналасқан. Кейбір қолжазбаларда түрлі аспаптармен ойнайтын музыканттар бейнеленген түрлі-түсті миниатюралар кездеседі.

Трубадурлар, трубёрлар және миннезгерлер

Трубадурлар мен труверлердің музыкасы – аспаптармен сүйемелдеуі мүмкін, монофониялық зайырлы әндердің халықтық дәстүрі. Оны кәсіби, кейде көшпелі музыканттар орындаған, олар әнші, аспапшы және ақын ретінде бірдей шеберлікке ие болған. Трубадурлар окситан тілінде (langue d'oc немесе прованс тілі деп те аталады), ал труверлер көне француз тілінде (langue d'oïl деп те аталады) өнер көрсеткен. Трубадурлар дәуірі Прованстағы мәдени өмірдің гүлденуімен бірге болды, ол он екінші ғасырдың соңынан он үшінші ғасырдың басына дейін жалғасты. Трубадурлар әндерінің тақырыптары соғыс, рыцарлық және ізгі махаббат – алыстан таңдалған, идеалдаған әйелге деген сезім болды. Альбигендік крест жорығынан кейін трубадурлар дәуірі аяқталды, бұл Рим папасы Иннокентий III-нің катар ересін жоюға бағытталған қатаң науқаны (сонымен қатар оңтүстіктің байлығын тартып алуды көздеген солтүстік барондарының ниеті) болды. Құтқарылған трубадурлар Португалияға, Испанияға, Солтүстік Италияға немесе Солтүстік Францияға (трувер дәстүрі сақталған жерге) кетіп, өз білімдері мен тәжірибелері арқылы сол аймақтардағы зайырлы музыкалық мәдениеттің дамуына үлес қосты. Миннезенгер дәстүрі – батыстағы трубадурлар мен труверлердің қызметіне германдық балама болды. Өкінішке орай, сол заманнан көптеген дереккөздер сақталмаған. Миннесанг туралы мәліметтер көбінесе қозғалыстың өрбу кезеңінен кейін екі-үш ғасырдан соң жазылған, сондықтан олардың дұрыстығына қатысты пікір таластары туындайды. Өмір сүріп қалған музыкасы бар Миннезенгерлердің ішінде Вольфрам фон Эшенбах, Вальтер фон дер Фогельвайде және Нидхарт фон Реуенталь бар.

Франция: Арс-нова

Арс-нованың басталуы ортағасырлық музыкадағы сирек кездесетін нақты хронологиялық кезеңдердің бірі болып табылады, себебі ол 1310 және 1314 жылдары жарық көрген поэзия мен музыканың ірі жинағы – «Роман де Фаувель» басылымымен сәйкес келеді. «Роман де Фаувель» ортағасырлық шіркеудегі кемшіліктерді сатиралайтын туынды, және ортағасырлық мотеттермен, лейлермен, рондеолармен және басқа да жаңа зайырлы формалармен толы. Музыканың көп бөлігі авторсыз болғанымен, онда он төртінші ғасырдың ерекшелігі саналатын изоритмикалық мотеттің алғашқы композиторларының бірі Филипп де Витридің бірнеше шығармалары бар. Изоритмикалық мотетті сол заманғы ең көрнекті композитор Гиллем де Машо жетілдірді. Арс-нова дәуірінде зайырлы музыка бұрын тек діни музыкада ғана кездесетін полифониялық күрделілікке ие болды, бұл ерте Ренессанстың зайырлы сипатын ескере отырып, таң қалдырмайды (осы музыка көбінесе «ортағасырлық» деп есептелсе де, оны жасаған әлеуметтік күштер Италиядағы әдеби және көркемдік Ренессанстың басталуына себепкер болды. Орта ғасырлар мен Ренессанс арасындағы шекара, әсіресе музыка мен суреттей әртүрлі өнер түрлерін ескере отырып, шашыранды). «Арс-нова» (жаңа өнер немесе жаңа техника) терминін Филипп де Витри осы атаумен жазылған трактатында (болжам бойынша 1322 жылы жазылған) қолданды, бұл тәжірибені алдыңғы дәуірдің музыкасынан ажырату мақсатында жасалды. Арс-нованың басым зайырлы жанры шансон болды, және ол Францияда тағы екі ғасыр бойы сақталды. Бұл шансондар поэзияның мәтініне сәйкес келетін музыкалық формаларда жазылды, олар рондо, баллада және вирелай сияқты белгілі бір тұрақты формаларда болды. Бұл формалар музыкалық құрылымның дамуына айтарлықтай әсер етті, және олардың нәтижелері бүгінге дейін сезіледі; мысалы, үшеуіне ортақ ашық-жабық ұйқас схемасы музыкалық орындалуын талап етті, бұл алдыңғы және соңғы фразалардың қазіргі заманғы түсінігіне тікелей үн қосты. Осы кезеңде жалпыға ортақ дәстүр қалыптаса бастады – мессаның тұрақты бөлімдерін музыкалық тұрғыдан безендіру. Бұл дәстүр ғасырдың ортасында Кири, Глория және т.б. бөлімдердің жеке немесе жұптап орындалуымен басталды, бірақ Машо бір композиция ретінде жасалған алғашқы толық мессаның авторы деп есептеледі. Арс-нова музыкасының дыбыстық әлемі – сызықтық басымдық пен ырғақты күрделілікпен ерекшеленеді. «Сергітетін» интервалдар – бесінші және октава, ал үшінші және алтыншы диссонанстар саналады. Жеке дауыстарда алтыншыдан асатын секірулер жиі кездеседі, бұл кем дегенде зайырлы орындауларда аспаптық қатысу мүмкіндігін тудырады. Сақталған француз қолжазбаларының ішінде Иврея кодексі мен Апт кодексі бар. Орта ғасырдың соңында өмір сүрген француз композиторлары туралы толық ақпарат алу үшін Жан де Лескурель, Филипп де Витри, Гийом де Машо, Борле, Солаж және Франсуа Андрю туралы мәліметтерге жүгініңіз.

Италия: Треценто

Арс-нова музыкасының көп бөлігі француздық өктемдікке ие болды; алайда, бұл термин көбінесе он төртінші ғасырдың барлық музыкасына қолданылады, әсіресе Италиядағы әйгілі музыканы қамту үшін. Осы кезең Италияда көбінесе Треченто деп аталды. Италия музыкасы әрдайым лирикалық немесе мелодиялық сипатымен ерекшеленді, және бұл ерекшелік көп жағынан 14 ғасырға дейін жетеді. Осы кезеңдегі итальяндық әйгілі музыка (сақталған аз ғибадат музыкасы француздыққа ұқсас, бірақ нотацияда шамалы айырмашылықтар бар) канталина стилімен сипатталды, онда екі (немесе тіпті бір; итальяндық Треченто музыкасының көп бөлігі тек екі дауысқа арналған) ретсіз және баяу қозғалатын әсем жоғарғы дауысқа сүйенді. Бұл текстура итальян музыкасының 15-шы және 16-шы ғасырлардағы танымал әйгілі жанрларында да сақталды және 17-шы ғасырда музыканы революциялаған трио текстурасының дамуына маңызды ықпал етті. Тречентода әйгілі туындылардың үш негізгі түрі болды. Олардың бірі мадригал еді, ол 150–250 жылдардан кейінгі мадригалдан өзгеше, бірақ өлең/қайырым сияқты формаға ие болды. Үш жолдық строфалар, әрқайсысы әртүрлі сөздермен, екі жолдық риторнелломен кезектесіп, әр ретте бірдей мәтінді пайдаланды. Бұл құрылымда кейінгі Ренессанс және Барокко риторнеллосының бастауын көруге болады; ол да қайта-қайта оралып, әр жолы танылады, айналасындағы әртүрлі бөлімдерден өзгеше. Тағы бір түрі – качча ("құйғын"), ол бірыңғай дауыстағы канонмен екі дауысқа арналған. Кейде бұл формада риторнелло да болды, ол кейде канондық стильде де жазылған. Әдетте, бұл жанрдың атауы екі мағыналы болды, өйткені качча мәтіндері негізінен аң аулау және оған байланысты сыртқы іс-әрекеттер немесе, кем дегенде, оқиғаларға толы көріністер туралы болды; екінші мағынасы – дауыс каччасы (құйғын, артынан жүгіру) алдыңғы дауысты ұстап өтеді. Үшінші негізгі форма – баллата, ол француздық вирелейімен шамамен теңестіріледі. Сақталған итальяндық қолжазбаларға Скуарчалупи кодексі және Росси кодексі жатады. Орта ғасырдың соңында шығармалар жазған белгілі итальяндық композиторлар туралы толық ақпарат алу үшін Франческо Ландини, Герарделло да Флоренция, Андреа да Флоренция, Лоренцо да Флоренция, Джованни да Флоренция (әрі Джованни да Кассия), Бартолино да Падова, Жакопо да Болонья, Донато да Кассия, Лоренцо Мазини, Никколо да Перуджа және Маэстро Пьероға жүгініңіз.

Германия: Гейслерлидер

Гейслерлидерлер – ашулы Құдайдың қаһарын басып тату үшін, өз денелерін жазалаумен бірге өкінішті музыкамен шұғылданған, саяхалап жүретін флагеллянттардың топтарының әндері. Гейслерлидердің екі бөлек кезеңі болды: бірі – он үшінші ғасырдың ортасында, одан, өкінішке орай, музыка жеткен жоқ (бірақ көптеген ән сөздері сақталған); екіншісі – 1349 жылдан бастап, қозғалыс туралы жазып, музыкасын нотаға түсірген бір дін қызметкерінің арқасында ән сөздері де, музыкасы да толық сақталған. Бұл екінші кезең Еуропадағы Қара өлімнің таралу кезеңімен сәйкес келеді және Еуропа тарихындағы ең қасіретті оқиғалардың бірін көрсетеді. Гейслерлидердің екі кезеңі де негізінен Германияда болды.

Арс субтильор

Кез келген музыкалық дәуірдің соңында жиі болатындай, ортағасырлық дәуірдің соңы Ars subtilior деп аталатын өте манеристік стильмен белгіленеді. Бұл, белгілі бір дәрежеде, француз және итальян стильдерін біріктіру әрекеті болды. Бұл музыка өте стильденген, оның ырғақты күрделілігі 20 ғасырға дейін теңдессіз болды. Шындығында, бұл репертуардың ырғақты күрделілігі бес жарым ғасыр бойы теңдесі жоқ еді, соның ішінде шектен тыс синкопациялар, менсуралық хитролықтар және тіпті аугенмузик мысалдары (мысалы, Бод Кордьедің жүрек пішінде қолжазбаға жазылған шансоны) бар болды, сонымен қатар оның мелодиялық материалы да өте күрделі болды, әсіресе ырғақты құрылымдармен өзара әрекеттесуінде. Арс Новада талқыланған изоритм тәсілі, ғасырдың соңында дамып, 15 ғасырдың басында ең жоғары жетістікке жеткен. Бір немесе екі дауыста изоритмикалық тәсілдерді қолданудың немесе оларды дауыстар арасында алмастырудың орнына, кейбір шығармаларда ырғақты және тоналды элементтердің жүйелі реттелгендігімен 20 ғасырдың интегралды сериализмімен бәсекелесетін кең таралған изоритмикалық текстура пайда болды. "Манеризм" термині кейінгі ғалымдар тарапынан қолданылды, көбінесе өзі үшін өрнектілікке жауап ретінде, кейбір авторлар Арс субтилиорға жұққан деп санайтын жағдай. Арс Субтилиор шансондарының ең маңызды сақталған көздерінің бірі - Шантиль кодексі. Арс субтилиор стилінде музыка жазған нақты композиторлар туралы ақпарат алу үшін Anthonello de Caserta, Philippus de Caserta (aka Philipoctus de Caserta), Иоганн Цикония, Маттео да Перуджа, Лоренцо да Флоренция, Гримаче, Якоб Сенлеш және Бод Кордье қараңыз.

Қайта өрлеу дәуіріне көшу

Музыкалық композицияға қатысты ортағасырлық дәуірдің соңы мен Ренессанс дәуірінің басталуын анықтау қиын. Төртінші ғасыр музыкасы түсінік бойынша ортағасырлық дәуірге жатса, бесінші ғасырдың басындағы музыка көбінесе өтпелі кезеңге жатады, ол орта ғасырдың соңындағы кейбір идеалдарды сақтап қана қоймай (мысалы, әрқайсысының өзіндік текстуралық функциясы бар, және бір-бірінен ерекшеленетін полифониялық жазу түрі), сонымен қатар Ренессанстың ерекше белгілерін көрсетеді (мысалы, Франко-Фламанд музыканттарының Еуропаға таралуы арқылы дамыған халықаралық стиль және бөліктердің теңдігі). Музыка тарихшылары Ренессанс дәуірінің қашан басталғаны туралы келіспейді, бірақ көптеген тарихшылар Англияның бесінші ғасырдың басында ортағасырлық қоғам болғанына келіседі (орта ғасырлардың кезеңдеу мәселелеріне қараңыз). Бірлік болмаса да, 1400 жыл пайдалы меже, себебі осы шамада Италияда Ренессанс толыққанды дамыды. Үшінші интервалға үндестік ретінде көбірек сүйену – Ренессансқа өтудің ең айқын белгісі. 12 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан полифония, 14 ғасыр бойы өте тәуелсіз дауыстармен күрделене түсті. Джон Данстапл және басқа да ағылшын композиторлары, ішінара жергілікті faburden техникасы арқылы (импровизациялық процесс, онда ән әуені мен оның үстіндегі қатарлы алтыншылардағы жазылған бөлім, соңғысының астындағы төртінші орындағы әнмен безендіріледі, және кейін континентте "fauxbordon" деп белгілі болды), үшінші интервал маңызды музыкалық жаңалық ретінде пайда болды. Осы "ағылшын сыңарлығы" (Contenance Angloise) арқасында ағылшын композиторларының музыкасы көбінесе музыка тарихында оқымаған 2000-шы жылдардағы тыңдаушыларға тым қызықсыз көрінбейді. Осыған байланысты ағылшын стильдік тенденциялары жемісті болды және 1420 жылдардың басында континенттік композиторларға әсер ете бастады, мысалы, жас Дюфайдың шығармаларында көрінеді. Жүз жылдық соғыс кезінде ағылшын дворяндары, әскерлері, олардың шіркеулері мен жарандары, демек, кейбір композиторлары Францияға сапар шегіп, өз музыкаларын орындады. Сондай-ақ, ағылшыздар осы кезде Францияның солтүстік бөлігін бақылап отырғанын естен шығармау керек. Ағылшын қолжазбаларына Вустер фрагменттері, Ескі Сент-Эндрюс музыка кітабы, Ескі Холл қолжазбасы және Эгертон қолжазбасы жатады. Орта ғасыр мен Ренессанс арасындағы өтпелі кезеңдегі композиторлар туралы ақпарат алу үшін Закара да Терамо, Паоло да Флоренция, Джованни Маццуоли, Антонио да Чивидале, Антониус Романус, Бартоломео да Болонья, Рой Генри, Арнольд де Лантинс, Леонель Пауэр және Джон Данстапл қараңыз. Ренессанстың Франко-Фламанд мектебінің ерте композиторы Иоганн Окегем (1410/1425 – 1497) болды. Ол 15 ғасырдың соңғы жартысындағы Франко-Фламанд мектебінің ең танымал мүшесі және көбінесе Дюфай мен Жоскен де Пре арасындағы ең ықпалды композитор саналады. Окегем, мүмкін, Жиль Биншуамен бірге оқыған, және Бургундия сарайында онымен тығыз байланыста болған. Антуан Буснуа Окегемнің құрметіне мотет жазды. Окегем Бургундия стилінен келесі буын голландтарға, мысалы, Обрехт пен Жоскенге тікелей байланыс. Жоскен де Пре және одан кейінгі голланд буынына күшті әсер еткен Окегем бүкіл Еуропаға, Карл VII үшін экспрессивті музыкасымен танымал болды, бірақ ол техникалық шеберлігімен де бірдей атаққа ие болды.

Ықпал

Перотиннің музыкалық стилі 20 ғасыр композиторларына, мысалы Джон Лютер Адамсқа және минималист композитор Стив Рейхке әсер етті. 2020 жылы танымал мемге айналған Bardcore – бұл белгілі поп әндерін ортағасырлық музыкалық аспаптармен қайта өңдеуді қамтиды.