Кіріспе

Семиология (грекше σημεῖον sēmeion, "белгі, таңба") – Григориан әнін зерттеудің бір саласы. Семиология Григориан әнінің ең ерте толық нотацияланған қолжазбаларында кездесетін неумдарды зерттеуге қатысты, олардың ең көнесі 9 ғасырға жатады. 'Семиология' терминін латын әнін зерттеу үшін алғаш рет (1960 жылдары пайда болған) Солесме аббаттығының монахы Дом Эжен Кардин (1905–1988) қолданды. Осы контексте 'семиология' – 'музыкалық белгілерді зерттеу' ретінде түсініледі. Мәтін және неумдық нотация, сондай-ақ неумдарға қосылған мағыналы әріптер ырғақты түсіндіру және мелодия үшін тиімді және біріктірілген жад техникасын ұсынады. Грегориан палеографиясы әртүрлі неумдар мен олардың ырғақты және мелодиялық мәнін сипаттаса, Грегориан семиологиясы олардың практикалық түсіндіру үшін мағынасын ашады.

Григориан әнінің тарихы

19 ғасырда әнұранға қатысты палеографиялық жұмыстар Еуропаның әртүрлі жерлерінде жүргізілді. Грегориандық әннің семиологиясы тарихындағы маңызды тұлға – 1833 жылы Солесмедегі Санкт-Петерс аббаттығында Проспер Геранжер құрған бенедиктин қауымы. Геранжер палеографиялық зерттеулер арқылы әннің беделді басылымдарын жасауды мақсат еткен. Аббатхананың білімді монахтары, олардың ішіндегі бастысы Дом Пол Жаузиан, ең көне ән-жыр қолжазбаларын тауып, көшіруге жарты ғасырдан астам уақыт жұмсады. Геранжердің тұсында Солесме монахтары Грегориан әнін еркін музыкалық ырғақта орындауды жақтады, мұнда ән айтылатын ноталардың көпшілігі бірдей ұзақтықта болады. Бұл түсінік сол кездегі басқа жерлердегі практикаға қайшы келді және полифониялық ән айтудағы қатаң ырғақты пропорцияға сәйкес ұзақ және қысқа ноталарды қолдаушы ғалымдармен келіспеді. 1859 жылы Гонтьердің "Méthode Raisonée de plain chant" еңбегі жарық көрді, одан кейін 1880 жылы Дом Потьедің "Mélodie Grégorienne d'après la tradition" еңбегі жарық көрді, онда ол әнді "rythme oratoire" (сөздік ырғақ) арқылы орындауды ұсынды, бұл әлі де көптеген ноталардың бірдей ұзақтықта айтылуын білдірді. 1889 жылы Дом Андре Моккоро палеографиялық музыкалық мерзімді басылымдарды бастады, олар ғалымдарға ежелгі әндердің қолжазбаларының көшірмелерін ұсынып, оларға қолжетімділігін арттырды. Дом Потье бұл бастаманы мақұлдамады. 1898 жылы жарық көрген "Études de science musicale" атты үшінші томында Антуан Дешевренс Санк-Галлен стиліндегі ноталарды пропорционалды ұзындықта түсіндірудің жан-жақты жүйесін ұсынды. Питер Вагнердің 1905 жылғы "Neumenkunde" еңбегінде еврей және византиялық ноталарды қоса алғанда, барлық көне жазу стильдерінің әртүрлі музыкалық белгілері тарихи және палеографиялық тұрғыдан қарастырылды, сонымен қатар музыкалық белгілерге ырғақты пропорционалдық мәндер берілді. Ватикан үшін ресми ән шығару мақсатымен 1904 жылдан 1913 жылға дейін Потье басқарған комиссия және Моккоро басқарған редакциялық топ құрылды. Моккороның редакциялық тобы бір жыл ғана жұмыс істеді: Моккоромен редакциялық келіспеушіліктерге байланысты Потье редакциялауды өз қолына алды, бұл 1908 жылы қайта жаңартылған "Graduale Romanum" басылымын шығаруға әкелді. Моккоро 1908 және 1927 жылдары "Le nombre musical grégorienne ou rhythmique grégorienne" (екі томдық) еңбегін жариялады, онда ол Грегориандық ырғақты өзінің түсінігін ұсынды, оның кейбір элементтері кейіннен сенімсіз деп танылды. Екі элемент күмәнді болған жоқ: ноталардың ұзақтығын ұзарту мүмкіндігі және "нығайту" ұғымы, яғни ноталардың ұзақтығын өте кішкентай, пропорционалды емес мәндермен өзгерту. Бір буынды ноталар әдетте қысқа деп есептелді, олардың жазылуы "графикалық еркіндік" ретінде түсіндірілді. 1934 жылы Дом Грегори Мюррейдің пропорционализмге қарсы "A Pilgrim's Progress" еңбегі жарық көрді. Сол жылы Г. Делорм абысы "Грегориандық музыкалық белгілердің ырғақтық шамалары" тақырыбындағы мақалалар сериясын жариялады. Бұл жұмыста белгілі бір нотациялық стильдерде әрбір нота үшін екі түрлі белгі болғаны және бұл айырмашылық биіктікке емес, ырғаққа байланысты болуы керек деген қорытынды жасалды. Әртүрлі ноталар мен олардың ырғақтық ұзақтығын жан-жақты талдаған келесі адам доктор Ян Воллаертс болды. Ол барлық қолда бар материалды салыстырмалы талдау арқылы, ноталық жазудың ішкі логикасын және ауызша мелодиялық сызықтың дұрыс айтылуына қатысты үйлесімділігін көрсете алды. Оның өлімінен кейін жарық көрген "Ритмикалық пропорциялар ерте ортағасырлық шіркеу әнінде" (Брилл, 1958) атты кітабында "семиотика" термині қолданылды, онда Еуропаның әртүрлі бөліктерінде (мысалы, Нонантола, Лаон, Бретань, Аквитания, Швейцария) қолданылған әртүрлі нотациялық стильдердің кестелері ұсынылды. Әртүрлі белгілерде кездесетін бір нота, екі нота, үш ноталы ноталар тараудан тарауға қарастырылды. Бір ноталы буындардың ноталары, әдетте, Нонантола және Лаон нотациясында көрсетілгендей, ұзаққа созылатындығы айтылды. Кітапта әнді пропорционалды ұзақтықта орындау ұсынылады. Бұл латын ортағасырлық теориялық жазбалардың дәлелдерімен расталады, олар ән айту ноталарының ұзындығын қарапайым қатынастармен анықталатын ұзақ және қысқа ноталарға сәйкес қолдануды жақтады. Кейбір жазбалар осы қатынастарды ұзартуды немесе қысқартуды сынға алады, бірақ кейбір жазбаларда мұндай практика болғаны да мойындалады. Өз көзқарасын өзгерте отырып, Дом Грегори Мюррей Воллаертстің көзқарасын қолдайтын екі брошюра жариялады. 1957 жылы ол "Gregorian Rhythm in the Gregorian Centuries; the Literary Evidence" атты еңбегін жариялады, онда ортағасырлық теориялық жазбалардан үзінділер ағылшын және латын тілдерінде ұсынылды. 1959 жылы ол "The Authentic Rhythm of Gregorian Chant" атты еңбегін жариялады, онда Делорм мен Воллаертстің аргументтері өңделген күйде ұсынылды. Бұл жұмыстың ізінен 1968 жылы Дом Эжен Кардиненің "Semiologia Gregoriana" кітабы жарық көрді. Бұл кітапта Санк-Галлен мектебі қолданған ноталардың жан-жақты кестесі ұсынылған. Воллаертстің көзқарасынан өзгеше, Дом Кардин ноталық белгілерді пропорционалды ноталық мәндерді білдіретіндей деп қарастырмады және Санк-Галлен нотациясындағы бір буынды ноталардың әдетте қысқа ұзақтықты білдіретінін ойлады. Воллаертстіңтен өзгеше, Кардин оқырманға қарастыру үшін барлық нотациялық стильдерді ұсынбады, яғни оқырман Нонантола және Лаон сияқты белгілі бір нотацияларға қол жеткізе алмады, олар көптеген бір буынды ноталарды ұзақтығын ұзартуды білдіретін белгімен көрсетеді. Кардин кітапта ноталарды тік, жоғарыдан төменге, бір ноталық, екі ноталық, үш ноталық және төрт ноталық топтардан бастап, көптеген күрделі және әшекейлік ноталарға дейін ұйымдастырды. Горизонтальды бағытта Кардин негізгі ноталардың барлық вариацияларын енгізді. Лаон және Эйнзидель аббаттығы сияқты ең ерте нотациялық стильдерде қолданылатын ноталар жүйесі ырғақтық тұрғыдан күрделі және жетілдірілген. Кардин Грегориан әнінің декламациясы үшін табиғи сөздік ырғақтың ырғақтық негіз болатынын айтады. Ол буындық уақытты үш санатқа бөледі: "қалыпты", "үлкейтілген, салмақты" және "жеңіл, сұйық". Бұл түсінік бойынша, бір буынды нота әдетте "ұзақ" немесе "ұзағырақ" деп есептелмейді. Кардин 1952 жылдан 1984 жылға дейін Ватиканның Рим қасиетті музыка институтында палеография және семиология пәнінің оқытушысы болды. Оның семиология саласындағы жұмысы комиссиялар тарапынан мойындалды және қолдау көрсетілді, нәтижесінде 1979 жылы "Graduale Triplex" басылымы жарық көрді, ол Кардинінің жеке Рим Градуалына негізделген, онда ол жылдар бойы Санк-Галлен мектебінің қолжазбаларынан көптеген ноталарды көшірген. Кардинінің екі шәкірті, Руперт Фишер және М. С. Биллекок, 1974 жылғы Рим Градуалының жаңа жинағына екі мектептің (Эйнзидель/Санк-Галлен және Лаон) әдетте келісетін ырғақтық қолжазбаларының ноталарын қолмен көшірудің қиын жұмысын атқарды. Керісінше, "Graduale Triplex" өзіндік оқуға үлкен серпіліс берді, өйткені ол маңызды материалды ыңғайлы кітапта қолжетімді етті. Оның жариялануының қарқыны 1974 жылғы Градуалда көптеген кездейсоқ немесе құрылымдық мелодиялық қателер болғандықтан жаңа Градуалға деген сұранысты тудырды. Бұл қажеттілікке жауап ретінде және Ватиканның көбірек сындық басылымды өңдеуге шақыруына байланысты, 2011 жылы "De Dominicis et Festis..." атты бірінші том жарық көрді.