Кіріспе

1921–22 жылғы Антарктикаға экспедиция

Шаклтон-Роуетт экспедициясы (1921–22 жж.) – сэр Эрнест Шаклтонның Антарктикаға жасаған соңғы жобасы және Антарктиканы зерттеудің Батырлық дәуірінің соңғы эпизоды. Джон Куиллер Роуетт қаржылаған бұл жоба кейде кемесі Quest, норвегиялық тюлень аулаушы кемесінің атымен «Quest экспедициясы» деп аталады. Шаклтон бастапқыда Арктикаға барып, Бофорт теңізін зерттеуді жоспарлаған, бірақ Канада үкіметі қаржылық қолдауды тоқтатқан соң бұл жоспардан бас тартты; содан кейін Шаклтон назарын Антарктикаға аударды. Антарктиканы зерттеуге жіберілген кемелердің ішіндегі ең кішкентайы – Quest, көп ұзамай өз міндетін орындауға жарамсыз екенін көрсетті. Оңтүстіске қарай жылжу кеме сапасының нашарлығы мен жиі қозғалтқыш ақауларынан кешікті. Экспедиция жұмысын бастамас бұрын Шаклтон кемеде, Оңтүстік Джорджия аралына жеткеннен кейін қайтыс болды. Экспедицияның басты бөлігі – үш айлық круиз, партияның екінші басшысы Фрэнк Уайлдтың жетекшілігімен Антарктиканың шығысына жасалды. Quest-тің кемшіліктері тез байқалды: төмен жылдамдық, көп жанармай шығыны, қатты теңізде дөңгелейтіні және үнемі судың ағып тұруы. Кеме шығысқа қарайғы мақсатына жетпей, 20° шығыс бойламына дейін ғана жүре алды, ал оның қозғалтқышының әлсіздігі және дұрыс келмейтін корпусы мұз арқылы оңтүстіске қарай өтуге жеткіліксіз болды. Бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін Уайлд кемені Оңтүстік Джорджияға қайтарды, сонда ол алты жыл бұрын Шаклтонның Императорлық Транс-Антарктикалық экспедициясы кезінде «Endurance» кемесі суға батқаннан кейін ол және тағы 21 адам қашқан Елефант аралына да тоқтады. Уайлд мұздағы екінші, өнімді маусым туралы ойлады және кемені жөндеу үшін Кейптаунға алып барды. 1922 жылдың маусымында ол Роуеттен кемені Англияға қайтаруға бұйрық берген хабарды алды, сондықтан экспедиция тыныш аяқталды. «Quest» сапары полярлық зерттеулер тарихында кеңінен талқыланбады, себебі оны қоғамдық естелікте анықтайтын оқиға – Шаклтонның мерзімінен бұрын қайтыс болуы, оның басқа іс-әрекеттерін көлеңкеге түсірді.

"Эндьюранс" ұшағынан кейінгі Шеклтон

1917 жылдың мамыр айының соңында, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шеклтон «Эндуранс» экспедициясынан Ұлыбританияға оралды. Оның көптеген серіктері оралғаннан кейін дереу әскерге жазылды. Шеклтонның өзі әскерге шақыруға жасы келмегендіктен, соғысқа белсенді қатысуға тырысты және ақырында майор шенімен Солтүстік Ресейге интервенцияға қатысу үшін Мурманскіге аттанды. Шеклтон үйіне жазған хаттарында осы рөліне наразылығын білдірді: «Қиын жағдайларда, жабайы жерлерде дауылмен күреспесем, ешкімге пайдалы бола алмаймын». 1919 жылдың ақпанында Англияға оралғаннан кейін, Солтүстік Ресей үкіметімен бірлесіп, аймақтың табиғи ресурстарын дамыту үшін компания құруды жоспарлады. Бірақ бұл жоспар орындалмады, себебі Ресей Азамат соғысы кезінде Қызыл Армия Ресейдің сол бөлігін басып алды. Өзін асырау үшін Шеклтон лекция оқуға көшті. 1919-1920 жылдардың қысында ол бес ай бойы аптасына алты күн, күніне екі рет лекция оқыды.

Канаданың ұсынысы

"Эндуранс" экспедициясының әлі де толық төленбеген үлкен қарыздарына қарамастан, Шеклтон тағы бір зерттеу жобасына көшті. Алясканың солтүстігінде және Канада Арктика архипелагының батысындағы Солтүстік Мұхиттың бұл аймағы көбінесе зерттелмеген еді. Шеклтон, толқын деңгейінің тіркелген деректеріне сүйене отырып, онда "әлемге ғылыми қызығушылық тудыратын, сондай-ақ экономикалық құндылығы болуы мүмкін" үлкен, жаңадан ашылған құрлықтар бар деп сенді. 1920 жылдың наурыз айында оның жоспарлары Корольдік Географиялық Қоғамның жалпы мақұлдауына ие болды және Канада үкіметі тарапынан қолдау алды. Осыған орай, Шеклтон қажетті қаржыны тартуға кірісті, оның шамамен 50 000 фунт стерлинг тұратынын есептеді. Кейін сол жылы Шеклтон мектептегі ескі досы Джон Куиллер Роуетті кездейсоқ кездестірді, ол Шеклтонды бастау үшін ақшаның бастапқы көзін ұсынуға келісті. Осы ақшаға 1921 жылдың қаңтарында Шеклтон норвеждік "Фока I" ағаш кит аулау кемесін және басқа да жабдықтарды сатып алып, экипаж жинау процесін бастады. Шеклтон жоспарларын қайта қарастыруға мәжбүр болды және Антарктикаға баруды шешті. Тасталған Бофорт теңізі жобасының орнына Оңтүстік Мұхиттағы барлау, жағалауды картографиялау, минерал іздеу және океанографиялық зерттеулер жүргізілетін болатын. 1921 жылдың маусым айына қарай соңғы жоспар Антарктика құрлығын айналып өтуді және 3200 шақырымнан астам белгісіз жағалауды картографиялауды қамтыды. Бұл жоспарға "жоғалған" немесе дұрыс емес картаға түсірілген Антарктика аралдарын (Догерти аралы, Туанаки және Нимрод аралдары сияқты) іздеу және осы жаңадан ашылған жерлерде пайдалануға болатын минералды ресурстарды зерттеу де кірді. Ғылыми зерттеу бағдарламасына Гоф аралына сапар және "Африка мен Америка арасындағы су асты континенттік байланысты" зерттеу кіретін еді. Шеклтонның өмірбаянын жазған Марджери Фишер бұл жоспарды "шашыраңқы" және "бір шағын топтың екі жыл ішінде орындауы үшін тым ауқымды" деп сипаттайды, ал Роланд Хантфордтың пікірінше, экспедицияның нақты мақсаты болмаған және ол "Шеклтонның қашуы үшін жасалған импровизация, сылтау ғана" болды. Океанографиялық зерттеу жабдықтарының арасында Lucas терең теңізді өлшеу аппараты болды. Бұл кең мүмкіндік Роуетттің демеушілігінің арқасында болды, ол бастапқы сыйлығын экспедицияның барлық шығындарын жабу үшін бір кәсіпорынға ұзартып берді. Роуетттің үлесінің мөлшері жазылмаған; оңтүстік экспедициясының (күні көрсетілмеген) проспексінде Шеклтон жалпы құнын "шамамен 100 000 фунт стерлинг" деп бағалаған. Уайлдтың сөзіне сүйенсек, Роуетт болмаса, экспедиция мүмкін болмас еді: "Оның жомарттығы одан да ерекше, өйткені ол қаржылық қайтарым болмайтынын білген, ал ол ғылыми зерттеулер мен Шеклтонмен достық қарым-қатынас үшін жасаған". Оның жалғыз мойындауы – экспедиция атауына оның есімін қосу болды. Ол 1920 жылы Абердиндегі Rowett Research Institute (қазіргі Абердин университетінің бөлігі) деп аталатын жануарлар тамақтануын зерттейтін ғылыми-зерттеу институтының негізін қалаушысы және негізгі демеушісі болды. Сондай-ақ ол Мидлсекс ауруханасында стоматологиялық зерттеу жұмыстарын қаржыландырды. Кеме 125 тонналық шағын кеме болды, Хантфордтың айтуынша, желкен мен қосалқы қозғалтқышпен сағатына сегіз теңіз шақырымын жасауға қабілетті, бірақ шындығында бес жарымнан астам жылдамдыққа ие болған емес. Хантфорд оны "түзу сабақты", ыңғайсыз төрт бұрышты теңізге ұшыраған және ауыр теңізде жүзуге бейім деп сипаттайды. Кемеде электр шамдары сияқты заманауи жабдықтар болғанымен, ол ұзақ теңіз сапарларына жарамсыз болды; Шеклтон алғашқы күні "біздің кемеміз тіпті ең жұмсақ дауылға да қарсы тұра алмайды" деді. Лейф Миллс Франк Уайлдтың өмірбаянында егер кеме Шеклтонның бастапқы жоспарына сәйкес Бофорт теңізіне жеткізілсе, Арктика мұздықтарында қысылып қалар еді дейді. "Эндуранс" экспедициясының кейбір қызметкерлері бұрынғы экспедициядан толық төленбеген, бірақ жеке адалдығынан Шеклтонмен қайтадан бірге жұмыс істеуге дайын болды. Шеклтонмен төртінші сапарында болған Франк Уайлд, "Эндуранс" экспедициясында болғандай, командалық лауазымында екінші орынды иеленді. Фрэнк Ворсли, "Эндуранс" кемесінің бұрынғы капитаны, "Квест" кемесінің капитаны болды. Басқа да ескі жолдастарға хирургтар Александр Маклин мен Джеймс Макилрой, метеоролог Леонард Хасси, инженер Александр Керр, теңізші Том МакЛеод және аспаз Чарльз Грин кірді. Жаңадан келгендердің бірі – Жаңа Зеландияда туған Корольдік әуе күштерінің ұшқышы Родерик Карр экспедицияның ұшағын, 80 ат күші бар қозғалтқышы бар су ұшағы ретінде модификацияланған Avro Baby ұшағын ұшыруға жалданып алынды. Ол Солтүстік Ресейде Шеклтонмен кездескен және жақында Литва әуе күштерінің штаб бастығы қызметін атқарған. Кейбір бөлшектердің жоқтығына байланысты ұшақ экспедиция кезінде пайдаланылмады және Карр ғылыми жұмыстарға көмектесті. Ғылыми қызметкерлер қатарында Арктикада тәжірибесі бар австралиялық биолог Хьюберт Уилкинс және бастапқыда тоқтатылған Бофорт теңізі экспедициясына жазылған канадалық геолог Виберт Дуглас болды. Оркней аралдарынан келген Муни, Оңтүстікке бағытталған сапар кезінде денсаулығына байланысты кеменің бортынан түсіп, Мадейрада қалды. 18 жасар абердиндік Марр экспедиция бойына қалып, Шеклтон мен Уайлдтан жұмыстағы жақсы нәтижелері үшін мақтау алды. Кемедегі көмір шахталарында жұмыс істегеннен кейін, Уайлдтың сөзіне сүйенсек, Марр "сынақтан өте жақсы шықты, танымы жоқ еңбекқорлық пен төзімділік танытты". Көптеген адамдар өзеннің жағасында және көпірлерде осы оқиғаны көру үшін жиналды. Марр күнделігіне "Лондонның бәрі бізге ыстық қоштасу айту үшін біріккендей" деп жазды. Бұл кешігулер мен кеменің баяу жылдамдығы Шеклтонның Оңтүстік Атлант мұхитындағы аралдарға сапарды толығымен тоқтату және кемені Рио-де-Жанейроға бұру қажеттігіне келуіне әкелді, онда қозғалтқышты толық жөндеуге болады. "Квест" 1921 жылдың 22 қарашасында Риоға жетті. Риодағы төрт апталық кешігу Кап-Таунға, содан кейін мұзға баруды мүмкінсіз етті. Шеклтон тікелей Оңтүстік Георгиядағы Гритвикен портына баруды шешті. Кап-Таунға жіберілген жабдықтар мен азық-түліктерді құрбан етуге тура келді, бірақ Шеклтон Оңтүстік Георгияда бұл кемшілікті толықтыруға үміттенді.

Шеклтонның өлімі

1921 жылғы 17 желтоқсанда, «Квест» Риодан аттанбас бұрын, Шеклтон ауырып қалды. Ол жүрек талмасына ұшыраған болуы мүмкін; Маклин шақырылды, бірақ Шеклтон тексеруден бас тартты және ертесіне таңертең өзін «жақсы» сезінетінін мәлімдеді. Оңтүстік Джорджияға жасаған келесі саяхатында, кемедегі серіктерінің айтуынша, ол әдеттегіден тым көңілсіз және шаршаған болып көрінді. Бұрын теңізде ішімдік ішпеу қағидасын бұзып, ол әр таңертең «ауырсынуды басу үшін» шампан іше бастады. 1922 жылғы 1 қаңтарда ауа райы тынышталды: «Дауылдан кейін тыныштық пен сабыр – жыл біз үшін жақсы басталып тұр», – деп жазды Шеклтон күнделігінде. 4 қаңтарда Оңтүстік Джорджия көрінді, ал сол күні таңертең «Квест» Гритвиккенде тоқтады. Құрлықтағы кит аулау базасын аралап көргеннен кейін Шеклтон кемеге көтеріліп, жаңарып келгендей болды. Ол Фрэнк Уайлдқа ертеңге дейін кешіктірілген Рождестволарын тойлайтындарын айтты және күнделігін жазу үшін кабинасына қайтты. «Өлі киттің ескі иісі барлық жерге сіңген», – деп жазды ол. «Бұл ерекше және қызықты орын. Тамаша кеш. Қараңғылықта мен шығанақтың үстінде, жұлдыздың жалғыз жарқырағанын көрдім». Маклин қол қойған өлім куәлігінде себебі «Коронарлық артериялардың атеромасы және жүрек жеткіліксіздігі» – қазіргі терминдермен айтқанда, коронарлық тромбоз деп көрсетілген. Денесі Англияға қайтарылмас бұрын бальзамдау үшін жағаға шығарылды. 19 қаңтарда Леонард Хасси мәйітті Монтевидеоға бағытталған кемеге мінгізіп алып кетті, бірақ ол жерге келген кезде Эмили Шеклтоннан мәйітті Оңтүстік Джорджияға жерлеуге қайтаруды сұраған хат алды. Шеклтон 5 наурызда Норвегия зиратында жерленді. Осы уақытқа дейін «Квест» теңізге шығып кеткендіктен, Шеклтонның бұрынғы серіктерінің ішінде тек Хасси ғана жерлеу рәсіміне қатысты. Жерленген жеріне алты жылдан кейін биік гранитті бағана орнатылды.

Мұзға саяхат

Жолбасшы ретінде Уайлд экспедицияның енді қайда баруын шешуге тиіс болды. Керр кеменің пешіндегі ұзақ жылдардан бері келе жатқан мәселені шешуге болатынын хабарлады, ал дүкендер мен жабдықтарды толықтырғаннан кейін Уайлд Шеклетонның бастапқы ниеттеріне сәйкес іс-қимыл жасауды шешті. Ол кемені шығысқа қарай Буве аралына қарай, содан кейін оңтүстікке бұрылып, Эндерби жеріне мүмкіндігінше жақын мұзға кіріп, жағалауды зерттеу жұмыстарын бастайды. Экспедиция сонымен қатар 1842 жылы Джеймс Кларк Росс хабарлаған, бірақ содан бері көрінбеген Уэдделл теңізінің аузында жердің пайда болуын зерттемек. Ақырында, табыс ауа райына, мұз жағдайына және кеменің мүмкіндіктеріне байланысты болады. "Квест" 18 қаңтарда Оңтүстік Джорджиядан шығып, Оңтүстік Сандвич аралдарына қарай оңтүстік-шығысқа бет алды. Теңіз қатты болды, кеме ауыр болғандықтан, жиі-жиі толқындардың астына батып, кеме ортасын сумен толтырып жіберді. Олар жолға түскен кезде Уайлд "Квест" бір тікелей айналып, сынып, үнемі су соруды қажет ететінін, көмірді көп жұмсайтынын және баяу жылғанын жазды. Осы факторлардың бәрі оны қаңтардың соңында жоспарды өзгертуге итермеледі. Буве аралына барудан бас тартып, 4 ақпанда оларды мұздың жиегіне жеткізген оңтүстік бағытты таңдады. "Енді кішкентай "Квест" өзінің батылдығын шынымен сынап көре алады", - деп жазды Уайлд, кеме бос мұзға кірген кезде. Ол "Квесттің" Антарктиданың қалың мұзына енуге тырысқан ең кішкентай кеме екенін атап өтті және басқалардың тағдыры туралы ойланды. "Біз құтыламыз ба, әлде "Квест" Дейви Джонстың шкафындағы кемелерге қосыла ма?" Ол әлі де қалың мұзды жеңіп, мүмкін болса, одан әрі жасырылған жерге жол ашуға үміттенеді. 18 ақпанда ол кемені тағы бір рет оңтүстікке бұрды, бірақ бұрынғыдан жақсы нәтиже шығармады. 24 ақпанда, бірнеше рет сәтсіз әрекеттенгеннен кейін, Уайлд Уэдделл теңізінің аузынан батысқа қарай, Фил аралына қарай бағыт алды, онда алты жыл бұрын Шеклетонның Императорлық Транс-Антарктика экспедициясы кезінде Уайлд пен тағы 21 адам қамалып қалған еді. Содан кейін олар қыстың басталуына дейін Оңтүстік Джорджияға қайта оралатын. Уэдделл теңізі арқылы ұзақ сапардың көп бөлігі оқиғасыз өтті. Экипаж арасында наразылықтың деңгейі өсіп, сапардың мақсатсыздығына көңілі қалғаннан болуы мүмкін; әсіресе Уорсли Уайлдтың басшылығын сынады. Уайлд өзінің айтуынша, бұл наразылықпен "ең қатал шаралармен" күресті. 12 наурызда олар 64°11'S, 46°4'W-ке жетті, бұл Росс 1842 жылы жердің пайда болуын тіркеген аймақ болды, бірақ оның белгісі жоқ, ал тереңдікті өлшеу көрсеткендей, жақын маңда жер болуының ықтималдығы жоқ. 15-21 наурыз аралығында "Квест" мұзға қатып қалды, ал көмірдің жетіспеушілігі маңызды мәселеге айналды. Уайлд сол кездегі азайып бара жатқан отынға Фил аралындағы морж майын қосуға үміттенді. 25 наурызда арал көрінді. Уайлд мүмкін болса, Endurance экспедициясының ескі лагерінің орны болған Уайлд мысығына қайта баруды қалады, бірақ нашар ауа райы бұған кедергі келтірді. Олар батыс жағалауына морж аулауға дейін ескі белгілерді анықтау үшін бинокльмен қарады. Олар көмірмен араласатын жеткілікті май жинап, жақсы желдің көмегімен 6 сәуірде Оңтүстік Джорджияға жетті. 1922 жылдың 8 мамырында "Квест" Кейптаунға мұзға екінші маусымда дайындалу үшін қайта келді. Алғашқы тоқтаған жері Кейптаундан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, халық тұратын Тристан-да-Кунья аралы болды. "Қырылдап тұрған қырықжылдықтардың" қиылысынан кейін "Квест" 20 мамырда сол жерге жетті. Уайлдтың Тристан қаласындағы тұруы туралы әсерлері толығымен жағымды болған жоқ. Ол халықтың жауыздық пен кедейлігін байқап, халық туралы: "Олар білімсіз, әлемнен мүлдем оқшауланған, көзқарастары қорқынышты түрде шектеулі" деді. Скаут шеруінен және туды табыстаудан кейін "Квест" шығысқа қарай 322 км қашықтықта орналасқан Гоф аралына бағыт алды, онда экспедиция мүшелері геологиялық және ботаникалық үлгілер алды. Олар 18 маусымда Кейптаунға келді, онда ынталы халық күтіп алды. Оңтүстік Африка Республикасының премьер-министрі Ян Сматс ресми қабылдау ұйымдастырды, ал жергілікті ұйымдар оларды кешкі және түскі аспен құттықтады. Уайлд былай деп жазды: "Ендерби квадрантында тағы бір маусымды қаласам, Кейптаунда біздің бастауымыз болып, маусымның басында жолға шықсақ, көп нәрсеге қол жеткізе аламыз". 19 шілдеде олар Кейптаундан шығып, солтүстікке қарай жүзіп кетті. Олардың соңғы сапарлары Сент-Елена, Ассе�...

Бір дәуірдің соңы

Антарктикаға «Квест» кемесі оралғаннан кейін, жеті жыл бойы аймаққа маңызды экспедициялар ұйымдастырылмады. Содан кейін өткен экспедициялар бұрынғыларынан өзгеше болды, олар «механикалық дәуірге» жатты, ол батырлық дәуірден кейін келді. «Квест» экспедициясының баяндамасының соңында Уайлд Антарктика туралы: «Менің ондағы жұмысым бітті деп ойлаймын» деп жазды; ол ешқашан қайтып оралмады, Шеклтон сияқты, бүкіл батырлық дәуірді қамтыған мансабын аяқтады. 1923 жылы Оңтүстік Африка Одағына эмиграциялады, онда бірқатар кәсіби сәтсіздіктерге ұшырап, денсаулығы нашарлағаннан кейін, ол аз төленетін жұмыстарға орналасты. 1939 жылдың наурыз айында британдық билік оған жылына 170 фунт стерлинг мөлшерінде зейнетақы тағайындады; Уайлд: «Мен шағымдағым келмейді, бірақ бұл зейнетақы шал батыр мен оның әйеліне тіршілік көруге жеткілікті болса жақсы еді» деп мәлімдеді. Уайлд 19 тамыз 1939 жылы 66 жасында қайтыс болды. Қайтыс болу себебі пневмония және қант диабеті деп тіркелді. Басқа «Endurance» ардагерлерінің ешқайсысы Антарктикаға қайтып оралмады, бірақ Ворсли 1925 жылы Арктикаға бір сапар жасады. «Квесттің» қалған экипажы мен қызметкерлерінің ішінде австралиялық табиғат зерттеушісі Хуберт Уилкинс Арктика мен Антарктикада авиацияның пионері болды және 1928 жылы Аляскадағы Пойнт-Барроудан Шпицбергенге ұшты. Ол сондай-ақ 1930 жылдары америкалық авантюрист Линкольн Эллсвортпен бірлесіп Оңтүстік полюске ұшуға бірнеше сәтсіз әрекеттер жасады. Родерик Кар 1945 жылы Корольдік әуе күштерінің әуе маршалы және Жоғары бас штабтың одақтас экспедициялық күштерінің бас штабының орынбасары болды.