Кіріспе

Түрік бөлімшесі "Гладио" операциясы (Контргеррилья) – АҚШ қолдаған антикоммунистік жасырын операция "Гладио"ның түрік бөлімшесі, Трумэн доктринасының көрінісі. Операцияның бастапқы мақсаты – ықтимал кеңестік басып алуға қарсы тұру үшін жасырын партизандық күш құру болды. Бірақ мақсат тез арада Түркиядағы коммунизмді ықпалдан шығаруға дейін кеңейтілді. Контргеррилья бастапқыда Түрік қарулы күштерінің Тактикалық жұмылдыру тобы (Seferberlik Taktik Kurulu, немесе STK) арқылы жұмыс істеді. 1967 жылы STK Арнайы соғыс департаменті (Özel Harp Dairesi, ÖHD) болып қайта аталды. 1994 жылы ÖHD Арнайы күштер басқармасына (Özel Kuvvetler Komutanlığı, ÖKK) айналды. Әскерилер ÖKK-ның ықтимал басып алуға қарсы күресу міндетін мойындайды, бірақ бұл бөлімнің "Гладио" операциясының "Контргеррильясы" екенін, яғни қара операцияларға қатысқанын жоққа шығарады. Кеңес Одағының тарағаннан кейін Контргеррилья Күрдстан жұмысшы партиясымен (PKK) күресте пайдаланылды (қ. Susurluk жанжалы), Мехмет Али Агджа 1970-ші жылдардың соңында осы топтың мүшесі болды. Контргеррильяның бар екендігі 1971 жылы Зивербей оқиғасынан аман қалғандармен, ал 1973 жылдың 26 қыркүйегінде премьер-министр Бюлент Эджевит ресми түрде жариялады. Бұл мәселе 1990 жылдан бері парламентте кем дегенде 27 рет көтерілді, бірақ тиімді тергеу жүргізілген жоқ. Кез келген үкіметтегі биліктегі партияның депутаттары әрқашан наразылық білдіріп дауыс берді.

Өмірбаян

Анадолияның геостратегиялық маңызы ұзақ жылдардан бері Жаңа Ұлы Ойынның қатысушыларын қызықтырып келеді. 1945 жылы Ялта және Потсдам конференцияларынан кейін Иосиф Сталин Дарданеллге көз тігіп, аймаққа әскери кемелер мен әскер жіберді. 1946 жылы КСРО Түрік бұғаздарының режиміне қатысты Монтрё конвенциясы туралы екі дипломатиялық нота жіберді, оның шарттары кеңестік тарапқа тиімсіз екенін мәлімдеді. Анкара бұл ноталарды қабылдамады, ал АҚШ кеңестік талаптарға наразылығын білдіріп, "Егер бұғаздар агрессордың шабуылына немесе шабуылдау қаупіне ұшыраса, туындаған жағдай халықаралық қауіпсіздікке қауіп төндіретін болады және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан шаралар қабылдануы тиіс" деді.

АҚШ-Түркия әскери ынтымақтастығының дамуы

1947 жылғы 21 ақпанда британ үкіметі қаржылық көмек көрсетуге қабілетсіз екенін жариялағаннан кейін (бірақ он жыл өткен соң Орталық келісім ұйымын құрғанмен), Түркия АҚШ-қа жүз бұрды. АҚШ "қарулы азшылықтар немесе сыртқы күштердің ықпалына қарсы тұратын еркін халықтарды қолдауға" міндеттенді. АҚШ Конгресі 1947 жылғы 12 наурызда Труман доктринасын бекіткеннен кейін екі айдан соң 100 миллион доллар бөлінді. 1950 жылға қарай бұл сома 233 миллион долларға дейін өсті, себебі Түркия Корея соғысында Біріккен Ұлттар Ұйымы күштеріне шамамен 5000 адамнан тұратын бригада жіберді. 1947 жылғы тамызда Анкарада АҚШ елшісінің басшылығымен Түркияға көмек көрсету жөніндегі Біріккен американдық әскери миссиясы (JAMMAT) құрылды. 1947 жылғы 5 қазанда Түркияның жоғары әскери шенеуніктер делегациясы ынтымақтастық келісімінің әскери негізін қалыптастыру үшін АҚШ-қа сапарлады. 1947 жылғы желтоқсанда АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (NSC) 4-А директивасы ЦРУ-ға "осы ресми түрде жоқ бағдарламаларды жүргізуге және басқаруға" құпия түрде рұқсат берді, сондай-ақ "АҚШ Конгресі мен қоғамды шетелде психологиялық соғыс жүргізу мәселесі бойынша пікірталасқа қатыстырмауға" мүмкіндік берді. Бірнеше айдан кейін ҰҚК 4-А директивасын 10/2 директивасымен алмастырды, ол Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) жасырын операциялар бөлімі – Саясатты үйлестіру кеңсесін (OPC, бастапқыда "Арнаулы жобалар кеңсесі" деп аталды) құрды. OPC жарғысында "пропаганда, экономикалық соғыс; саботаж, саботажға қарсы іс-қимыл, нысандарды қирату және эвакуациялау шаралары; жау мемлекеттерге қарсы, соның ішінде жер астындағы қарсылық қозғалыстарына, партизандарға және босқындарды азат ету топтарына көмек көрсету, сондай-ақ еркін әлемнің қауіп төндірілген елдеріндегі антикоммунистік күштерді қолдау" нақты көрсетілді. Карьералық барлау офицері Уильям Корсон айтқандай, "ешқандай шектеулер болған жоқ – жоғарыдағылардың барлығы қолғап киіп, жұмысқа кірісуге бұйрық берді". 1952 жылғы 18 ақпанда Солтүстік Атлантика келісім ұйымына (NATO) қосылғаннан кейін Түркия 1954 жылғы 23 маусымда АҚШ-тың кең ауқымды әскери қатысуына жол ашты. 1959 жылға қарай 1200 қызметкері бар JAMMAT АҚШ Еуропалық қолбасшылығының (USEUCOM) ең ірі бөлімшесі болды, сонымен қатар 1951 жылға қарай әлемдегі ең ірі әскери көмек және кеңес беру тобы еді. 1958 жылы JAMMAT Түркияға көмек көрсету жөніндегі Біріккен АҚШ әскери миссиясы (JUSMMAT) болып қайта аталды, ал 1994 жылғы 1 мамырда Түркиядағы Қорғаныс ынтымақтастығы кеңсесі (ODC T) (ABD Savunma İşbirliği Ofisi) болып өзгертілді.

Қаржыландыруды іздеу

1970 жылдары Арнайы соғыс департаменті (Özel Harp Dairesi) генерал Кемал Ямак басқаратын. Ол өзінің естеліктерінде АҚШ шамамен 1 миллион доллар көлемінде көмек бөлгенін, оның бір бөлігі қару-жарақ, бір бөлігі ақша болғанын жазды. Бұл келісім 1973-1974 жылдарға дейін сақталды, содан кейін Ямак қару-жарақ департаменттің қажеттіліктерін қанағаттандырмайтынын шешті. Америкалықтар өздері қаржыландырып отырғанын және шешім қабылдау құқығына ие екендерін мәлімдеді. Ямак кездесуден шығып, Бас штабтың бастығы Семих Санкарға алаңдаушылығын білдірді, нәтижесінде келісім күшін жойды. Ямак премьер-министр Бюлент Эчевиттен қаржыландырудың басқа жолдарын сұрағанда ғана Эчевит бұл операцияның бар екенін білді, ал кабинет мүшелерінің қалғаны хабарсыз болды. Эчевит ұйымға Еуропадан қолдау іздеуді ұсынды. Ямак Ұлыбритания және Франция генералдарымен байланысқа түсті. Сол кездегі Түрік армиясының қолбасшысы генерал Семих Санкар оған АҚШ соғыстан кейінгі жылдардан бері бұл бөлімді де, Ұлттық барлау ұйымын да қаржыландырғанын хабарлады.

КСРО-дан кейінгі кезең

1990 жылдардың басында Түркия мен Америка күрд мәселесі бойынша келіспеушілікке түсті. Түрік әскеріне АҚШ-тың ықпалын азайту мақсатында Бас штаб бастығы Доған Гюреш 1992 жылы ÖHD-ді қайта құрылымдап, оны Арнайы күштер басқармасы (Özel Kuvvetler Komutanlığı, немесе ÖKK) деп атады. 7000-нан астам саяқтың құрамындағы ÖKK-ның жауынгерлері "Қызыл береттер" (Бордо Берелилер) деп аталады, олар терроризммен күреседі және штаб басшылары мен президенттің шетелге сапарларында күзетіп, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. 1993 жылы парламент көптеген ашылмаған қылмыстарды тергеу үшін комиссия (Faili Meçhul Cinayetleri Araştırma Komisyonu) құрды, олардың Контр-партизандық қозғалыс тарапынан жасалған деп саналады. Комиссияның баяндамасында мұндай 1797 оқиға тіркелді; оның ішінде 1992 жылы – 316, ал 1993 жылы – 314 оқиға болды. Генерал Гюреш өзінің адамының ашыққа шығуына жол бермеу үшін тергеуді тоқтату үшін Парламент спикері Хусаметтин Циндорукқа хабарласты. Сонымен қатар, Мемлекеттік қауіпсіздік сотының прокуроры Нусрет Демирал полицияға парламенттік комиссиямен бірлесіп қылмыстарды шешуге қатыспауды бұйырды. Түркия АҚШ-пен Қорғаныс ынтымақтастығы кеңсесі (ODC T) арқылы берік әскери байланыстарды сақтайды, оның басшысы "Түркиядағы АҚШ-тың барлық әскери ұйымдары мен іс-қимылдарына қатысты Түркия Бас штабымен байланыс жасаудың жалғыз тікелей байланыс нүктесі" болып табылады. 2008 жылдың мәліметі бойынша, бұл лауазымды генерал-майор Эрик Дж. Росборг атқарады. 1993 жылдан бері ODC T басшылары АҚШ Әуе күштерінің генералдары болып келеді. ODC T кеңсесі Киразлидере Мевки, Исмет Инөнү бульвары, 94-үй, Балгат, 06100 Анкара қаласында орналасқан.

1971 және 1980 жылғы төңкерістер

1960 жылғы әскери төңкерістен кейін тағы бір қастандық Ұлттық барлау ұйымының (MİT) агенты Махир Кайнак тапты. Ол 1971 жылдың басында Бас штабтың басшысы генерал Мемдух Тағмачқа және Стамбулда орналасқан Бірінші армияның қатты коммунизмге қарсы қолбасшысы генерал Фаик Тюрунға хабарлады. Оларға жеткен мәлімет бойынша, Армия Бас штабының бастығы мен Әуе күштері Бас штабының бастығы сияқты бірқатар жоғары шенді түрік офицерлері 1971 жылдың 9 наурызында әскери төңкеріс жасауды жоспарлап отырған. Бұл туралы бірқатар түрік газеттерінде кеңесшіл көзқарасты интелектуалдардың қолдауымен жарияланды. 1971 жылдың 10 наурызында ЦРУ Мемлекеттік және Қорғаныс департаменттеріне телеграмма жіберіп, түрік жоғары командасы сол күні қарсы төңкеріс жасау туралы шешім қабылдағанын хабарлады. 1971 жылдың 12 наурызындағы төңкеріс бастапқыда 1971 жылдың 9 наурызында жоспарланған кеңесшілдер қолдаған солшыл төңкерістің алдын алу мақсатымен жүзеге асырылды. Төңкерістен кейін дереу 9 наурыздағы қастандыққа қатысқан кеңесшіл интелектуалдар мен азаматтық және төмен шенді қатысушылар МІТ-ке тиесілі деген ғимаратта тексерілді (кейінгі бөлімді қараңыз). 9 наурыздағы қастандыққа қатысқан полковник Талат Турханды МІТ бастығы Эйюп Озалкус тексерді. Турхан бостандыққа шыққаннан кейін «Қарсы партизандық» қозғалысын әшкерелеуге көп күш жұмсады. Осы топтардың бір ұйымның екі жағы екені айтылды. «Қарсы партизандық» қозғалысы 1970 жылдар бойында ішкі терроризм актілерін жасады, бұл 1980 жылғы тағы бір төңкеріс үшін сылтау болды. Түркия демократиясының қысқа тарихындағы (1950–1980 жылдар) үшінші әскери төңкеріс бейхабар халыққа бейбітшілікті қалпына келтіру үшін қажетті болып көрінді. Парламент мүшелері де оған қолдау көрсетті, олардың көптегені жастық шағында «Қарсы партизандық» қозғалысына қосылған. Осы төңкеріс арқылы елді әскери билікке бағындыру үшін нақты қадамдар жасалды. Қысымды конституция қабылданып, интелектуалдарды тәртіпке келтіру үшін Жоғары білім кеңесі құрылды, ал саясаткерлерді бақылауға алу үшін Ұлттық қауіпсіздік кеңесі күшейтілді. 1980 жылғы төңкерістің бастамасы болғаннан кейін, Алпарслан Түркеш жоғары командамен түрмеге қамалды. Шындығында, генерал Маданоглу оны ату отряды арқылы өлімге кесуді жоспарлаған, бірақ оның досы Рузи Назар (ЦРУ-дан) араласты.

Қызылдер операциясы

1972 жылғы 30 наурызда арнайы күштер Токат провинциясының Никсар ауданындағы Кызылдере ауылына шабуыл жасап, үш шетелдік құпия қызмет адамын (екі британдық және бір канадалық азамат) ұстаған 10 жас жігітті өлтірді. Олар үш студент көшбасшысының (Дениз Гемиш, Хусейн Инан және Юсуф Аслан) өлім жазасын тоқтату мақсатымен оларды Кызылдереде ұстап тұрған. Құрбан болғандар: Махир Чайан (THKP C), Худай Арыкан (Dev Genç), Цихан Альптекин (THKO), такси жүргізушісі Нихат Йылмаз, мұғалім Ертан Сарухан, шаруа Ахмет Атасой, Синан Казым Өзүдоғру (Dev Genç), студент Сабахаттин Курт, Өмер Айна (THKO) және лейтенант Саффет Альп. ГЧКҚ-ға (GCHQ) қатысты үш құпия қызмет адамы да қаза тапты. Генерал Ямак жоққа шығарғанымен, белсенді қатысушы, жалдамал кісі өлтіруші Метин Каплан ОХД-ның (ÖHD) кінәлі екенін мәлімдеді. Ол генерал Мемдух Үнлүтюркпен (өзі контр-геррильяшы, сондай-ақ Зивербей вилласындағы оқиғаның белгілі қатысушысы) Малтепе түрмесінен қашуды жоспарлап отырған коммунист тұтқындарының тағдыры туралы әңгімелескенін айтты. Екі АҚШ генералының кеңесімен олар тұтқындарды қашуға жіберді, содан кейін Үнеде НАТО-ның үш офицерін тұтқынға алды. Бұл оларды өлтіруге себеп болды.

Таксим алаңындағы қырғын

1977 жылы 1 мамырда ДИСК кәсіподақтар конфедерациясы Стамбулдың Таксим алаңында жарты миллион қатысушымен митинг өткізді. Белгісіз біреулер халыққа оқ жауып, 36 адамды өлтірді. Кінәлілер ешқашан ұсталған жоқ. Премьер-министр Бюлент Эджевит, солшыл Республикалық халық партиясының мүшесі, сол кездегі президент Фахри Корутүрікке, оның қанаушылыққа қарсы күрес тобының (Контр-герилья) осы қырқындарға қатысқан болуы мүмкін деген күдігін білдірді. Эджевиттің сөзіне қарағанда, атыс жиырма минутқа созылған, бірақ оқиға орнындағы бірнеше мың полиция қызметкері араласпаған. Бұл әрекет тәсілі 1973 жылғы 20 маусымда Буэнос-Айресте болған Эзеиза қырқынына ұқсас, онда Аргентиналық антикоммунистік альянс (әлде "Трипл А" деп те аталады), Жозе Лопес Рега (P2 мүшесі) құрған, солшыл перонистерге оқ жауды. Сонымен қатар, Эджевит өзі қырқындан кейін жасырын ұйымның осы оқиғаның артында болуы мүмкін екенін ашық айтқаннан кейін жиырма күннен кейін өмірден басы аман қалды.

Бахчелиевлер қырғыны

Абдулла Чатлы басшылығымен ұлтшылдар тобы 1978 жылғы 9 қазанда жеті солшыл студентті өлтірді. Чатлы қатысқан жоқ күйінде сотталды.

Қаһраммараш қазағы

1978 жылдың 23-24 желтоқсанында көптеген алеви халқы бір ауданда нысанаға алынып, өлтірілді. Одан кейін әскери жағдай енгізіліп, 1980 жылғы төңкеріс орын алды.